ASEAN görüşü: Maniladakı danışıqlardan 5 əsas nəticə

ASEAN ölkələrinin xarici işlər nazirləri iyulun 21-də Filippinin paytaxtı Manilada 59-cu Xarici İşlər Nazirləri Görüşünə başlayıblar. Dörd gün davam edən toplantıda Cənubi Çin dənizindəki gərginlik, Myanmadakı vəziyyət və ABŞ-Çin münasibətlərində artan rəqabət əsas müzakirə mövzuları olub.

ASEAN nədir?

Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası (ASEAN) regionda 10 ölkəni birləşdirən təşkilatdır. Buraya Bruney, Kamboca, İndoneziya, Laos, Malayziya, Myanma, Filippin, Sinqapur, Tailand və Vyetnam daxildir.

1967-ci ildə yaradılan ASEAN siyasi gərginlik və münaqişələrin yaşandığı regionda sülh, sabitlik və əməkdaşlığı təşviq etmək məqsədi daşıyırdı.

Hazırda təşkilat Asiyanın ən mühüm diplomatik platformalarından biri hesab olunur. ASEAN ölkələrə ticarət, təhlükəsizlik və regional inkişaf kimi sahələrdə ümumi problemləri müzakirə etmək və əməkdaşlıq etmək imkanı yaradır.

ASEAN üç əsas istiqamət üzrə fəaliyyət göstərir: siyasi-təhlükəsizlik əməkdaşlığı, iqtisadi əməkdaşlıq və sosial-mədəni əməkdaşlıq.

Avropa İttifaqından fərqli olaraq, ASEAN vahid siyasi və ya iqtisadi birlik deyil. Təşkilatın qərarları məsləhətləşmə və konsensus əsasında qəbul edilir, üzv ölkələr isə öz milli siyasətləri üzərində tam nəzarəti saxlayırlar.

ASEAN görüşü niyə keçirilir?

ASEAN ölkələrinin xarici işlər nazirləri iyulun 21-də Filippinin paytaxtı Manilada 59-cu Xarici İşlər Nazirləri Görüşünə başlayıblar.

Toplantı Cənub-Şərqi Asiyada gərginliyin artdığı bir vaxtda keçirilir. Müzakirələrdə Cənubi Çin dənizindəki mübahisələr, Myanmadakı münaqişə, böyük dövlətlər arasında rəqabət və qlobal iqtisadi problemlər əsas mövzular olacaq.

Görüşdə aparılan müzakirələr noyabrda keçiriləcək ASEAN sammiti öncəsi təşkilat liderləri üçün tövsiyələrin hazırlanmasına kömək edəcək.

Filippinin xarici işlər naziri Mariya Tereza Lazaro bildirib ki, ASEAN dəyişən dünyada yaranan çağırışlara fəal şəkildə cavab verməlidir.

Onun sözlərinə görə, region ölkələri hadisələrə sadəcə reaksiya verməməli, gələcəyin formalaşdırılmasında fəal rol oynamalıdır.

Görüşdə kimlər iştirak edir?

Toplantıda ASEAN-a üzv 10 ölkənin xarici işlər nazirləri və yüksək vəzifəli rəsmilər iştirak edir.

Maniladakı geniş müzakirələr çərçivəsində ASEAN-ın əsas tərəfdaşları ilə də görüşlər keçirilir. Bunlara daxildir:

ASEAN Plus Three – ASEAN ölkələri ilə yanaşı Çin, Yaponiya və Cənubi Koreyanı birləşdirən format;
Şərqi Asiya Sammiti – regional və qlobal güclərin iştirak etdiyi platforma;
ASEAN Regional Forumu – təhlükəsizlik əməkdaşlığına həsr olunmuş dialoq platforması.

Görüşdə ABŞ, Çin, Rusiya, Yaponiya, Hindistan və Avropa İttifaqının nümayəndələri də iştirak edir. Bu isə toplantını yalnız Cənub-Şərqi Asiya üçün deyil, daha geniş regional və qlobal diplomatiya baxımından əhəmiyyətli tədbirə çevirir.

ASEAN görüşündən 5 əsas nəticə

1. ASEAN parçalanan dünyada birliyə çağırır

Görüşün ilk günündə əsas mesaj ASEAN ölkələrinin birlikdə hərəkət etməsinin vacibliyi olub.

Filippinin xarici işlər naziri Mariya Tereza Lazaro qlobal gərginliyin artdığı və qeyri-müəyyənliyin çoxaldığı bir vaxtda ölkələrin əməkdaşlığı gücləndirməli olduğunu bildirib.

O, bu il 50 illiyi qeyd olunan "Dostluq və Əməkdaşlıq Müqaviləsini (TAC)" ASEAN yanaşmasının əsasını təşkil edən sənəd kimi vurğulayıb. Müqavilə ölkələrin suverenliyinə hörmət, daxili işlərə müdaxilə etməmək və mübahisələrin sülh yolu ilə həllini nəzərdə tutur.

Lazaro bildirib ki, parçalanmış qlobal şəraitdə heç bir ölkə bu çağırışların öhdəsindən təkbaşına gələ bilməz. Onun sözlərinə görə, ASEAN-ın gücü və dayanıqlığı birlikdən qaynaqlanır.

Nazir əlavə edib ki, ASEAN ölkələri birlikdə hərəkət etməsə, təşkilatın parçalanmaq riski yarana bilər.

2. Cənubi Çin dənizində gərginlik əsas narahatlıq olaraq qalır

Cənubi Çin dənizi görüşün əsas müzakirə mövzularından biri olacaq.

Filippin, Vyetnam, Malayziya və Bruney də daxil olmaqla bir sıra ASEAN ölkələri strateji əhəmiyyətə malik bu sularda Çinlə ərazi mübahisələri yaşayır.

Nazirlər Cənubi Çin dənizində "Davranış Məcəlləsi" üzrə danışıqların bərpası və münaqişə riskini azaltmaq üçün daha aydın qaydaların yaradılması məsələsini müzakirə edəcəklər.

Məsələ Çin və Filippin gəmiləri arasında son qarşıdurmalardan sonra daha da aktuallaşıb.

ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio da Manila səfəri zamanı bu məsələyə toxunaraq bildirib ki, son insidentlər heç bir tərəfə fayda verməyən gərginliyin artmasına səbəb olub.

O, həmçinin ABŞ-ın iki ölkə arasındakı qarşılıqlı müdafiə müqaviləsi çərçivəsində Filippinə dəstəyini davam etdirəcəyini vurğulayıb.

“Biz müqavilə üzrə öhdəliklərimizi yerinə yetirmək niyyətindəyik”, - deyə Rubio bildirib.

3. Myanmadakı münaqişə ASEAN-ın ən böyük siyasi probleminə çevrilib

Myanmada davam edən böhran ASEAN üçün ən çətin məsələlərdən biri olaraq qalır.

Ölkədə 2021-ci ildə hərbçilərin hakimiyyəti ələ keçirməsindən sonra silahlı qarşıdurmalar başlayıb və bu, genişmiqyaslı humanitar böhrana səbəb olub.

ASEAN-ın sülh planı kimi tanınan Beş Bəndlik Konsensus zorakılığın dayandırılmasını, tərəflər arasında dialoqun qurulmasını və humanitar yardımın göstərilməsini nəzərdə tutur. Lakin bu istiqamətdə irəliləyiş məhdud olub.

Maniladakı görüşdə nazirlər təşəbbüsün yenidən canlandırılması və regional cavab tədbirlərinin gücləndirilməsi yollarını müzakirə edəcəklər.

Myanmadakı vəziyyət ASEAN üçün uzunmüddətli problemi də önə çıxarır: üzv ölkələrin daxili işlərə qarışmamaq prinsipini qoruyaraq regional böhranlara necə reaksiya verməsi.

4. ABŞ və Çin rəqabəti idarə etməyə çalışır

ASEAN görüşü çərçivəsində ən çox diqqət çəkən görüşlərdən biri ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio və Çinin xarici işlər naziri Van İ arasında olub.

Təxminən 90 dəqiqə davam edən danışıqlarda dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında gərginliyin idarə olunması müzakirə edilib.

Rubio bildirib ki, iki ölkə arasında ciddi fikir ayrılıqları var, lakin əlaqələrin qorunması və dialoqun davam etdirilməsi vacibdir.

“Böyük fikir ayrılıqlarımız var. Hər iki tərəf bunu qəbul edir. Bu məsələlər üzərində işləməliyik”, - deyə Rubio bildirib.

O əlavə edib ki, əməkdaşlıq üçün hələ də imkanlar mövcuddur.

Danışıqlarda ticarət, Tayvan məsələsi və ABŞ-Çin münasibətlərinin ümumi vəziyyəti müzakirə olunub. Rubio bildirib ki, fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, iki ölkənin dialoqu davam etdirməsi vacibdir.

Onun sözlərinə görə ABŞ və Çinin münasibət saxlamaması qlobal iqtisadiyyata və dünyaya təsirləri nəzərə alınmaqla “məsuliyyətsiz addım olardı”.

5. ASEAN regional güc kimi rolunu gücləndirmək istəyir

Görüş yalnız mövcud böhranlara həsr olunmayıb. ASEAN eyni zamanda təşkilatın uzunmüddətli gələcəyini də müzakirə edir.

Nazirlər daha güclü, dayanıqlı və əlaqəli Cənub-Şərqi Asiyanın qurulmasını hədəfləyən ASEAN 2045 İcma Baxışı çərçivəsində regional inteqrasiya və əməkdaşlıq sahəsində əldə olunan irəliləyişləri nəzərdən keçirirlər.

Təşkilat həmçinin rəqabət aparan böyük dövlətlərin dialoq apara biləcəyi neytral diplomatik platforma kimi rolunu qorumağa çalışır.

ABŞ, Çin, Yaponiya, Hindistan və Rusiya kimi ölkələrin də iştirak etdiyi görüşlərlə ASEAN regional diplomatiyanın mərkəzində qalmağa çalışır.

Teqlər

ASEAN Filippin Manila ABŞ Çin ASEAN Plus Three Cənubi Koreya yaponiya