ABŞ qoşunları İraqdan çıxır: Bundan sonra nə baş verə bilər?

Sentyabrın 30-dək ABŞ-nin İraqda qalan son hərbçilərinin ölkəni tərk etməsi gözlənilir. Bununla 2003-cü ildə işğalla başlayan və təxminən 4 500 amerikalı hərbçinin həlak olduğu uzunmüddətli hərbi missiyada mühüm mərhələ başa çatacaq.

ABŞ-nin İraqda qalan son hərbçiləri, o cümlədən Kürdüstan bölgəsindəki qüvvələri sentyabrın 30-da ölkəni tərk edib. ABŞ əvvəllər İraqda təxminən 2 500 hərbçi saxlayırdı, lakin heyətin böyük hissəsi artıq çıxarılıb.

Keçmiş prezident Co Baydenin dövründə razılaşdırılan və Donald Tramp administrasiyası dövründə tamamlanan bu proses ABŞ-nin İraqdakı hərbi missiyasında mühüm mərhələnin başa çatması deməkdir.

İndi əsas sual ABŞ qüvvələrinin çıxması ilə bağlı deyil, bundan sonra İraqda hansı vəziyyətin yaranacağıdır.

Analitiklərin bunun mümkün nəticələri ilə bağlı fikirləri fərqlidir. Bəziləri bunu İraqın Vaşinqtonla münasibətlərini normallaşdırması və suverenliyini gücləndirməsi üçün fürsət sayır. Digərləri isə 2011-ci ildən sonrakı hadisələrin təkrarlanmasından ehtiyatlanır.

ABŞ qüvvələri 2011-ci ilin sonunda İraqdan çıxmış, lakin İŞİD ölkənin böyük ərazilərini ələ keçirdikdən sonra 2014-cü ildə geri qayıtmışdı. 

Analitiklər İraqda bundan sonra hadisələrin beş əsas ssenari üzrə inkişaf edə biləcəyini düşünürlər.

1. İran və müttəfiqlərinin təsiri arta bilər

“Reuters”in istinad etdiyi iraqlı analitik Casim əl-Bahadlinin sözlərinə görə, ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq koalisiya uzun müddət Tehranın İraqdakı təsirini tarazlaşdıran qüvvə olub. ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İranın dəstəklədiyi silahlı qruplar siyasi və təhlükəsizlik qərarlarının qəbulunda daha böyük rol qazanmağa çalışa bilər. 

İranın dəstəklədiyi silahlı qruplar artıq ABŞ qoşunlarının çıxmasını qələbə kimi təqdim edirlər. “Reuters”in məlumatına görə, İraqdakı İslami Müqavimətin komandirlərindən Əbu Müctəba əl-Yasiri bunu tarixi qələbə və ABŞ-nin İraqdakı layihəsinin məğlubiyyəti adlandırıb. İran parlamenti də çıxışı alqışlayıb. 

“RAND Corporation”ın qiymətləndirməsinə görə, ABŞ-nin İraqdan tam çıxması İranın təsirini balanslaşdırmaq imkanlarını zəiflədə və İŞİD-in yenidən güclənməsi riskini artıra bilər.

“New Lines Institute for Strategy and Policy” ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İraqın təhlükəsizlik qüvvələrinin kəşfiyyat, logistika, planlaşdırma və digər sahələrdə mövcud imkan çatışmazlıqlarının daha ciddi təsir göstərə biləcəyini qeyd edib. İnstitutun təhlillərində ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İranın təsirinin artması və İŞİD-in yaranan təhlükəsizlik boşluqlarından istifadə etməsi risklərinə də diqqət çəkilir.

İraq hökuməti silahlı qrupların təsirini məhdudlaşdırmağa çalışdığını bildirir. ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonrakı dövr bu səylər üçün mühüm sınaq olacaq.

2. İŞİD yenidən fəallaşa bilər

Digər əsas narahatlıq İŞİD-in ABŞ qüvvələrinin çıxmasından istifadə etmək ehtimalıdır.

Qruplaşmanın ərazi nəzarəti illər əvvəl aradan qaldırılsa da, analitiklər onun şəbəkələrinin tam yox olmadığını bildirirlər. “Reuters” 2025-ci ildə yazmışdı ki, İŞİD 2024-cü ildə İraqda 61 hücuma görə məsuliyyəti üzərinə götürüb və “yatmış hüceyrələrini” yenidən fəallaşdırmağa başlayıb.

Kürd komandiri Sirvan Bərzani “Reuters”ə bildirib ki, koalisiya qüvvələrinin çıxacağı barədə xəbərlər İŞİD üzvlərinin ruh yüksəkliyini artırıb. Onun sözlərinə görə, kürd rəsmilər gizli fəaliyyət göstərən İŞİD hüceyrələrinin fəallığının artdığını müşahidə ediblər. 

Bərzani xəbərdarlıq edib ki, ABŞ-nin kəşfiyyat və logistik dəstəyinin, eləcə də dron imkanlarının olmaması silahlılara yenidən təşkilatlanmaq imkanı verə bilər. 

“RAND Corporation” ABŞ qüvvələrinin İraqdan tam çıxmasının İŞİD-lə mübarizə üçün ciddi risk yarada biləcəyini qiymətləndirib. “New Lines Institute for Strategy and Policy” isə ABŞ-nin dəstəyi olmadan İraq qüvvələrinin terrorla mübarizə imkanlarında boşluqlar yarana biləcəyinə diqqət çəkib.

Bununla belə, fərqli fikirlər də var. Bəzi analitiklər İŞİD-in İraqda əvvəlki gücünü əsasən itirdiyini hesab edir, digərləri isə təhlükənin hələ də qalmasına diqqət çəkirlər.

3. Bağdadla Kürdüstan bölgəsi arasında münasibətlər yeni sınaqla üzləşə bilər

ABŞ qüvvələrinin çıxması Bağdadla Kürdüstan Regional Hökuməti arasındakı münasibətlərə də təsir göstərə bilər.

ABŞ-də yerləşən Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu bir neçə mümkün ssenari göstərib. Bunlara ABŞ qüvvələrinin tam çıxması, məhdud hərbi mövcudluğun Kürdüstan bölgəsində saxlanması və ya hərbi iştirak əvəzinə iqtisadi əməkdaşlığa üstünlük verilməsi daxildir.

“Forbes” yazıb ki, ABŞ İraqda məhdud hərbi mövcudluğunu saxlayarsa, bunun üçün ən mümkün yer Kürdüstan bölgəsidir. “The New Arab” isə koalisiya qüvvələrinin çıxmasından sonra Ərbillə Bağdad arasındakı gərginliyin arta biləcəyini bildirib.

Təhlükəsizlik sahəsində keçid prosesi artıq başlayıb. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, Almaniya da daxil olmaqla koalisiya ölkələri istifadə etdikləri obyektləri təhvil verirlər. Kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın koordinasiyası üçün ayrıca komitə də yaradılıb.

Bu mexanizmlərin nə dərəcədə səmərəli işləməsi təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın qorunması baxımından mühüm olacaq.

4. İqtisadi və geosiyasi nəticələr yarana bilər

ABŞ qüvvələrinin İraqdan çıxmasının təsirləri yalnız təhlükəsizlik sahəsi ilə məhdudlaşmaya bilər.

Bəzi analitiklər hesab edirlər ki, proses İraqın iqtisadi vəziyyətinə və beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərinə də təsir göstərə bilər.

Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutu daha əvvəl xəbərdarlıq edib ki, sanksiyalar və maliyyə mexanizmləri ilə bağlı mümkün fikir ayrılıqları İraq iqtisadiyyatına, o cümlədən ölkənin ABŞ dolları ilə işləyən maliyyə sistemlərinə çıxışına təzyiq yarada bilər.

“The New Arab” xəbər və analitika platforması da ticarət və enerji ixracına təsir edə biləcək mümkün məhdudiyyətlərlə bağlı narahatlıqları qeyd edib.

Yaxın Şərq və Cənubi Asiya üzrə Strateji Araşdırmalar Mərkəzi (NESA Center) isə bildirib ki, vaxtından əvvəl və ya düzgün idarə olunmayan çıxış ABŞ-nin xaricdə təhlükəsizlik öhdəliklərini davam etdirmək iradəsinin zəiflədiyi barədə siqnal verə bilər. Qurumun fikrincə, belə vəziyyət Çin və Rusiyanın mövqelərini gücləndirə bilər.

ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxarılmasını tənqid edənlər bunun Vaşinqtonun regiondakı təsirini zəiflədə biləcəyini düşünür. Tərəfdarları isə bu addımı ABŞ-nin prioritetlərini dəyişməsi baxımından zəruri sayırlar.

5. İraq təhlükəsizliyini özü təmin edə bilər

Digər ssenari İraqın keçid dövrünü uğurla idarə etməsidir.

“Defense Priorities” ABŞ qüvvələrinin İŞİD-in qalıqları ilə mübarizə üçün İraqda qalmasının zəruri olmadığını hesab edir. Qurumun fikrincə, İraq hökuməti və kürd qüvvələri İŞİD silahlılarını nəzarətdə saxlamaq imkanına malikdir. 

“Defense Priorities” həmçinin ABŞ qüvvələrinin çıxmasının Vaşinqtonla İranın dəstəklədiyi qruplar arasında gərginlik səbəblərindən birini aradan qaldıra və yeni diplomatik imkanlar yarada biləcəyini hesab edir.

“Quincy Institute” da hərbi əməliyyatlar əvəzinə diplomatiya, ticarət və iqtisadi əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlərə mərhələli keçidi dəstəkləyib.

İraq rəhbərliyi də xarici hərbi qüvvələrin iştirakının azaldılmasının tərəfdarı olduğunu bildirib. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, keçmiş Baş nazir Məhəmməd Şiya əs-Sudani ABŞ qoşunlarının çıxmasının xarici qüvvələri hədəf alan silahlı müqavimət qruplarının əsaslandırmasını aradan qaldıracağını deyib.

Bununla belə, İraqın bu keçidə nə dərəcədə hazır olduğuna dair suallar qalır. “Reuters”in istinad etdiyi sünni qəbilə lideri Əbdürrəhman əz-Zubai bildirib ki, ölkə təhlükəsizlik mühitini tam şəkildə təkbaşına idarə etməyə hələ hazır deyil və qısa müddətdə təhlükəli boşluq yarana bilər. 

Ekspertlərin diqqətində hansı məsələlər olacaq?

Növbəti 6–12 ay bu ssenarilərdən hansının reallığa daha yaxın olduğunu göstərə bilər.

Bu baxımdan üç əsas məsələ diqqət mərkəzində olacaq:

• ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İŞİD hücumlarının dinamikası;
• İranın dəstəklədiyi silahlı qrupların İraqın siyasi və təhlükəsizlik strukturlarındakı təsirinin dinamikası;
• ABŞ-nin Kürdüstan bölgəsi və digər kanallar vasitəsilə İraqla məhdud təhlükəsizlik əməkdaşlığını davam etdirməsi.

ABŞ hərbçilərinin İraqı tam tərk etməsi bir mərhələnin sonu oldu. Lakin bundan sonrakı vəziyyəti təkcə qoşunların çıxması müəyyən etməyəcək. Əsas məsələ İraqın dövlət institutlarının, regional qüvvələrin və beynəlxalq tərəfdaşların bundan sonra necə hərəkət edəcəyidir.

Teqlər

ABŞ ABŞ qoşunları İŞİD İran Bağdad Donald Tramp Co Bayden