Avropada ifrat sağ artıq siyasi şok yaratmır

On il əvvəl ifrat sağçı partiyanın Qərbi Avropa ölkələrindən birində mühüm seçkidə qalib gəlməsi ciddi siyasi rezonans doğurardı. Bu gün isə belə nəticələr getdikcə Avropanın siyasi mənzərəsinin bir hissəsinə çevrilir.

Qitədə keçirilən son seçkilər bu dəyişikliyi göstərir. “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) sentyabrın 6-da Saksoniya-Anhalt əyalətində keçirilən seçkilərdə 43,8 faiz səslə qalib gəlib. Fransada Marin Le Penin növbəti prezident seçkilərində namizəd olmasına imkan yaranıb. Avstriyada isə Azadlıq Partiyası (FPÖ) ictimai rəy sorğularında liderliyini qoruyur.

Lakin dəyişiklik yalnız seçki nəticələri ilə məhdudlaşmır. Millətçi və populist partiyalar Avropa siyasətində mövqelərini möhkəmləndirir, hökumətlərin gündəliyinə, ictimai müzakirələrə və proseslərin əsas istiqamətlərinə getdikcə daha çox təsir göstərirlər.

Lakin dəyişiklik yalnız seçki nəticələri ilə məhdudlaşmır. Millətçi və populist partiyalar Avropa siyasətində mövqelərini möhkəmləndirir, hökumətlərin gündəliyinə, ictimai müzakirələrə və proseslərin əsas istiqamətlərinə getdikcə daha çox təsir göstərirlər.

Seçkilərdə onillik yüksəliş

“PopuList” layihəsinin araşdırmasına görə, hazırda Avropada seçicilərin 23 faizindən çoxu milli seçkilərdə ifrat sağçı partiyalara səs verir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu göstərici təxminən on il əvvəl 10 faiz, 1995-ci ildə isə 5 faiz civarında olub.

31 ölkədən 150-dən çox politoloqun iştirakı ilə aparılan araşdırma belə partiyalara dəstəyin uzunmüddətli dövrdə kəskin artdığını göstərir. Bununla belə, layihə səs faizlərindəki dəyişikliklərin təxmini olduğunu qeyd edir. Akademik dairələrdə “ifrat sağ” anlayışının müxtəlif siyasi hərəkatlara necə tətbiq edilməli olduğu ilə bağlı müzakirələr də davam edir.

Lakin bu tendensiya bütün ölkələrdə eyni olmayıb.

“The Guardian”ın məlumatına görə, Niderlandda Geert Vildersin Azadlıq Partiyası (PVV) parlamentdəki yerlərinin təxminən üçdə birini itirib. Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın “Fidesz” partiyası isə apreldə keçirilən seçkilərdə ciddi məğlubiyyətlə üzləşib.

“The Conversation”ın 2024-cü il Avropa Parlamenti seçkiləri ilə bağlı təhlilində ifrat sağçı qrupların təmsilçiliyinin nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığı bildirilib. Bununla belə, nəticə kəskin dönüş kimi qiymətləndirilməyib. Təhlilə görə, ifrat sağçı blokların Avropa Parlamentindəki 720 yerdən təxminən 170-nə, yəni 24 faizinə sahib olacağı hesablanıb. 2019-cu ildə bu göstərici 165 yer idi.

Nəticələr ölkələr üzrə ciddi fərqlənib. Rumıniyada Rumınların Birliyi Alyansı (AUR) səslərin 14 faizini qazanıb.

İfrat sağın mövqeləri əsas siyasi müzakirələrə daxil olur

Bəzi təhlilçilərin fikrincə, seçki nəticələri baş verən dəyişikliklərin yalnız bir hissəsidir.

Xarici Əlaqələr Şurası (CFR) 2024-cü ilin oktyabrında bildirib ki, əsas siyasi qüvvələrin yanaşmalarında daha dərin dəyişiklik baş verir. Əvvəllər siyasi spektrin kənarında hesab edilən bəzi mövqelər, o cümlədən sığınacaq axtaran şəxslərin genişmiqyaslı deportasiyasını nəzərdə tutan tədbirlər getdikcə əsas siyasi müzakirələrə daxil olur.

CFR hazırkı siyasi vəziyyəti Avropa İttifaqının 2000-ci ildəki reaksiyası ilə müqayisə edib. Həmin vaxt FPÖ ilk dəfə Avstriya hökumətinə daxil olduqdan sonra ölkə sanksiyalarla üzləşmişdi. Təşkilatın fikrincə, bu gün oxşar reaksiyanı təsəvvür etmək çətindir.

Bu, həmin partiyaların siyasi təsirinin qazandıqları mandatların sayı ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Onların bəzi mövqeləri getdikcə ümumi siyasi müzakirələrə daxil olur.

Almaniyanın siyasi mənzərəsi dəyişir

Almaniya Avropadakı siyasi dəyişikliklərin ən aydın nümunələrindən birinə çevrilib.

CFR-in məlumatına görə, AfD-nin 2024-cü ildə Türingiyada qələbəsi İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyada ifrat sağçı partiyanın əyalət seçkilərində ilk qələbəsi olub.

Partiya Saksoniya-Anhaltda da irəliləyişini davam etdirərək səslərin 43,8 faizini qazanıb. Kansler Fridrix Mertsin Xristian Demokrat İttifaqı (CDU) isə 17,2 faiz səs toplayıb.

Seçici fəallığı 17,5 faiz bəndi artaraq 77,8 faizə çatıb.

Bununla belə, AfD mütləq çoxluq əldə edə bilməyib. Partiya 83 yerlik əyalət parlamentində 39 mandat qazanıb və təkbaşına hökumət qura bilmir. Əsas siyasi partiyalar isə indiyədək AfD ilə əməkdaşlıq etməmək mövqeyini qoruyublar.

AfD sentyabrın sonlarında Meklenburq-Ön Pomeraniya əyalətində keçirilən seçkilərdə də 38,2 faiz səslə qalib gəlib. Sosial Demokrat Partiyası 35,5 faiz səs toplayıb. Həmin gün keçirilən digər seçkidə Sol Partiya Berlində ən çox səs qazanan siyasi qüvvə olub.

Sentyabrda keçirilən ümummilli rəy sorğularından birində AfD-yə dəstək 27 faiz göstərilib və partiya CDU/CSU-nu qabaqlayıb. “The Guardian” daha əvvəl AfD-yə dəstəyin əvvəlki federal seçki ilə 2025-ci il seçkiləri arasında 10 faizdən 21 faizə yüksəldiyini yazıb.

Fransada diqqətlər 2027-ci il prezident seçkilərinə yönəlir

Fransanın Milli Birlik (RN) partiyası son illərdə siyasi təmsilçiliyini genişləndirib.

2024-cü ildə keçirilən növbədənkənar parlament seçkilərinin birinci turunda RN ən çox səs toplayan partiya olub. Lakin mərkəzçi və solçu namizədlərin bir-birinin xeyrinə geri çəkilməsindən sonra partiya yekun mandat sayına görə üçüncü yeri tutub. Brukinqs İnstitutunun təhlilçiləri bu strategiyanı Fransanın ənənəvi “respublika cəbhəsi” taktikasının müasir forması kimi qiymətləndiriblər.

Buna baxmayaraq, son illərdə partiyanın parlamentdə təmsilçiliyi xeyli artıb.

Avropa Xarici Əlaqələr Şurasının (ECFR) məlumatına görə, Milli Birliyin Fransa Milli Assambleyasındakı deputatlarının sayı 2017-ci ildə 8, 2022-ci ildə 89, 2024-cü ildə isə 125 olub. Təşkilat həmçinin RN-nin Avropa Parlamentində 30 deputatının olduğunu və nümayəndə heyətinin say baxımından Almaniyanın CDU/CSU nümayəndə heyəti ilə eyni səviyyədə olduğunu qeyd edib.

İndi diqqətlər 2027-ci ildə keçiriləcək prezident seçkilərinə yönəlib.

İyulda Paris Apellyasiya Məhkəməsi Le Penin Aİ vəsaitlərinin mənimsənilməsi işi üzrə hökmünü qüvvədə saxlayıb, lakin onun seçkilərdə iştirakına qoyulan qadağanın müddətini azaldıb. Bununla da Le Penin 2027-ci il prezident seçkilərində namizəd olmasına imkan yaranıb.

Son rəy sorğularında Le Pen mümkün ikinci tur ssenarilərində bir neçə potensial rəqibindən daha çox dəstək alıb. Lakin bu sorğular seçkinin nəticəsini proqnozlaşdırmır, yalnız müəyyən vaxtda seçicilərin mövqeyini göstərir. ECFR-in təhlilçisi Seliya Belin də Fransada prezident seçkisi kampaniyalarının gedişinin çox vaxt gözlənilməz olduğunu bildirib.

Avstriyada FPÖ yüksək dəstəyini qoruyur

Avstriya nümunəsi göstərir ki, partiyanın hökumətdən kənarda qalması onun seçici dəstəyinin azalması ilə nəticələnməyə bilər.

Azadlıq Partiyası (FPÖ) 2024-cü il seçkilərində ən çox səs qazanan partiya olduqdan sonra mərkəzçi partiyalar arasında koalisiya danışıqları nəticəsiz qalıb. Bundan sonra FPÖ lideri Herbert Kikl hökumət qurmağa dəvət edilib.

“Reuters”in məlumatına görə, FPÖ ilə mühafizəkar Avstriya Xalq Partiyası (ÖVP) arasında danışıqlar 2025-ci il fevralın 12-də nəticəsiz başa çatıb.

Ölkə rekord müddət — 151 gün hökumətsiz qaldıqdan sonra ÖVP, Sosial Demokrat Partiyası və liberal NEOS koalisiya hökuməti qurmaq barədə razılığa gəlib. Bu, 1940-cı illərin sonlarından bəri Avstriyada ilk üçpartiyalı koalisiya olub.

Bununla belə, FPÖ ictimai rəy sorğularında yüksək göstəricilərini qoruyub. 2026-cı ilin sentyabrında keçirilən sorğularda partiyaya dəstək təxminən 38 faiz olub. Bununla FPÖ həm ÖVP-ni, həm də Sosial Demokrat Partiyasını qabaqlayıb. Digər rəy sorğularında olduğu kimi, bu göstəricilər də seçkinin nəticəsini deyil, sorğunun keçirildiyi vaxt seçicilərin mövqeyini əks etdirir.

İtaliya və Rumıniyada fərqli mənzərə

İtaliyada vəziyyət fərqlidir. İtaliyada Avropanın ifrat sağ siyasi qüvvələri sırasında göstərilən partiya artıq hökumətdə əsas rol oynayır.

Brukinqs İnstitutunun təhlilçisi Karlo Bastasin 2024-cü ilin sentyabrında yazıb ki, Baş nazir Ciorcia Meloninin təklif etdiyi konstitusiya islahatları baş nazirin birbaşa seçilməsini və qalib koalisiyaya parlamentdə çoxluğun təmin edilməsini nəzərdə tutur. Onun fikrincə, bu dəyişikliklər hakimiyyətin mərkəzləşməsinə səbəb ola bilər.

Bastasin müxalifət nümayəndələrinin bu təkliflə bağlı narahatlıqlarına da diqqət çəkib. Müxalifət hesab edir ki, islahatlar onların “yumşaq avtokratiya” adlandırdıqları idarəetmə modelinə yol aça bilər. Meloni isə islahatları ölkədə uzun illərdir davam edən siyasi qeyri-sabitliyin aradan qaldırılması üçün həll yolu kimi təqdim edib.

Rumıniyada isə proses daha gərgin olub.

Siyasətdə əsas partiyalardan kənar namizəd kimi çıxış edən Kelin Corcesku 2024-cü ilin noyabrında keçirilən prezident seçkilərinin birinci turunda gözlənilmədən qalib gəlib. Daha sonra Konstitusiya Məhkəməsi seçki kampaniyasının maliyyələşdirilməsi və Rusiyanın mümkün müdaxiləsi ilə bağlı narahatlıqları əsas gətirərək səsvermənin nəticələrini ləğv edib. Moskva müdaxilə ilə bağlı iddiaları rədd edib.

“Reuters”in məlumatına görə, bundan sonra da yüksək ictimai dəstəyini qoruyub. 2025-ci ilin yanvarında keçirilən sorğuda respondentlərin 38 faizi onu dəstəkləyib. Daha sonra onun təkrar prezident seçkilərində iştirakına icazə verilməyib.

Corcesku 2026-cı ilin sentyabrında ağır nəticələrə səbəb olan dələduzluq və mütəşəkkil cinayətkar qrup yaratmaq ittihamları ilə bağlı iş çərçivəsində saxlanılıb. O, həmçinin konstitusiya quruluşuna qarşı yönəlmiş hərəkətlər və faşist ideologiyasının təbliği ilə bağlı ayrıca hüquqi proseslərlə üzləşib.

Onun müttəfiqi, Rumınların Birliyi Alyansının (AUR) lideri Corce Simion təkrar keçirilən seçkinin birinci turunda 40,96 faiz səs toplayaraq qalib gəlib. Lakin həlledici ikinci turda Buxarest meri Nikuşor Dan 53,6 faiz səslə qalib gəlib. Simion isə 46,4 faiz səs toplayıb.

Buna baxmayaraq, Sciences Po-nun CEVIPOF araşdırma mərkəzinin məlumatına görə, populist və suverenist qüvvələr Rumıniya parlamentində yerlərin təxminən üçdəbirini qoruyub saxlayıb.

İfrat sağa dəstəyin davam etməsinin səbəbləri

Avropa Siyasət Mərkəzinin (EPC) məlumatına görə, hökumətdə iştirak ifrat sağçı liderlərə dəstəyin davamlı şəkildə azalmasına səbəb olmayıb. Mərkəz həmçinin müdafiə, ticarət və xarici siyasət məsələlərindəki daxili fikir ayrılıqlarının seçkilərdə bu qüvvələrə nəzərəçarpacaq mənfi təsir göstərmədiyini bildirib.

EPC hesab edir ki, Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin bəzi mühafizəkar millətçi qüvvələrlə əməkdaşlıq edib digərlərini kənarda saxlamaq strategiyası da bu əməkdaşlıqdan kənarda qalan partiyaların irəliləyişinin qarşısını almayıb.

Təhlilçilər inflyasiya, dövlət institutlarına ictimai etimadsızlıq, miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlar və beynəlxalq iqtisadi rəqabət kimi uzunmüddətli amillərə diqqət çəkirlər.

Bununla belə, yüksəlişin davamlı olmayacağına dair əlamətlər də var. EPC qeyd edib ki, 2025-ci ilin sonlarından etibarən Avropada ifrat sağçı partiyaların rəy sorğularındakı göstəriciləri ümumilikdə sabitləşib. Bu isə dəstəyin müəyyən həddə yaxınlaşa biləcəyini göstərir.

Bundan sonra nə baş verə bilər?

Siyasi təsirlər yalnız seçki nəticələri və koalisiya danışıqları ilə məhdudlaşmaya bilər.

Atlantik Şura 2024-cü ilin oktyabrında yayımladığı hesabatda millətçi partiyaların təmsilçiliyinin artmasının Avropanın iqlim siyasətinin həyata keçirilməsini çətinləşdirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Hesabatda Almaniyanın beynəlxalq iqlim sazişlərindən çıxmasını tələb edən AfD də nümunə göstərilib.

Bu mövqelərin siyasətə çevrilməsi gələcək seçkilərin nəticələrindən, parlamentdə qüvvələr nisbətindən və koalisiya danışıqlarından böyük ölçüdə asılı olacaq.

Əsas dəyişiklik təkcə Avropada ifrat sağçı qüvvələrin seçkilərdə daha çox səs qazanması deyil. Əvvəllər siyasi şok kimi qarşılanan belə nəticələr getdikcə qitənin seçki mənzərəsinin bir hissəsinə çevrilir.

• AfD əyalət seçkilərində yenidən birinci olub, Merts nəticəni “fəlakət” adlandırıb

• Fransanın Milli Birlik partiyası ilk dəfə Senatda siyasi qrup yaradır

• Avropa liderləri Arktika təhlükəsizliyini Finlandiyada müzakirə edirlər

Teqlər

Avropa Fransa Almaniya Almaniya üçün Alternativ Marin Le Pen Azadlıq Partiyası Avstriya