BMT Baş Assambleyasında müharibələr və qlobal böhranlar gündəmdədir

Dünya liderləri BMT Baş Assambleyasının bir neçə gün davam edəcək yüksək səviyyəli müzakirələri üçün Nyu-Yorkda toplaşmağa hazırlaşırlar. Bu həftə İran və Ukraynadakı vəziyyət, süni intellekt və digər qlobal böhranlar əsas müzakirə mövzuları sırasında olacaq.

BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasının ümumi müzakirələri sentyabrın 22-də başlayacaq. Çıxışlar sentyabrın 22-dən 26-dək davam edəcək və sentyabrın 28-də yekunlaşacaq.

BMT-nin 193 üzv dövləti var. Müşahidəçi dövlət statusuna malik Müqəddəs Taxt-Tac və Fələstin Dövlətinin liderləri, eləcə də Avropa İttifaqının nümayəndələri Baş Assambleyada çıxış edə bilərlər.

Kim nə vaxt çıxış edir?

Ənənəyə görə, BMT Baş Assambleyasının ümumi müzakirələrində üzv dövlətlər arasında ilk olaraq Braziliya, daha sonra isə BMT-nin baş qərargahının yerləşdiyi ABŞ çıxış edir. Braziliya 1955-ci ildən ümumi müzakirələri açır.

Sonrakı çıxışların ardıcıllığı nümayəndələrin vəzifə səviyyəsi və çıxış üçün müraciət vaxtı nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir. Dövlət başçıları, vitse-prezidentlər və vəliəhd şahzadələr, hökumət başçıları, baş nazirlərin müavinləri, nazirlər və digər yüksək səviyyəli nümayəndələrə bu ardıcıllıqla üstünlük verilir.

Hər ölkənin nümayəndəsinə çıxışını 15 dəqiqə ilə məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Lakin bu, könüllü vaxt məhdudiyyətidir və tarixdə daha uzun çıxışlar da olub.

BMT-nin məlumatına görə, Baş Assambleyanın ümumi müzakirələri zamanı ən uzun çıxışlardan birini 1960-cı ildə Kuba lideri Fidel Kastro edib. Onun çıxışı təxminən 4 saat yarım davam edib. Liviya lideri Müəmmər Qəddafi isə 2009-cu ildə 1 saat yarımdan çox danışıb.

Bu il ümumi müzakirələr “Etimadın bərpası, dəyişikliklərin idarə edilməsi: hər kəs üçün nəticə verən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı” mövzusu altında keçiriləcək.

İran və Yaxın Şərq

ABŞ, İsrail və İran arasında yeddinci aya keçən müharibə fonunda İranın BMT Baş Assambleyasının əsas müzakirə mövzularından biri olacağı gözlənilir. Müharibə fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana hücumları ilə başlayıb.

İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın sentyabrın 23-də Baş Assambleyada çıxış etməsi planlaşdırılır. Tramp administrasiyası Pezeşkian, xarici işlər naziri Abbas Əraqçi və əsas nümayəndə heyətinin Nyu-Yorka səfəri üçün viza verilməsini təsdiqləyib.

• İran Hörmüz boğazını açmaq üçün şərtlər irəli sürərkən husilər Ər-Riyada hücum ediblər

ABŞ Prezidenti Donald Tramp, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu və münaqişənin başa çatması üçün vasitəçilik səylərində iştirak edən liderlərin də Nyu-Yorka gələcəyi gözlənilir. Lakin diplomatlar dalana dirənmiş danışıqlarda ciddi irəliləyiş gözləmirlər.

Ukrayna

Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin sentyabrın 23-də BMT Baş Assambleyasında çıxış etməsi planlaşdırılır. Vaşinqton isə Rusiya–Ukrayna müharibəsinə son qoyulması üçün diplomatik səylərini davam etdirir.

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun sentyabrın 26-da Baş Assambleyada çıxış edəcəyi gözlənilir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bildirib ki, Lavrov ölkənin nümayəndə heyətinə rəhbərlik edəcək.

Sentyabrın 23-də BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ukrayna ilə bağlı yüksək səviyyəli iclasının keçirilməsi də planlaşdırılır. Şura müharibə ilə bağlı dəfələrlə toplansa da, daimi üzv olan Rusiyanın veto hüququ səbəbindən münaqişəyə son qoymaq istiqamətində məcburi qərarlar qəbul etmək imkanları məhdudlaşıb.

• Kiyev vilayətinə dron hücumunda üç uşaq və bir qadın həlak olub

Süni intellekt

Süni intellekt sahəsinin bir sıra aparıcı nümayəndələri daha güclü sistemlərin hazırlanmasının koordinasiyalı şəkildə yavaşladılmasına çağırıblar. “Anthropic” şirkətinin baş direktoru Dario Amodei, “OpenAI”ın baş direktoru Sem Altman və “xAI”ın rəhbəri İlon Mask bu çağırışı dəstəkləyənlər arasındadır.

BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş bildirib ki, süni intellektin yaratdığı risklərlə bağlı xəbərdarlıqları diqqətdən kənarda saxlamaq olmaz. O, ayrı-ayrı şirkətlərin könüllü şəkildə inkişafı yavaşlatmasının kifayət etməyəcəyini və qlobal koordinasiyanın vacib olduğunu deyib.

Quterreş ölkələri süni intellektin təhlükəsiz, şəffaf və məsuliyyətli inkişafı üçün ortaq qaydalar müəyyən etməyə çağırıb. Onun sözlərinə görə, dünya süni intellekt təhlükəsizliyi sahəsində standartların zəifləməsinə gətirib çıxara biləcək rəqabətə yol verməməlidir.

• Quterreş süni intellekt təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə çağırıb

• Texnologiya nəhəngləri süni intellekt qaydaları ilə bağlı Trampa mövqelərini çatdırıblar

BMT Təhlükəsizlik Şurasının həftə ərzində süni intellektlə bağlı qeyri-rəsmi iclas keçirməsi də mümkündür.

İsrail və Fələstin

İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun sentyabrın 24-də BMT Baş Assambleyasında çıxış etməsi planlaşdırılır. ABŞ Fələstin Prezidenti Mahmud Abbasa Nyu-Yorka səfər üçün viza vermədiyinə görə, BMT Baş Assambleyası onun videobağlantı vasitəsilə çıxış etməsinə icazə verib.

Baş Assambleyanın yüksək səviyyəli həftəsi çərçivəsində iki dövlətli həll və Qəzzada sülh planına həsr olunan yüksək səviyyəli görüşün keçirilməsi də nəzərdə tutulur. Lakin diplomatlar bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş gözləmirlər.

• ABŞ konqresmeni İsrailə 2,8 milyard dollarlıq bomba satışına qarşı çıxıb

• İsrail Birləşmiş Krallığın Şərqi Qüdsdəki konsulluğunu bağlayır

Sudan

Sudandakı müharibənin də əsas müzakirə mövzularından biri olacağı gözlənilir. 2023-cü ilin aprelində başlayan münaqişə 14 milyondan çox insanı evini tərk etməyə məcbur edib və dünyanın ən ağır humanitar böhranlarından birinə səbəb olub. Diplomatların sözlərinə görə, Baş Assambleya çərçivəsində Sudanla bağlı yüksək səviyyəli görüşün keçirilməsi gözlənilir, lakin ciddi diplomatik irəliləyiş ehtimalı azdır.

Sudanın Keçid Suverenlik Şurasının sədri Əbdülfəttah əl-Burhanın sentyabrın 24-də Baş Assambleyada çıxış etməsi gözlənilir. O, Sudan nümayəndə heyətinə rəhbərlik edəcək.

İqlim dəyişikliyi

İqlim dəyişikliyi də əsas müzakirə mövzularından biri olacaq. Bu məsələ xüsusilə kiçik ada dövlətləri və alçaq sahilyanı ərazilər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

BMT bildirir ki, Paris Sazişində nəzərdə tutulan qlobal temperatur artımını 1,5 dərəcə Selsi ilə məhdudlaşdırmaq hədəfinə çatmaq getdikcə çətinləşir. Təşkilatın 2026-cı il yüksək səviyyəli iqlim tədbiri ilə bağlı məlumatında 1,5 dərəcə həddinin müvəqqəti aşılmasının artıq qaçılmaz olduğu qeyd edilir.

BMT-nin növbəti Baş katibi

Baş Assambleyanın ümumi müzakirələri BMT-nin növbəti Baş katibinin seçilməsi prosesinin davam etdiyi bir vaxta təsadüf edir. Antonio Quterreşin ikinci və son səlahiyyət müddəti 31 dekabr 2026-cı ildə başa çatacaq. 

BMT Təhlükəsizlik Şurası namizədlər arasından bir şəxsi seçərək Baş Assambleyaya tövsiyə etməlidir. Baş Assambleya isə həmin tövsiyə əsasında yeni Baş katibi təyin edir. Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvünün veto hüququ olduğundan onların mövqeyi seçim prosesində mühüm rol oynayır.

Teqlər

BMT Baş Assambleyası dünya liderləri Qlobal böhranlar Rusiya Ukrayna Sudan İran süni intellekt