Vəbadan ölüm halları son 20 ilin rekord həddinə çatıb

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, 2025-ci ildə dünyada vəbadan ölənlərin sayı son 20 ildən artıq dövrün ən yüksək illik göstəricisinə çatıb. Bu, qeydə alınan yoluxma hallarının azalmasına baxmayaraq baş verib.

BMT-nin ixtisaslaşmış qurumu olan ÜST 47 ölkədə 451 499 vəba yoluxması və 7 870 ölüm halı qeydə alıb. Bununla 2025-ci il 1999-cu ildən bəri vəbadan ən çox ölüm halının qeydə alındığı il olub. Ölüm hallarının artması tibbi xidmətə, təmiz suya və sanitariya imkanlarına çıxışdakı problemləri yenidən gündəmə gətirib.

Yoluxma azalır, ölüm halları artır

ÜST bildirir ki, vəbanın qarşısını almaq və vaxtında tibbi yardımla xəstəliyi uğurla müalicə etmək mümkün olduğu üçün ölüm hallarının artması xüsusilə narahatlıq doğurur.

Qeydə alınan yoluxma hallarının azalmasına baxmayaraq, ölüm sayı əvvəlki illə müqayisədə təxminən 30 faiz artıb. Təşkilatın məlumatına görə, bir çox ölkədə halların tam qeydə alınmaması və epidemioloji nəzarətin məhdud olması səbəbindən real rəqəmlər daha yüksək ola bilər.

ÜST-ün səhiyyə üzrə fövqəladə hallar proqramının icraçı direktoru Çikve İhekveazu bu tendensiyanı ciddi narahatlıq doğuran hal adlandırıb.

“Bu gün vəbanın qarşısını almaq və onu müalicə etmək üçün vasitələrimiz olduğu halda heç kim bu xəstəlikdən ölməməlidir”, — deyə o bildirib.

ÜST-ün məlumatına görə, qeydə alınan vəba ölümlərinin beşdə birindən çoxu tibb müəssisələrindən kənarda baş verib. Bu isə bir çox xəstənin ya müalicə mərkəzlərinə çata bilmədiyini, ya da tibbi yardım üçün gec müraciət etdiyini göstərir.

Ən ağır vəziyyət Afrikadadır

2025-ci ildə vəbanın ən ağır təsiri Afrikada qeydə alınıb.

ÜST-ün Afrika regionunda vəba halları əvvəlki illə müqayisədə 34 faiz, ölüm halları isə 58 faiz artıb.

Dünyada qeydə alınan vəba yoluxmalarının və ölüm hallarının təxminən 90 faizi yeddi ölkənin payına düşüb:

• Anqola;
• Banqladeş;
• Konqo Demokratik Respublikası;
• Nigeriya;
• Cənubi Sudan;
• Sudan;
• Yəmən.

Bu ölkələrdən bir neçəsi münaqişə, məcburi köçkünlük, iqtisadi çətinliklər və iqlimlə bağlı fəsadlarla üzləşir. Bu amillər tibbi xidmətə və təmiz suya çıxışı daha da çətinləşdirir.

ÜST-ə görə, vəba epidemiyaları əsasən sanitariya şəraitinin zəifliyi, təhlükəsiz içməli su çatışmazlığı, sıx məskunlaşma və gigiyena problemləri ilə bağlıdır.

Vəba niyə hələ də ölümcül olaraq qalır?

Vəba “Vibrio cholerae” bakteriyasının törətdiyi və əsasən çirklənmiş qida və ya su vasitəsilə yayılan xəstəlikdir.

Xəstəlik güclü ishal və susuzlaşmaya səbəb ola bilər və müalicə olunmadıqda bir neçə saat ərzində ölümlə nəticələnə bilər.

Yoluxanların əksəriyyətində simptomlar yüngül olur və ya ümumiyyətlə müşahidə edilmir. Lakin bəzi hallarda xəstəlik ağır və həyati təhlükəli forma ala bilər. ÜST-ün hesablamalarına görə, dünyada hər il 1,3 milyondan 4 milyona qədər vəba yoluxması və 21 mindən 143 minədək ölüm halı baş verir.

Vaxtında müalicə yüksək effektivliyə malikdir. Xəstələrin əksəriyyəti oral rehidratasiya məhlulları ilə sağalır, ağır hallarda isə venadaxili maye və antibiotik müalicəsinə ehtiyac yarana bilər.

Müalicənin nisbətən ucuz olması fonunda vəbadan ölüm hallarının çoxluğu səhiyyə sistemlərindəki problemləri və tibbi xidmətə çıxışdakı maneələri göstərir.

Vaksin istehsalı artır

Vəba vaksinlərinin istehsalında mühüm irəliləyiş əldə olunub.

ÜST bildirir ki, 2022–2025-ci illərdə oral vəba vaksinlərinin illik istehsalı iki dəfədən çox artaraq təxminən 30 milyon dozadan 80 milyon dozaya yüksəlib.

Uzun illər vaksin çatışmazlığı peyvənd tədbirlərini məhdudlaşdırıb və səhiyyə qurumlarını profilaktik proqramlardan daha çox epidemiyalara qarşı təcili tədbirlərə üstünlük verməyə məcbur edib.

Bu məhdudiyyətlər tədricən azalır. 2026-cı ildə profilaktik peyvənd tədbirləri yenidən başlayıb. Səhiyyə qurumları vaksinlərdən həm epidemiyalar zamanı, həm də yüksək riskli icmalarda istifadənin genişləndirilməsinə çalışır.

Hazırda ÜST tərəfindən təsdiqlənmiş üç oral vəba vaksini mövcuddur. Təchizat və yerli şəraitdən asılı olaraq bir və ya iki dozalı peyvənd cədvəllərindən istifadə edilir.

Bununla belə, xüsusən bir neçə ölkədə eyni vaxtda epidemiya baş verdikdə qlobal tələbat hələ də təklifi üstələyir.

Uzunmüddətli həll təhlükəsiz su və sanitariyadır

Vaksin və müalicənin əhəmiyyətinə baxmayaraq, ÜST bildirir ki, vəbanın uzunmüddətli qarşısının alınması üçün əsas şərt təhlükəsiz içməli su və lazımi sanitariya şəraitidir.

Təşkilatın məlumatına görə, təhlükəsiz içməli suya, sanitariya xidmətlərinə və gigiyena imkanlarına universal çıxış epidemiyaların qarşısını almağın ən effektiv yoludur.

Su, sanitariya və gigiyena tədbirləri (WASH) vəbanın yayılmasını azaltmaqla yanaşı, su vasitəsilə yayılan digər xəstəliklərin də qarşısını almağa kömək edir.

Epidemiyalar zamanı səhiyyə qurumları əsasən suyun keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, gigiyena vasitələrinin paylanmasına, maarifləndirmə kampaniyalarının keçirilməsinə və sanitariya xidmətlərinin gücləndirilməsinə diqqət yetirirlər.

ÜST və tərəfdaşları xəbərdarlıq edirlər ki, münaqişə, məcburi köçkünlük və iqlimlə bağlı fəlakətlər vəbadan ən çox zərər çəkən ölkələrin bir çoxunda bu tədbirlərin həyata keçirilməsini çətinləşdirir.

Meningit və taun da narahatlıq doğurur

ÜST-ün hesabatında digər yoluxucu xəstəliklərlə bağlı davam edən problemlər də vurğulanıb.

Meningit üzrə epidemioloji nəzarət şəbəkəsində iştirak edən 24 Afrika ölkəsində 2025-ci ildə 21 526 şübhəli meningit halı və 971 ölüm qeydə alınıb.

Meningokok meningitinə qarşı peyvənd kampaniyaları tarixən dominant olan A seroqrupunun törətdiyi yoluxmaları kəskin azaldıb. ÜST bildirir ki, peyvənd olunmuş əhali arasında yoluxma halları 99 faizdən çox azalıb. Bu vaksini tətbiq edən ölkələrdə 2017-ci ildən bəri A seroqrupunun törətdiyi təsdiqlənmiş meningokok infeksiyası halı qeydə alınmayıb.

Taun da bəzi regionlarda narahatlıq doğurmağa davam edir. 2019–2025-ci illərdə 10 ölkədə 3 847 şübhəli taun halı və 423 ölüm qeydə alınıb. Yoluxmaların demək olar hamısı Konqo Demokratik Respublikası və Madaqaskarın payına düşüb.

Yerli epidemiyaların daha geniş səhiyyə böhranına çevrilməsinin qarşısını almaq üçün epidemioloji nəzarət və operativ cavab tədbirləri vacib olaraq qalır.

2030-cu il hədəfləri

ÜST-ün açıqladığı rəqəmlər beynəlxalq səhiyyə təşkilatlarının “Vəbaya son: 2030-cu ilədək Qlobal Yol Xəritəsi” strategiyasının hədəflərinə çatmağa çalışdığı bir vaxta təsadüf edir.

Proqramın məqsədi vəbadan ölüm hallarını 90 faiz azaltmaq və onilliyin sonuna qədər 20-dək ölkədə xəstəliyi ictimai səhiyyə üçün təhlükə kimi aradan qaldırmaqdır.

2025-ci ildə ölüm hallarının kəskin artması qarşıda duran problemin miqyasını göstərir.

Vaksinlərin təkmilləşdirilməsinə, effektiv müalicə üsullarına və onilliklər ərzində toplanmış ictimai səhiyyə təcrübəsinə baxmayaraq, vəba yoxsulluq və münaqişədən əziyyət çəkən, infrastrukturu zəif olan icmalarda yayılmaqda davam edir.

Son rəqəmlər göstərir ki, vəbanın qarşısını almaq və onu müalicə etmək mümkündür. Lakin təmiz suya, sanitariya xidmətlərinə və tibbi yardıma çıxış genişlənmədikcə xəstəlik minlərlə insanın ölümünə səbəb olmağa davam edəcək.

• Yəməndə vəba yayılır, səhiyyə sistemi çətinliklə üzləşir

Teqlər

Vəba ÜST səhiyyə Yoluxucu xəstəliklər Afrika ölkələri vaksin sanitariya təmiz su meningit taun