Cənubi Koreyaya göndərilən Şimali Koreya əsgərlərini nə gözləyir?

Rusiya tərəfində döyüşərkən əsir götürülən iki Şimali Koreya əsgərinin Cənubi Koreyaya gətirilməsi onların hüquqi statusu, təhlükəsizliyi və gələcəyi ilə bağlı qeyri-adi diplomatik və humanitar vəziyyət yaradıb.

Ukrayna qüvvələri 2025-ci ilin yanvarında iki Şimali Koreya əsgərini Rusiyanın Kursk vilayətində əsir götürüb. Daha sonra onlar Cənubi Koreyaya təhvil verilib. 

İndi əsas müzakirə onların hərbi əsir statusu, müdafiəsi və onlardan əldə edilə biləcək kəşfiyyat məlumatları ilə bağlıdır. Məsələ Seul, Pxenyan və Kiyev arasındakı münasibətlər baxımından da diqqət çəkir.

Ekspertlər hesab edirlər ki, bundan sonrakı proses bir neçə mərhələdən ibarət olacaq.

İlk mərhələ: təhlükəsizlik yoxlaması və sorğu

Cənubi Koreya hakimiyyəti əsgərlərin müdafiə statusu və ölkədə məskunlaşması ilə bağlı qərardan əvvəl geniş təhlükəsizlik yoxlaması aparacaq.

Cənubi Koreyada mövcud qaydalara görə, Milli Kəşfiyyat Xidməti (NIS) ölkəyə gələn Şimali Koreya vətəndaşlarının şəxsiyyətini, keçmişini və müdafiə istəmələrinin səbəblərini araşdırır. Bu proses 90 günədək davam edə, zəruri hallarda isə uzadıla bilər. 

Lakin bu iki əsgərin daha ətraflı sorğu-sual ediləcəyi gözlənilir.

2025-ci ilin fevralında Ukraynada onlarla görüşən müxalifət deputatı Yu Yonq-vonun sözlərinə görə, əsgərlərin hərbi keçmişi Şimali Koreya ordusunun hazırlığı və Rusiya qüvvələri ilə birgə yerləşdirilməsi barədə mühüm məlumatlar verə bilər. 

Onların Şimali Koreya hərbçilərinin Ukraynadakı döyüşlərdə iştirakı barədə birbaşa təcrübəsi də Cənubi Koreya kəşfiyyatı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Onların Cənubi Koreyada qalmasına kim qərar verəcək?

Adətən Şimali Koreyadan gələn şəxslərə müdafiə statusunun verilməsi barədə qərarı Cənubi Koreyanın Birləşmə naziri qəbul edir. Milli təhlükəsizliklə bağlı hallarda isə qərarı Milli Kəşfiyyat Xidmətinin rəhbəri verə bilər. 

Ekspertlərin fikrincə, əsgərlər tibbi və psixoloji müayinədən də keçəcəklər.

Yu Yonq-von 2025-ci ilin fevralında onlarla Ukraynada görüşərkən əsgərlərin ayrı-ayrılıqda saxlanıldığı bildirilirdi. Uzun müddət təcriddə qalmaları və gələcəkləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik onların fiziki və psixoloji vəziyyətinin qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə alına bilər.

Əgər onlara müdafiə statusu verilsə, böyük ehtimalla Şimali Koreyadan gələn şəxslərin Cənubi Koreya cəmiyyətinə inteqrasiyasına kömək edən məskunlaşma proqramına qoşulacaqlar. Proqram təhsil, peşə hazırlığı və digər dəstək tədbirlərini əhatə edir. 

Ukraynanın onları üçüncü ölkəyə təhvil vermək hüququ var idi?

Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri təhvilin hüquqi əsaslarıdır.

Üçüncü Cenevrə Konvensiyasına görə, hərbi əsirlər adətən aktiv döyüşlər başa çatdıqdan sonra azad edilməli və vətənlərinə qaytarılmalıdırlar. Bununla belə, beynəlxalq humanitar hüquq onların daha əvvəl azad edilməsini və ya üçüncü ölkəyə göndərilməsini avtomatik olaraq qadağan etmir. 

Cənubi Koreya və Ukrayna təhvilin hüquqi əsasları, o cümlədən bu addımın əsgərlərin hərbi əsir statusuna rəsmi şəkildə son qoyması barədə açıqlama verməyib.

Hüquq ekspertlərinin fikrincə, əsas məsələ əsgərlərin Cənubi Koreyaya könüllü getməsi və Şimali Koreyaya qayıdacaqları halda təqib, işgəncə və ya digər ciddi təhlükə ilə üzləşməsi ehtimalıdır.

Sejong İnstitutundan Piter Uordun sözlərinə görə, humanitar və insan hüquqları prinsipləri hərbi əsirlərin öz istəkləri ilə təhlükəsiz üçüncü ölkəyə göndərilməsinə əsas yarada bilər. Bunun üçün həmin ölkənin onları qəbul etməyə razı olması lazımdır.

Şimali Koreyada insan hüquqları üzrə Cənubi Koreyanın keçmiş xüsusi nümayəndəsi Li Şin-hva da bildirib ki, əsgərlərin Cənubi Koreyaya getmək istəyi və Şimali Koreyada üzləşə biləcəkləri risklər onların qəbul edilməsinə əsas verə bilər. Bununla belə, məsələ hüquqi və diplomatik gərginliyə səbəb ola bilər.

Onlar Şimali Koreyaya qaytarıla bilərdimi?

Nəzəri baxımdan hərbi əsirlərin vətənlərinə qaytarılması adi prosedurdur.

Lakin ekspertlər hesab edirlər ki, Şimali Koreya ilə bağlı vəziyyət daha mürəkkəb hüquqi və humanitar suallar yaradır.

Əgər şəxsin geri qaytarıldığı ölkədə işgəncə, təqib və ya ağır cəza ilə üzləşəcəyinə dair real risk varsa, beynəlxalq hüquq onun zorla geri göndərilməsinə qarşı müdafiə mexanizmləri nəzərdə tutur. Geri qaytarmama prinsipi dövlətlərə insanları belə təhlükənin olduğu ölkələrə məcburi göndərməyi qadağan edir. 

Bu məsələ Şimali Koreya lideri Kim Çen Inın Rusiyanın Kursk vilayətində Ukrayna qüvvələri ilə döyüşərkən əsir düşməkdənsə həyatına son qoyan əsgərləri açıq şəkildə tərifləməsindən sonra daha da həssaslaşıb.

Məlumata görə, iki əsgər Şimali Koreyaya qayıtmaq əvəzinə Cənubi Koreyaya getmək istədiklərini bildiriblər.

Ekspertlər hesab edirlər ki, bu səbəbdən onların zorla Şimali Koreyaya qaytarılması ciddi hüquqi və humanitar suallar yarada bilər. 

Cənubi Koreya məlumatın açıqlanmasına niyə etiraz edib?

Əsgərlərin təhvil verilməsi Seulla Kiyev arasında diplomatik fikir ayrılığına da səbəb olub.

Cənubi Koreya Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı təhvil barədə məlumatı açıqlamasından sonra Ukraynanı tənqid edib. 

Prezident Li Çje Myon bildirib ki, Ukrayna tərəflər arasında təhvilin məxfi saxlanılması barədə əldə olunan razılaşmanı pozub. Seulun fikrincə, məlumatın gizli saxlanması əsgərlərin və Şimali Koreyada yaşayan qohumlarının təhlükəsizliyi üçün vacib idi. Cənubi Koreya Ukraynadan rəsmi izahat və üzr tələb edib. 

Ukrayna isə belə rəsmi məxfilik razılaşmasının olmadığını bildirib.

Bu fikir ayrılığı məsələnin təhlükəsizlik, diplomatiya və əsgərlərin ailələrinin müdafiəsi baxımından nə qədər həssas olduğunu göstərir.

Bu məsələ Cənubi Koreyanın Ukrayna siyasətinə necə təsir edə bilər?

Hadisə Cənubi Koreyanın Ukraynaya dəstək verməklə yanaşı, öldürücü silahlar göndərməkdən imtina etdiyi bir dövrə təsadüf edir.

Seul Ukraynaya humanitar yardım, bərpa dəstəyi və öldürücü olmayan hərbi yardım göstərib, lakin indiyədək öldürücü silah tədarükü ilə bağlı çağırışları qəbul etməyib.

Prezident Li Çje Myon iyulda Ankarada keçirilən NATO sammitində Ukraynaya 100 milyon dollarlıq dəstək paketini açıqlayıb. Seul eyni zamanda öldürücü silah göndərməyəcəyini bildirib. 

İyulun 8-də sammit çərçivəsində keçirilən görüşdə Li və Zelenski Şimali Koreyalı hərbi əsirlərlə bağlı məsələnin onların istəkləri nəzərə alınmaqla, beynəlxalq hüquq və humanitar prinsiplərə uyğun həll edilməsi barədə razılığa gəliblər.

Qeyri-adi və həssas vəziyyət

İki əsgərin Cənubi Koreyaya gətirilməsi hərbi əsirlərin hüquqları, müdafiə, kəşfiyyat və Koreyalararası münasibətləri əhatə edən, oxşar nümunəsi az olan vəziyyət yaradıb. Bu hadisə Cənubi Koreya hakimiyyətinə Şimali Koreyanın Rusiya qüvvələri ilə birgə hərbi fəaliyyəti barədə nadir birbaşa məlumat əldə etmək imkanı da verə bilər.

Bundan sonrakı proses əsasən Cənubi Koreya hakimiyyətinin apardığı araşdırmanın nəticəsindən asılı olacaq.

Əsgərlərin hərbi keçmişi və Ukraynadakı döyüş təcrübəsi Şimali Koreyanın hərbi hazırlığı, imkanları və Rusiya ilə birgə əməliyyatları barədə mühüm məlumatlar verə bilər. Bununla belə, məsələ Seul, Kiyev və Pxenyan üçün diplomatik və siyasi baxımdan həssas olaraq qalacaq.

• Zelenski Şimali Koreyanın 8 mindən çox hərbçisinin Rusiyada olduğunu bildirib
• Kim Çen In: “Yeni esmines Şimali Koreyanın nüvə cavab sisteminin bir hissəsi olacaq”
• Putin Rusiya və Şimali Koreya arasında əlaqələrin gücləndiyini bildirib

Teqlər

Şimali Koreya Cənubi Koreya Ukrayna Rusiya Kursk vilayəti hərbi əsirlər Kim Çen In Li Çje Myon Pxenyan Seul Kiyev