BMT Baş Assambleyası: Nyu-York görüşlərindən nə gözlənilir?

Dünya liderləri BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində keçiriləcək yüksək səviyyəli görüşlər üçün Nyu-Yorkda toplaşırlar. Ümumi debat sentyabrın 22-də başlayacaq.

 Görüşlərin əsas mövzuları arasında Ukrayna və Yaxın Şərqdəki müharibələr, süni intellekt, iqlim dəyişikliyi və BMT-nin yeni Baş katibinin seçilməsi var.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatını 1945-ci ildə 51 dövlət yaradıb. Hazırda təşkilatın 193 üzvü var. BMT-yə üzv olmayan iki müşahidəçi dövlətin — Müqəddəs Taxt-Tacın və Fələstin Dövlətinin, eləcə də Avropa İttifaqının nümayəndələri Baş Assambleyada çıxış edə bilərlər.

BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası sentyabrın 8-də başlayıb. Sessiyanın mövzusu “Etimadın bərpası, dəyişikliklərin idarə edilməsi: hamı üçün nəticə verən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı”dır.

Kim nə vaxt çıxış edir?

Ənənəyə görə, üzv dövlətlər arasında ilk olaraq Braziliya çıxış edir. BMT rəsmilərinin sözlərinə görə, bu ənənə təşkilatın ilk illərindən formalaşıb. Həmin dövrdə digər ölkələr ilk çıxış etmək istəmədikdə Braziliya bu rolu öz üzərinə götürüb.

İkinci olaraq BMT-nin mənzil-qərargahının yerləşdiyi ölkə kimi ABŞ çıxış edir.

Bundan sonra əvvəlcə dövlət başçıları, ardınca digər yüksək vəzifəli rəsmilər və nümayəndələr çıxış edirlər.

Çıxışlar nə qədər davam edir?

Liderlərdən çıxışlarını könüllü olaraq 15 dəqiqə ilə məhdudlaşdırmaları xahiş olunur.

Lakin bəzi çıxışlar bundan xeyli uzun çəkib. 1960-cı ildə Kuba lideri Fidel Kastro təxminən dörd saat yarım danışıb. Bu, Baş Assambleyanın açılışı zamanı qeydə alınan ən uzun çıxışlardan biri olub. Liviya lideri Müəmmər Qəddafi isə 2009-cu ildə 90 dəqiqədən çox çıxış edib.

Rəsmi çıxışlarla yanaşı, liderlərin Baş Assambleya çərçivəsində keçirilən görüşlərdə bir sıra mühüm beynəlxalq məsələləri müzakirə edəcəyi gözlənilir.

Əsas müzakirə mövzuları bunlardır:

Süni intellekt

BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş bildirib ki, süni intellektlə bağlı xəbərdarlıqları diqqətdən kənarda saxlamaq olmaz və bu məsələ dünya liderləri ilə müzakirələrinin əsas mövzularından biri olacaq.

O, süni intellektin inkişafında öndə gedən ölkələri dialoq qurmağa və ortaq təhlükəsizlik qaydaları müəyyən etməyə çağırıb. Quterreşin sözlərinə görə, belə qaydalar gələcəkdə qlobal fəlakətlə nəticələnə biləcək rəqabətin qarşısını almaq üçün vacibdir.

 

İran

İranın müzakirələrin əsas mövzularından biri olacağı gözlənilir. Prezident Məsud Pezeşkianın Baş Assambleyada çıxışı planlaşdırılır.

Qərarla tanış mənbənin sözlərinə görə, Pezeşkian və xarici işlər naziri Abbas Əraqçi də daxil olmaqla İran rəsmilərinə viza veriləcəyi gözlənilir.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının ərəb ölkələrinin liderləri ilə qeyri-rəsmi görüş keçirə biləcəyi də bildirilir. İranın görüşün əsas müzakirə mövzularından biri olacağı gözlənilir.

Ukrayna

BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna ilə bağlı yüksək səviyyəli iclas keçirəcəyi də gözlənilir. Şuranın müharibə ilə bağlı qərar qəbul etmək imkanları daimi üzv olan Rusiyanın veto hüququ səbəbindən məhdudlaşıb.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu ayın əvvəlində rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə danışıb. Lakin onun Nyu-Yorkda Ukrayna lideri Volodimir Zelenski ilə görüşməyi planlaşdırdığı hələ məlum deyil.

• Rusiya və Ukrayna qarşılıqlı zərbələr endirib: Kiyevdə azı 2 nəfər ölüb

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun da sessiya çərçivəsində çıxışı planlaşdırılır.

İsrail və Fələstin

Qəzzada davam edən müharibə və İsrail–Fələstin münaqişəsinin müzakirələrin əsas mövzularından olacağı gözlənilir.

İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun Baş Assambleyada çıxışı planlaşdırılır.

Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM) Qəzzada törədildiyi iddia olunan müharibə cinayətləri və insanlıq əleyhinə cinayətlərlə bağlı Netanyahu barəsində həbs qərarı çıxarıb. İsrail ittihamları rədd edir. ABŞ hökuməti İsraili dəstəkləyir və BCM-yə qarşı tədbirlər həyata keçirir. Bu fonda Netanyahunun Baş Assambleyada iştirakı ilə bağlı hüquqi maneənin yaranacağı gözlənilmir.

Fələstin Prezidenti Mahmud Abbas isə ABŞ-nin ona yenidən viza verməməsi səbəbindən Baş Assambleyanın sessiyasında şəxsən iştirak etməyəcək. Baş Assambleya səsvermə yolu ilə onun ardıcıl ikinci il tədbirə videobağlantı vasitəsilə müraciət etməsinə icazə verib.

Qərar həmçinin Abbas və digər yüksək vəzifəli Fələstin rəsmilərinə ABŞ-yə səfər edə bilmədikləri halda növbəti bir il ərzində BMT iclaslarında videobağlantı vasitəsilə iştirak etməyə imkan verir.

• İsrailin Qəzza blokadası xəstəxanalarda yanacaq çatışmazlığını ağırlaşdırıb

• ABŞ konqresmeni İsrailə 2,8 milyard dollarlıq bomba satışına qarşı çıxıb

BMT-nin yeni Baş katibinin seçilməsi

BMT ikinci beşillik səlahiyyət müddəti 31 dekabr 2026-cı ildə başa çatacaq Baş katib Antonio Quterreşin varisinin seçilməsi prosesinə başlayıb.

Təhlükəsizlik Şurası 193 üzvdən ibarət Baş Assambleyaya tövsiyə ediləcək namizədlə bağlı razılığa gəlməlidir. Bunun üçün Şuranın beş daimi üzvü — Böyük Britaniya, Çin, Fransa, Rusiya və ABŞ namizədlə bağlı ortaq qərar qəbul etməlidir. 

 

• BMT baş katibinin vəzifələri nələrdir və növbəti namizəd kim ola bilər?

• BMT-nin baş katibi postuna namizədlər əsas səsvermə öncəsi dəyişiklik vədləri verib

Sudan

2023-cü ilin aprelində ordu ilə Çevik Dəstək Qüvvələri (RSF) arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə nəticəsində başlayan müharibə 14 milyondan çox insanın didərgin düşməsinə səbəb olub və dünyanın ən böyük humanitar böhranlarından birini yaradıb.

Sudan ordusunun komandanı və ölkənin rəhbəri general Əbdülfəttah əl-Burhanın Baş Assambleyada çıxışı planlaşdırılır.

İqlim

İqlim dəyişikliyinin çıxış və görüşlərdə əsas müzakirə mövzularından biri olacağı gözlənilir.

Ölkələr qlobal temperatur artımını sənayeləşmədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 1,5°C həddində saxlamaq üçün səylərini davam etdirirlər. İqlim dəyişikliyindən xüsusilə təsirlənən ölkələrin və kiçik ada dövlətlərinin liderlərinin daha fəal tədbirlərə çağırışlarını təkrarlayacağı gözlənilir.

2026-cı ilin avqustu 2025-ci ilin noyabrından bəri qlobal orta temperaturun sənayeləşmədən əvvəlki səviyyədən 1,5°C-dən çox yüksək olduğu ilk ay olub.

• “Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi 2026” qlobal iqlim liderlərini bir araya gətirir

Digər münaqişələr və təhlükəsizlik məsələləri

Baş Assambleyada Ukrayna və Yaxın Şərqlə yanaşı, digər bölgələrdəki münaqişə və təhlükəsizlik məsələlərinin də müzakirə olunacağı gözlənilir.

“Reuters”in əldə etdiyi sənədə görə, ABŞ BMT-yə Somalidəki “Afrika ittifaqı”nın sülhməramlı qüvvələrinə dəstəyi mərhələli şəkildə dayandırmaq üçün daha bir il vaxt verilməsinə razılaşıb.

Vaşinqton daha əvvəl “Əl-Qaidə” ilə əlaqəli silahlı qruplara qarşı mübarizə aparan və Somali hökumətini dəstəkləyən Afrika İttifaqı qüvvələrinə BMT-nin əlavə dəstəyini əngəlləyəcəyini bildirmişdi.

Teqlər

BMT Baş Assambleyası ABŞ Nyu-York dünya liderləri Rusiya Ukrayna BMT Baş katibi İran