Çinin mineral ixracına məhdudiyyətləri dünyaya nə qədər baha başa gələ bilər?

Çinin mineral ixracına məhdudiyyətləri dünyaya nə qədər baha başa gələ bilər?
İşçi nadir torpaq elementlərinin əridildiyi müəssisədə çalışır. Daxili Monqolustan, Çin, 31 oktyabr 2010-cu il.
Reuters

ABŞ, Yaponiya, Avstraliya və Hindistanın xarici işlər nazirləri mineral ixracına məhdudiyyətlərdən və iqtisadi təzyiqlərdən narahat olduqlarını bildiriblər. Bu barədə oktyabrın 31-də ABŞ-nin Atlanta şəhərində keçirilən “Quad” görüşündən sonra birgə bəyanat yayılıb.

Nazirlər Çinin adını çəkməyiblər. Lakin görüş Pekinin sənaye üçün vacib mineralların ixracını məhdudlaşdırdığı bir vaxtda keçirilib.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, əvvəlki məhdudiyyətlər bəzi müəssisələri istehsalı azaltmağa məcbur edib. Bu mineralların Avropadakı qiymətləri də Çinin daxili bazarındakı qiymətlərdən xeyli yüksək olub.

Agentlik hesablayır ki, Çin nadir torpaq elementlərinin ixracına əlavə nəzarət tədbirlərini tam tətbiq etsə, digər ölkələrdə illik 6,5 trilyon dollar dəyərində sənaye istehsalı risklə üzləşə bilər. Bu məbləğin 3 trilyon dollardan çoxu avtomobil sektoruna aiddir.

Bu, artıq 6,5 trilyon dollar zərər yarandığı demək deyil. Rəqəm məhdudiyyətlərdən təsirlənə biləcək istehsalın dəyərini göstərir.

Məhdudiyyətlər istehsalı azaldır, xərcləri artırır
“eVAC” şirkətinin nadir torpaq maqnitləri istehsal edən müəssisəsində nümayiş olunan neodim maqnitləri. Cənubi Karolina, ABŞ, 15 iyul 2026-cı il.

IEA-nın 2026-cı il icmalına görə, Çin 2025-ci ilin aprelində ağır nadir torpaq elementləri ilə bağlı yeddi kateqoriya üzrə ixrac məhdudiyyətləri tətbiq edib. Bundan sonra digər ölkələrdə bəzi avtomobil istehsalçıları iş həcmini azaltmalı və ya müvəqqəti dayanmalı olublar.

Agentlik bildirir ki, Avropada qallium, disprozium və terbium Çindəkindən təxminən beş dəfə, germanium isə üç dəfə baha olub.

Bu, Avropadakı müəssisələrin həmin materialları almaq üçün daha çox pul ödədiyini göstərir. Lakin qiymət fərqinin nə qədərinin birbaşa ixrac məhdudiyyətləri ilə bağlı olduğu dəqiq müəyyən edilməyib.

IEA batareya istehsalında istifadə olunan qrafitlə bağlı riski də qiymətləndirib. Bu materialın ticarəti tam dayansa, Çindən kənarda illik 300 milyard dollardan çox dəyəri olan istehsal təhlükə ilə üzləşə bilər.

Əlavə tədbirlərin tətbiqi noyabrın 10-dək dayandırılıb
İşçilər limanda ixrac üçün nadir torpaq elementlərini daşıyırlar. Ciangsu, Çin, 31 oktyabr 2010-cu il.
Reuters

Çin 2025-ci ilin aprelində orta və ağır nadir torpaq elementləri ilə bağlı yeddi kateqoriya üzrə ixrac üçün lisenziya tələb etməyə başlayıb.

Həmin il oktyabrın 9-da Pekin əlavə nəzarət tədbirləri elan edib. Bunlar xaricdə Çin materialları və ya texnologiyaları ilə hazırlanan bəzi məhsullara da şamil olunub.

Sonradan əlavə tədbirlərin tətbiqi müvəqqəti dayandırılıb. Çin Ticarət Nazirliyi 2026-cı ilin aprelində bu fasilənin noyabrın 10-dək davam edəcəyini təsdiqləyib.

Nazirlik bildirib ki, qaydalara uyğun olan mülki məqsədli ixrac müraciətləri təsdiqlənə bilər. Lakin əlavə tədbirlərin dayandırılması əvvəlki lisenziya tələblərini ləğv etmir.

Çindən asılılığı azaltmaq niyə çətindir?
Nadir torpaq elementləri mədənində çalışan işçi. Nançen rayonu, Ciangsi əyaləti, Çin, 20 oktyabr 2010-cu il.

IEA-nın məlumatına görə, Çin bir sıra vacib mineralların emalında aparıcı mövqedədir. Dünyada qallium və müəyyən nadir torpaq materialları üzrə təchizatın 90 faizindən çoxu bu ölkənin payına düşür.

Digər ölkələrdə yeni hasilat, emal və istehsal layihələri planlaşdırılır. Lakin bu sahələr eyni sürətlə inkişaf etmir. Yəni daha çox mineral çıxarılsa belə, onu emal edəcək və hazır məhsula çevirəcək müəssisələrin imkanları kifayət etməyə bilər.

Agentliyin proqnozuna görə, 2035-ci ilədək alternativ təchizatçı regionlardakı mövcud və planlaşdırılan müəssisələr gözlənilən nadir torpaq hasilatının təxminən üçdə ikisini emal edə biləcək. Maqnit istehsalı imkanları isə həmin hasilatın yalnız üçdə birinə uyğun olacaq.

Bu səbəbdən Çindən asılılığı azaltmaq üçün təkcə yeni mədənlər açmaq kifayət deyil. Mineralları emal edən və onlardan məhsul hazırlayan müəssisələr də yaradılmalıdır.

“Quad” ölkələri nə planlaşdırır?

Atlanta görüşündə ABŞ dövlət katibi Marko Rubio, Yaponiyanın xarici işlər naziri Toşimitsu Motegi, Avstraliyanın xarici işlər naziri Penni Vonq və Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankar biznes forumu yaratmaq barədə razılığa gəliblər. Forum dörd ölkənin şirkətlərini və hökumət rəsmilərini bir araya gətirəcək.

Nazirlər yarımkeçiricilərin təchizatında problemlərə səbəb ola biləcək zəif nöqtələri müəyyən etməyə də razılaşıblar. Bundan başqa, Hind-Sakit okean regionunda etibarlı və qabaqcıl süni intellekt texnologiyaları üçün 85 milyon dollardan çox texniki və maliyyə yardımı ayırmağı öhdələrinə götürüblər.

Rubio görüşdən sonra “Quad”ın Çin əleyhinə koalisiya olmadığını deyib. Bununla belə, “Reuters”in məlumatına görə, o bildirib ki, tənqid olunan davranışlar dəfələrlə eyni ölkə ilə əlaqələndirilib.

Görüş Çinin əlavə ixrac tədbirlərinə verdiyi fasilənin başa çatacağı 10 noyabr tarixi ərəfəsində keçirilib.

IEA məhdudiyyətlərdən sonra bəzi müəssisələrin istehsalı dayandırdığını və bazarlar arasında böyük qiymət fərqləri yarandığını qeydə alıb. Lakin dünya iqtisadiyyatına dəyən ümumi zərəri hesablamayıb. Buna görə də 6,5 trilyon dollar mümkün itki kimi deyil, risklə üzləşə biləcək illik istehsalın dəyəri kimi başa düşülməlidir.

Teqlər