İslam maliyyəsi qloballaşır: Özbəkistanın yeni maliyyə istiqaməti

Əvvəllər əsasən müsəlman ölkələri ilə əlaqələndirilən İslam maliyyəsi artıq qlobal sənayeyə çevrilib. İslam Maliyyəsinin İnkişafı Hesabatına (ICD–LSEG) görə, Şəriət prinsiplərinə uyğun maliyyə xidmətlərinə marağın artması fonunda bu sahənin aktivləri 2025-ci ildə 5,98 trilyon dollara çatıb.

İslam maliyyəsi pulun idarə olunması, investisiya və borclanma proseslərinin İslam hüququna, yəni Şəriət qaydalarına uyğun həyata keçirilməsinə əsaslanır. Bu sahəyə bankçılıq, əmanətlər, investisiyalar və mənzil maliyyələşdirilməsi daxildir.

Ənənəvi maliyyədən fərqli olaraq, bu sistem pulun öz-özünə gəlir yaratmaması prinsipinə əsaslanır. Gəlirlər real ticarət, investisiya və iqtisadi fəaliyyətlə əlaqələndirilir. Buna görə də faizdən gəlir əldə etmək qadağan edilir.

İslam maliyyəsi, həmçinin, həddindən artıq risk və spekulyasiyanı məhdudlaşdırır, tərəflər arasında risk və gəlirlərin bölüşdürülməsini təşviq edir. Qumar, alkoqol və tütün kimi sahələrə investisiyalar isə qadağan olunur.

İslam maliyyəsinin inkişafı

İslam maliyyəsinin prinsipləri 1400 ildən daha əvvəlki ticarət ənənələrinə dayansa da, müasir sənaye nisbətən yenidir.

Müasir İslam bankçılığının ilk nümunəsi 1963-cü ildə Misirdə yaradılan Mit Qamr Əmanət Bankı hesab olunur. Bank faiz sistemi əvəzinə mənfəətin bölüşdürülməsi prinsipi əsasında fəaliyyət göstərib.

1970-ci illərdə neft gəlirlərinin artması və yeni maliyyə institutlarının yaranması ilə bu sahə sürətlə genişlənib. Sonrakı illərdə İslam maliyyəsi Yaxın Şərq, Asiya və digər regionlara yayılıb. Hazırda bu sahə 80-dən çox ölkədə fəaliyyət göstərir.

İslam maliyyəsinin əsas prinsipləri

İslam maliyyəsi ənənəvi bankçılıqdan fərqli olaraq, real iqtisadi fəaliyyətə əsaslanır və maliyyə əməliyyatlarında etik meyarları nəzərə alır.

Əsas prinsiplərdən biri faiz qadağasıdır. Şəriət qaydalarına görə, yalnız borc pul verməklə gəlir əldə etmək düzgün hesab edilmir. Bunun əvəzinə gəlirlər ticarət, investisiya və icarə yolu ilə əldə olunmalıdır.

“Mudaraba” modelində tərəflərdən biri kapital təqdim edir, digəri isə idarəetmə və təcrübə ilə iştirak edir. Mənfəət əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydada bölüşdürülür. “Muşaraka” modelində isə tərəflər həm kapitalı, həm də riskləri bölüşür.

“Mürabaha” modelində bank müştərinin istədiyi aktivləri alır və üzərinə razılaşdırılmış mənfəət əlavə edərək satır. Müştəri ödənişi hissə-hissə həyata keçirir.

“Sukuk” və qlobal maraq

İslam maliyyəsində hökumətlər və şirkətlər kapital cəlb etmək üçün “sukuk” adlı maliyyə alətlərindən istifadə edirlər. Bu alətlər real aktivlərdə mülkiyyət payına və ya həmin aktivlərdən əldə olunan gəlirlərə əsaslanır.

Böyük Britaniya, Honkonq və Lüksemburq kimi qeyri-müsəlman ölkələr də sukuk bazarına qoşulub.

Son illərdə Avropa, Şimali Amerika və Asiyada da Şəriət prinsiplərinə uyğun maliyyə məhsullarına maraq artıb. Ölkələr bu vasitədən maliyyə bazarlarını genişləndirmək və beynəlxalq investisiyalar cəlb etmək üçün istifadə edirlər.

İslam maliyyəsi və ESG

İslam maliyyəsi ilə ətraf mühit, sosial məsuliyyət və korporativ idarəetmə (ESG) investisiyaları arasında oxşarlıqlar var. Hər iki yanaşma məsuliyyətli investisiyanı, şəffaflığı və sosial məsuliyyəti təşviq edir.

Lakin onlar fərqli əsaslara söykənir. İslam maliyyəsi Şəriət prinsiplərinə əsaslanır, ESG isə davamlılıq və korporativ məsuliyyət meyarlarını ön plana çıxarır.

Özbəkistan: yeni maliyyə istiqaməti

İslam maliyyəsi Özbəkistanda yeni inkişaf etməyə başlayır. 2018-ci ildən hökumət maliyyə sektorunu şaxələndirmək və alternativ maliyyə imkanları yaratmaq üçün bu sahəni araşdırır.

2022-ci ildə qəbul edilən qanunvericilik və 2024-cü ildə Mərkəzi Bankın tətbiq etdiyi yeni qaydalar İslam maliyyəsi xidmətlərinin inkişafı üçün hüquqi baza yaradıb.

2026-cı ildə isə Özbəkistanda İslam bankçılığı üçün daha geniş hüquqi çərçivə formalaşdırılıb. Yeni qaydalar İslam maliyyə qurumlarının fəaliyyətini və lisenziyalaşdırma prosesini müəyyənləşdirib.

Hökumət bu sahəyə yalnız dini alternativ kimi deyil, investisiya cəlb etmək, maliyyə xidmətlərinə çıxışı genişləndirmək və ölkəni qlobal kapital bazarlarına yaxınlaşdırmaq vasitəsi kimi baxır.

Özbəkistan üçün əsas məsələ isə bu sahədə işlək hüquqi və institusional sistem quraraq real İslam maliyyəsi sənayesi yaratmaqdır.

Özbəkistan: Niyə məhz indi?

İslam min ildən artıqdır ki, indiki Özbəkistanın tarixini və mədəniyyətini formalaşdırsa da, İslam maliyyəsi burada yalnız indi kök salmağa başlayır.

Hökumət maliyyə sektorunu şaxələndirmək, maliyyə inklüzivliyini yaxşılaşdırmaq və alternativ maliyyələşdirmə mənbələrinə çıxışı genişləndirmək yollarını araşdırdığı üçün Şəriətə uyğun maliyyə xidmətlərinin tətbiqi ilə bağlı müzakirələr 2018-ci ildə vüsət aldı. O vaxtdan bəri bir sıra qanunvericilik və tənzimləyici islahatlar sənayenin təməlini tədricən formalaşdırdı.

İlk mühüm mərhələlərdən biri 2022-ci ildə "Bank olmayan kredit təşkilatları və mikromaliyyə fəaliyyəti haqqında" qanunun qəbul edilməsi oldu. Bunun ardınca Mərkəzi Bankın mikromaliyyə təşkilatlarına mürabəhə, müdarəbə, müşarəkə, sələm və İslam icarəsi kimi alətlər vasitəsilə İslam maliyyə xidmətləri göstərməyə icazə verən 2024-cü il nizamnaməsi qəbul edildi. Bu sənəd xidmət təminatçılarından İslam maliyyəsi prinsiplərinə riayət olunmasını təmin edəcək xüsusi şuraların yaradılmasını da tələb edirdi.

2026-cı ildə islahatların sürəti daha da artdı. Mart ayında Özbəkistan İslam bankçılığının hüquqi bazasını, o cümlədən Şəriətə uyğun maliyyə institutları üçün lisenziyalaşdırma tələblərini və İslam banklarının həyata keçirə biləcəyi fəaliyyətləri müəyyən edən qanunvericilik qəbul etdi.

Daha sonra əlavə qaydalarla ənənəvi bankların və mikromaliyyə təşkilatlarının İslam maliyyə institutlarına çevrilməsi prosedurları yaradıldı ki, bu da ixtisaslaşmış İslam bankları və mövcud banklar daxilində "İslam pəncərələri" adlanan xidmətlər üçün zəmin hazırladı.

Qanunvericilik həmçinin, İslam maliyyəsinin və müvafiq standartların inkişafını əlaqələndirməyə kömək etmək məqsədilə Mərkəzi Bank nəzdində İslam Maliyyə Şurasının yaradılmasını nəzərdə tutur. Universitetlərin 2026/2027-ci tədris ilindən etibarən İslam maliyyəsi üzrə bakalavr proqramları təklif etməyə başlayacağı gözlənilir.

İslam maliyyəsinin Özbəkistanın maliyyə sisteminin mühüm bir hissəsinə çevrilib-çevrilməyəcəyini zaman göstərəcək. Lakin son islahatlar onu deməyə əsas verir ki, rəsmilər buna sadəcə dini alternativ kimi deyil, investisiya cəlb etmək, maliyyə inklüzivliyini genişləndirmək və ölkəni qlobal kapital bazarlarına daha sıx inteqrasiya etmək üçün bir vasitə kimi baxırlar.

Özbəkistan üçün əsas sınaq, bu ambisiyanı işlək bir İslam maliyyə sənayesinə çevirmək üçün lazım olan hüquqi, tənzimləyici və institusional çərçivəni qura bilib-bilməyəcəyi olacaq.

Teqlər

İslam maliyyəsi Özbəkistan Şəriət prinsipləri İslam Maliyyəsinin İnkişafı Hesabatı ICD–LSEG investisiya faiz qadağası “Mudaraba” modeli