ASEAN-la Aİ arasındakı münasibətləri gələcəkdə nə gözləyir?

Cənub-Şərqi Asiya Dövlətləri Assosiasiyası (ASEAN) və Avropa İttifaqının (Aİ) rəsmiləri 27–28 aprel tarixlərində Bruney-Darüssalamda bir araya gəliblər. 25-ci ASEAN–Avropa İttifaqı nazirlərinin görüşü (AEMM) paytaxt Bandar Seri Begavan şəhərində keçirilib.

Görüş qlobal geosiyasi mühitdə baş verən dəyişikliklər fonunda keçirilib və ASEAN ilə Aİ arasında strateji tərəfdaşlığın daha məqsədyönlü və uzunmüddətli xarakter aldığını bir daha nümayiş etdirib.

Avropa İttifaqı 1977-ci ildən etibarən ASEAN-ın dialoq tərəfdaşıdır. Təşkilatın tamhüquqlu üzvü olmasa da, ötən onilliklər ərzində ASEAN ilə siyasi, iqtisadi və institusional əməkdaşlığını ardıcıl şəkildə genişləndirib.

2020-ci ildə tərəflər münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəltmək barədə razılığa gəliblər

Bu qərar siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni sahələrdə əməkdaşlığın getdikcə artan əhəmiyyətini göstərib. Aİ ASEAN-ın Hind-Sakit okean regionu üzrə strategiyasında mərkəzi rolunu tanıyıb.

Bu qərar siyasi, iqtisadi və sosial-mədəni sahələrdə əməkdaşlığın getdikcə artan əhəmiyyətini göstərib. Aİ ASEAN-ın Hind-Sakit okean regionu üzrə strategiyasında mərkəzi rolunu tanıyıb.

Geosiyasi dəyişikliklər ASEAN–Aİ yaxınlaşmasını gücləndirir

2026-cı ildə Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Qərbi Asiyadakı münaqişələr, Cənubi Çin dənizi ətrafındakı gərginlik, transatlantik münasibətlərdə yaranan fikir ayrılıqları və böyük güclər arasında rəqabətin dərinləşməsi kimi mühüm geosiyasi proseslər beynəlxalq gündəmi müəyyənləşdirib. Bu dəyişikliklər ASEAN ilə Aİ arasında əməkdaşlığın daha da möhkəmlənməsinə təkan verib.

Belə bir şəraitdə ASEAN üçün mərkəzi rolunu qoruyub saxlamaq strateji əhəmiyyət daşıyır. Təşkilat konsensusun əldə olunmasına və üzv dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipinə əsaslanan "ASEAN yanaşması"na sadiq qalır.

Praktik əməkdaşlığa keçid

25-ci ASEAN–Aİ Nazirlər Görüşünün birgə bəyanatında Avropa İttifaqı ASEAN-ın Hind-Sakit okean regionuna dair baxışını öz strategiyası ilə əlaqələndirib. Bu yanaşma tərəfdaşlığın siyasi bəyanatlar mərhələsini geridə qoyaraq daha praktik və nəticəyönümlü əməkdaşlıq mərhələsinə keçdiyini göstərir.

Bəyanat eyni zamanda Aİ-də Cənub-Şərqi Asiya ilə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə artan marağı da əks etdirir. Qlobal dəniz ticarət marşrutlarının, istehsal zəncirlərinin və təchizat şəbəkələrinin mühüm hissəsinin regiondan keçməsi onun strateji əhəmiyyətini daha da artırır. Ukrayna və Qərbi Asiyadakı münaqişələrin yaratdığı təsirlər, eləcə də enerji qiymətlərindəki artım bu reallığı daha da aktuallaşdırıb.

ASEAN-ın strateji balans siyasəti

ASEAN-a üzv dövlətlər ABŞ yaxud Çinlə daha sıx tərəfdaşlıq qurmaq məsələsində strateji seçim qarşısındadırlar.

Cənub-Şərqi Asiya Araşdırmaları İnstitutu (ISEAS) tərəfindən 2026-cı il üçün bölgədəki vəziyyətlə bağlı sorğu-hesabat hazırlanıb.  Respondentlərin 51,7 faizi böyük güclər arasındakı iqtisadi gərginlikdən narahat olduqlarını bildiriblər.

Sorğuda əsas geosiyasi narahatlıqlar sırasında Donald Trampın prezidentliyi dövründə ABŞ rəhbərliyinin siyasəti, qlobal dələduzluq şəbəkələri və Cənubi Çin dənizində artan gərginlik qeyd olunub.

Eyni zamanda, respondentlərin qiymətləndirməsinə əsasən, Yaponiya 65,6 faizlə ən etibarlı tərəfdaş hesab olunub. Avropa İttifaqı isə 55,9 faiz göstəricisi ilə ikinci yerdə qərarlaşıb. Bu nəticə ASEAN–Aİ əməkdaşlığının daha da genişləndirilməsi üçün əlverişli zəmin formalaşdırır.

Əməkdaşlıq imkanları

Avropa İttifaqı Cənub-Şərqi Asiyada ardıcıl və fəal iştirakını davam etdirir. Bu, ASEAN üçün Çin və ABŞ-dən asılılığı azaltmağa imkan verən alternativ tərəfdaşlıq imkanları yarada bilər.

Rəqəmsallaşma, ticarət və təchizat zəncirləri sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi ASEAN-ın inkişafına töhfə verə bilər.

Aİ, eyni zamanda, ASEAN-ın rəqəmsal transformasiyasına, xüsusilə kibercinayətkarlıqla mübarizə sahəsində dəstək göstərmək potensialına malikdir.

Bu çərçivədə ASEAN Aİ-nin Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamenti (GDPR) və Kibertəhlükəsizlik Aktı kimi normativ-hüquqi təcrübəsindən faydalana bilər.

Təhlükəsizlik əməkdaşlığının prioritetləri

Regional sabitliyin təmin edilməsi ASEAN ilə Aİ arasında əməkdaşlığın əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır.

Myanmada davam edən siyasi böhran və Cənubi Çin dənizi ətrafındakı mübahisələrin həll olunmaması Cənub-Şərqi Asiyada sabitlik üçün ciddi risklər yaradır.

Avropa İttifaqı qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizamı dəstəkləyir və mübahisələrin diplomatik yollarla, beynəlxalq hüquq normaları əsasında həllinin tərəfdarıdır. Bu yanaşma, xüsusilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ haqqında Konvensiyasının prinsiplərinə söykənir. Bu mövqe ASEAN-ın mərkəzi rolunu daha da möhkəmləndirir.

İnstitusional fərqlərin yaratdığı çətinliklər

Bununla belə, mövcud potensiala baxmayaraq, tərəfdaşlığın qarşısında mühüm çağırışlar qalmaqdadır.

ASEAN-ın konsensusa əsaslanan qərarvermə modeli qərarların qəbulunu və münaqişələrin həllini ləngidə bilir. Myanmada davam edən vətəndaş müharibəsi, eləcə də ötən il Tayland–Kamboca sərhədində yaşanan gərginlik bu yanaşmanın məhdudiyyətlərini üzə çıxarıb.

Tayland və Kamboca arasında atəşkəs ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə əldə olunub. Bu, ASEAN-ın xarici vasitəçilərdən asılılığına işarə etməklə yanaşı, təşkilatın daxili münaqişələrin həllinə yönəlmiş institusional mexanizmlərinin effektivliyi ilə bağlı sualları da gündəmə gətirib.

Eyni zamanda, Aİ-nin əvvəlcədən müəyyən edilmiş institusional prosedurlara və yazılı qaydalara əsaslanan qərarvermə sistemi ASEAN-ın bu mexanizmləri ilə tam uzlaşmaya bilər. Bu, iki blok arasında mövcud olan əsas institusional fərqlərdən biridir.

25-ci ASEAN–Aİ nazirlərinin görüşü isə tərəflərin artıq qəbul etdiyi reallığı bir daha təsdiqləyib: mövcud geosiyasi şəraitdə bu tərəfdaşlıq artıq seçim deyil, zərurətdir.

Başqa sözlə, ASEAN-ın konsensusa əsaslanan yanaşması ilə Aİ-nin institusional sistemi birlikdə konkret nəticələr vermək potensialına malikdirmi?

Kopyalandı