İraqın neft gəlirləri və Nyu-Yorkla maliyyə əlaqəsi

ABŞ qoşunlarının İraqdan tamamilə çıxması ilə Vaşinqtonun ölkədəki hərbi varlığı azala bilər. Lakin onun maliyyə təsiri ölkə iqtisadiyyatında hələ də dərin kök salıb.

Səddam Hüseyn rejiminin devrilməsi ilə nəticələnən ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi hərbi müdaxilədən 20 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, İraqın neft gəlirlərinin böyük hissəsi hələ də Nyu-York Federal Ehtiyat Bankı ilə əlaqəli hesablar vasitəsilə idarə olunur.

Bu sistem 2003-cü ildən sonra formalaşan maliyyə düzəninin ən mühüm və mübahisəli elementlərindən birinə çevrilib.

Tənqidçilər bunu İraqın maliyyə suverenliyinin hələ də məhdud qalmasının göstəricisi hesab edirlər. Sistemi dəstəkləyənlər isə onun İraqın gəlirlərinin qorunmasına və ölkə iqtisadiyyatına etimadın saxlanmasına kömək etdiyini bildirirlər.

Yeni sistem necə yarandı?

Bu mexanizm ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi hərbi müdaxilədən sonra formalaşıb.

Həmin vaxt Koalisiya Müvəqqəti Administrasiyası BMT mandatı əsasında İraqın İnkişaf Fondunu yaratdı. Məqsəd neft gəlirlərini idarə etmək, eyni zamanda onları uzun illər davam edən sanksiyalar və beynəlxalq təcrid dövründə yaranmış maliyyə mübahisələrindən qorumaq idi.

Zaman keçdikcə bu sistem İraq Mərkəzi Bankının Nyu-York Federal Ehtiyat Bankında saxlanılan hesabına çevrildi.

İraq neftinin xarici alıcıları ödənişləri hələ də bu sistem vasitəsilə həyata keçirirlər.

İraq iqtisadiyyatının əsasını hələ də neft təşkil edir. ABŞ Dövlət Departamentinin son qiymətləndirmələrinə əsasən, büdcə daxilolmalarının böyük hissəsi neftin payına düşür və bu amil Bağdadın fasiləsiz neft gəlirlərindən dərin asılılığını qoruyub saxlayır.

Sistem İraqa neft satışından əldə olunan ödənişləri dollarla qəbul etməyə, həmin vəsaitdən dövlət xərclərinin və beynəlxalq ticarətin maliyyələşdirilməsində istifadə etməyə imkan verir.

İraq hökuməti büdcə xərclərini maliyyələşdirmək üçün bu gəlirlərin bir hissəsini dinara çevirir. Kommersiya bankları isə idxal və beynəlxalq əməliyyatların ödənişi üçün dollara çıxışdan istifadə edirlər.

Bu maliyyə axınları əsasən ABŞ-nin üstün mövqeyə malik olduğu maliyyə sistemi vasitəsilə həyata keçirildiyindən, Vaşinqton dollar köçürmələrinin necə və nə vaxt aparılmasına əhəmiyyətli təsir imkanını saxlayır.

Bu təsir siyasi gərginlik dövrlərində xüsusilə aydın görünür.

ABŞ üçün təsir vasitəsi

Məsələ 2020-ci ildə İraq parlamentinin xarici qoşunların ölkədən çıxarılmasına çağıran qərar qəbul etməsindən sonra beynəlxalq diqqət çəkib. Qərar ABŞ-nin iranlı komandir Qasım Süleymanini  Bağdadda öldürməsindən sonra qəbul olunub.

“Reuters” həmin vaxt Vaşinqtonun İraqın Nyu-Yorkda saxlanılan vəsaitlərinə çıxışının məhdudlaşdırılması ehtimalını gündəmə gətirdiyini yazıb. Bu, İraqda illərlə davam edən dövlət quruculuğu prosesinə baxmayaraq, ABŞ-nin ölkəyə maliyyə təsirinin miqyasını göstərirdi.

Agentlik daha sonra ABŞ rəsmilərinin İrana yaxın hesab edilən İraq siyasi qüvvələri ilə bağlı mübahisələr zamanı dollar köçürmələrinə məhdudiyyət qoyulması ehtimalından təsir vasitəsi kimi istifadə etdiyini bildirib.

Analitiklərin fikrincə, dollara çıxışa nəzarət İraqın bank sektoruna, valyuta məzənnəsinə və dövlət maliyyəsinə dərhal təsir göstərə bilər.

İran amili

Məsələ İraqın Yaxın Şərqdəki xüsusi mövqeyinə görə daha həssas xarakter daşıyır.

Bağdad həm Vaşinqton, həm də Tehranla strateji münasibətlər saxlayır və çox vaxt iki ölkənin bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən maraqları arasında tarazlıq yaratmağa çalışır.

ABŞ rəsmiləri uzun müddətdir bildirirlər ki, İraqdakı dollar əməliyyatlarına daha sərt nəzarət sanksiyalardan yayınmanın qarşısını almağa, həmçinin İrana və Tehranla əlaqəli qruplara maliyyə köçürmələrini məhdudlaşdırmağa kömək edir.

Tənqidçilər isə bu sistemi İraqın xarici qüvvələrin təzyiqinə qarşı hələ də həssas qalmasının göstəricisi hesab edirlər.

Bir çox iraqlı siyasətçi üçün bu məsələ getdikcə daha çox milli suverenliklə əlaqələndirilir.

Müzakirələr niyə davam edəcək?

İraq iqtisadiyyatını şaxələndirməyə və neftdən asılılığını azaltmağa çalışsa da, ABŞ ilə maliyyə əlaqələri hələ uzun müddət müzakirə mövzusu olaraq qalacaq.

Amerika qoşunlarının ölkədən çıxması ABŞ-İraq münasibətlərində bir mərhələnin sonu ola bilər. Lakin beynəlxalq maliyyə sistemi, neft bazarları və dolların hegemonluğunun yaratdığı daha dərin əlaqələr öz gücünü qoruyacaq.

Hələlik İraqın neft sərvəti Bəsrə yataqlarından çıxarılsa da, bu prosesi ayaqda tutan maliyyə arxitekturasının böyük hissəsi yenə də Nyu-Yorkdan idarə olunur.

• ABŞ qüvvələrinin İraqdan çıxması təhlükəsizliklə bağlı suallar yaradır

• ABŞ qoşunları İraqdan çıxır: Bundan sonra nə baş verə bilər?

• İraq qərbdəki məhdud hava məkanını mülki aviasiyaya açıb

Teqlər

İraq neft gəlirləri ABŞ Nyu-York Vaşinqton ABŞ qoşunları Nyu-York Federal Ehtiyat Bankı Səddam Hüseyn rejimi