Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı nədir və niyə əhəmiyyətlidir?

Sentyabrın 1-də Bişkekdə ŞƏT Dövlət Başçıları Şurasının iclası və daha geniş tərkibli “ŞƏT Plyus” sammiti keçiriləcək. Qırğızıstan rəsmilərinin məlumatına görə, tədbirdə 17 ölkənin lideri və BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreşin iştirakı gözlənilir.

İştirakçılar arasında Çin Xalq Respublikasını Sədri Si Cinpin, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Hindistanın Baş naziri Narendra Modi, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev də var.

Bəs Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı tam olaraq nədir və niyə bu qədər diqqət çəkir?

ŞƏT nədir?

ŞƏT 2001-ci ildə Şanxay şəhərində yaradılmış Avrasiya siyasi və təhlükəsizlik təşkilatıdır.

Onun ilkin üzvləri Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan olub. Təşkilat 1990-cı illərdə Çin və bir neçə keçmiş sovet respublikası arasında etimad yaratmaq və sərhəd məsələlərini həll etmək məqsədilə yaradılmış “Şanxay beşliyi”nin əsasında formalaşıb.

Hindistan və Pakistan 2017-ci ildə tamhüquqlu üzv olublar. 2023-cü ildə İran, 2024-cü ildə isə Belarus təşkilatın 10-cu tamhüquqlu üzvü kimi qrupa qoşulub.

Təşkilatın bəyan etdiyi əsas prioritetlərə üzvlər arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi, regional sülh və təhlükəsizliyin təşviqi, terrorizm, separatizm və ekstremizmlə mübarizə, eləcə də iqtisadi, mədəni və humanitar əməkdaşlığın inkişafı daxildir.

Bununla belə, ŞƏT-ni NATO kimi hərbi alyansla eyniləşdirmək olmaz. Təşkilata üzv ölkələrin xarici siyasət prioritetləri fərqlidir və onlar kollektiv müdafiə öhdəliyi daşımırlar.

Qərarlar konsensus əsasında qəbul edilir. Bu isə təşkilatın genişlənməsi ilə razılığa gəlmə prosesini çətinləşdirə bilər. ŞƏT rəsmilərindən biri də üzvlərin sayı artdıqca konsensusa nail olmağın daha mürəkkəbləşdiyini bildirib.

Üzvləri kimlərdir?

Təşkilatın 10 tamhüquqlu üzvü var: Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan, İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan və Belarus.

Bu, ŞƏT-yə olduqca geniş coğrafi əhatə dairəsi verir.

Çin və Rusiya təşkilatın ən güclü iki üzvüdür. Hindistan və Çin isə öz aralarında strateji rəqabət aparan əsas Asiya gücləridir.

Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan kimi Mərkəzi Asiya dövlətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki təşkilat ilkin olaraq məhz bu regionda təhlükəsizlik və əməkdaşlıq məsələləri ətrafında formalaşıb.

İran təşkilatın coğrafi əhatəsini Yaxın Şərqə doğru genişləndirir, Belarus isə onun təsir dairəsini Avropaya yaxınlaşdırır.

Bu müxtəliflik həm ŞƏT-nin üstünlüyü, həm də zəif tərəflərindən biridir.

Təşkilat əslində nə iş görür?

Təhlükəsizlik məsələləri yarandığı gündən ŞƏT-nin əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri olub.

Təşkilatın Daşkənddə yerləşən və terrorizm, separatizm və ekstremizmlə mübarizə sahəsində əməkdaşlığa fokuslanan Regional Anti-Terror Strukturu (RATS) fəaliyyət göstərir.

Lakin təşkilatın gündəliyi zamanla genişlənib.

Hazırda ŞƏT çərçivəsində ticarət, investisiya, nəqliyyat, logistika, enerji, rəqəmsal əməkdaşlıq, ekologiya, mədəniyyət və humanitar sahələr üzrə məsələlər də müzakirə olunur.

Nəqliyyat Çin, Rusiya, Cənubi Asiya və Avropa arasında əlaqələri gücləndirməyə çalışan Mərkəzi Asiya ölkələri üçün xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Təşkilat həmçinin Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünü dəstəkləyib. Rusiya isə Avrasiya iqtisadi əməkdaşlığının inkişafı ilə bağlı daha geniş təşəbbüslər irəli sürüb.

Bu, Çin-Rusiya ittifaqıdırmı?

Tam olaraq yox.

Çin və Rusiya ŞƏT çərçivəsində, xüsusilə regional sabitlik və daha çoxqütblü beynəlxalq sistemlə bağlı məsələlərdə sıx əməkdaşlıq edirlər.

Lakin onların maraqları tam üst-üstə düşmür.

Çin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə Mərkəzi Asiyada iqtisadi təsirini artırıb. Rusiya isə tarixən bu regionu özünün strateji təsir dairəsinin bir hissəsi hesab edib.

Karnegi Fondunun təhlilinə görə, onların Mərkəzi Asiyadakı münasibətləri “maraqların üst-üstə düşdüyü sahələrdə əməkdaşlıq, fərqlərin yarandığı məsələlərdə isə rəqabət” prinsipi ilə xarakterizə olunur.

Hindistanın iştirakı isə vəziyyətə əlavə mürəkkəblik gətirir.

Yeni Dehli və Pekin strateji rəqib olsalar da, hər iki ölkə ŞƏT-də iştirak edir. Bu isə təşkilatı vahid anti-Qərb bloku kimi təqdim etməyin niyə çətin olduğunu göstərir.

Karnegi Fondunun fikrincə, ŞƏT-nin genişlənməsi təşkilatın vahid geosiyasi bloka çevrilməsini daha da çətinləşdirir.

Azərbaycanın ŞƏT-də artan rolu

Azərbaycan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının tamhüquqlu üzvü olmasa da, onun təşkilatla əlaqələri son on ildə davamlı şəkildə inkişaf edib.

Rəsmi Bakının müraciəti 2015-ci ildə Rusiyanın Ufa şəhərində keçirilən ŞƏT sammitində təsdiqləndikdən sonra Azərbaycan təşkilatın dialoq tərəfdaşı statusunu əldə edib. Bu status 2016-cı ildə Pekində anlaşma memorandumunun imzalanması ilə rəsmiləşib.

Azərbaycanın ŞƏT ilə əməkdaşlığı onun Avropa və Asiyanın kəsişməsində yerləşməsi və regional bağlantılardakı rolunu gücləndirmək istəyi ilə bağlıdır.

ŞƏT ticarət, nəqliyyat və iqtisadi inteqrasiyaya daha çox diqqət ayırdıqca, Bakı Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz kimi layihələr vasitəsilə Asiya ilə Avropa bazarları arasında əsas bağlantı nöqtələrindən biri kimi mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışır.

Bu əlaqələr son illərdə daha da inkişaf edib. Azərbaycan ŞƏT çərçivəsində keçirilən görüşlərdə və təşəbbüslərdə iştirak edir. 2024-cü ildə isə tamhüquqlu üzvlük tələb etmədən təşkilatla əlaqələri daha da dərinləşdirmək məqsədilə müşahidəçi dövlət statusu almaq üçün müraciət edib.

Bununla belə, 2025-ci ilin sonlarında təşkilat Tianjin Bəyannaməsini qəbul edib. Sənədlə müstəqil dialoq tərəfdaşı və müşahidəçi dövlət statusları birləşdirilərək vahid “ŞƏT tərəfdaşı” kateqoriyası yaradılıb.

Bişkek sammiti niyə vacibdir?

Sentyabrın 1-də keçiriləcək görüş ŞƏT-nin daha geniş sahələr üzrə əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə çalışdığı bir dövrə təsadüf edir.

Bişkek sammitində beynəlxalq və regional məsələlər, təşkilatın gələcək inkişaf istiqamətləri, eləcə də ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar, ətraf mühit və humanitar sahələr üzrə əməkdaşlıq müzakirə olunacaq.

Görüşdə həmçinin ŞƏT-nin yaranmasının 25 illiyi münasibətilə Bişkek Bəyannaməsinin qəbul ediləcəyi gözlənilir.

10 üzv dövlətin rəsmi görüşü ilə yanaşı, “ŞƏT Plyus” sammiti təşkilatın əsas üzvlüyünə daxil olmayan ölkələri də bir araya gətirəcək.

İştirakı gözlənilən ölkələr arasında müxtəlif statuslarda təmsil olunan Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan, Monqolustan, Toqo, Laos, Vyetnam və Misir var.

ŞƏT-nin beynəlxalq əməkdaşlığa və BMT-nin roluna verdiyi önəm nəzərə alınarsa, BMT Baş katibi Antonio Quterreşin iştirakı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

ŞƏT nə qədər güclüdür?

Bu, onun hansı meyarla qiymətləndirilməsindən asılıdır.

ŞƏT nə NATO tipli hərbi alyans, nə də Avropa İttifaqı kimi inteqrasiya olunmuş iqtisadi birlikdir.

Əvəzində bu, böyük güclərin və kiçik dövlətlərin bir araya gələrək danışıqlar apardığı və bütün məsələlərdə razılığa gəlmədən ortaq maraqlarını irəli sürdüyü bir platformadır.

Çin üçün ŞƏT daha çoxqütblü beynəlxalq sistem baxışını təşviq etmək baxımından mühüm diplomatik vasitədir. “Chatham House” bildirir ki, Çin bu təşkilatdan qlobal nizamla bağlı alternativ baxışını nümayiş etdirmək üçün istifadə edir.

Rusiya üçün isə ŞƏT Avrasiya boyunca təsirini qorumaq məqsədilə istifadə etdiyi mühüm platformadır.

Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün təşkilat bir neçə böyük güclə eyni vaxtda əməkdaşlıq etmək imkanı yaradır.

Hindistan və İran kimi ölkələrə isə milli maraqlarını irəli sürmək üçün əlavə diplomatik kanal təqdim edir.

ŞƏT-nin əsas əhəmiyyəti bəlkə də məhz bundadır.

Təşkilat həmişə vahid mövqedən çıxış etməyə bilər. Lakin onun əhəmiyyəti ondadır ki, bir-biri ilə razılaşmayan ölkələr belə yenə də eyni masa arxasında əyləşməyi seçirlər.

Teqlər

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı ŞƏT Çin Rusiya Bişkek sammiti Avrasiya təhlükəsizliyi Mərkəzi Asiya beynəlxalq əməkdaşlıq