Rusiya Serbiya-Ukrayna yaxınlaşmasına niyə göz yuma bilər?

Aleksandar Vuçiçin iyulun 15-də Kiyevə səfəri geosiyasi mesaj kimi qiymətləndirildi. Lakin bu səfərin əhəmiyyəti səfərin özündən daha çox Serbiyanın diqqətlə qoruduğu balansdadır.

Təmkinlə müşayiət olunan səfər

Serbiya prezidenti Ukrayna-Cənub-Şərqi Avropa üzrə beşinci sammitdə iştirak edib, Ukraynanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə dəstəyini təsdiqləyib, ölkənin Avropa İttifaqına (Aİ) üzvlük istəyini dəstəkləyib və əlavə humanitar, maliyyə və enerji yardımı vəd edib.

Lakin o, sammitin birgə bəyanatını imzalamaqdan imtina edib. Həmin sənəddə Ukraynaya davamlı siyasi, hərbi, maliyyə və təhlükəsizlik dəstəyinin göstərilməsi, eləcə də Rusiyaya qarşı təzyiqlərin artırılması çağırışı yer alırdı.

Bu, tam istiqamət dəyişikliyi deyil, balans yaratmaq cəhdidir.

Serbiya Kreml ilə münasibətlərinin əsas elementlərini qoruyaraq rəsmi Kiyevlə əlaqələrini gücləndirir. Rusiya bu dəyişiklikdən narazı qala bilər, lakin sərt reaksiya Serbiyanı daha da Qərbə yaxınlaşdıra və Kremlin hələ də qoruyub saxladığı təsirin böyük hissəsini zəiflədə bilər.

Kiyevə səfər on ildən artıq müddətdə Serbiya liderinin Ukrayna paytaxtına ilk səfəri idi. Lakin bu, Vuçiçin Rusiyanın genişmiqyaslı işğalından sonra Ukraynaya ilk səfəri deyil. O, 2025-ci ilin iyununda Odessada keçirilən eyni regional sammitdə iştirak edib və Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə bir neçə dəfə görüşüb.

Bununla belə, son səfəri əhatə edən hadisələrin ardıcıllığı diqqət çəkib. Vuçiç iyulun 9-da və Kiyevdən qayıtdıqdan iki gün sonra, iyulun 17-də Rusiyanın Serbiyadakı səfiri Aleksandr Botsan-Xarçenko ilə görüşüb. Rəsmi məlumatlarda Ukrayna səfərinin müzakirə olunub-olunmadığı göstərilmir.

Buna baxmayaraq, bu diplomatik gedişlər Vuçiç dövründə Serbiya xarici siyasətini müəyyən edən yanaşmanı göstərir: bir tərəflə əlaqələri gücləndirmək, daha sonra isə digər tərəfə təminat vermək.

Serbiya Kiyevdə Ukraynaya siyasi dəstək nümayiş etdirmək üçün kifayət qədər addım atdı, lakin Moskva əleyhinə Qərb kampaniyasına qoşulmaq anlamına gələcək hərəkətə yol vermədi. Buna görə də Vuçiçin bəyanatı imzalamamaq qərarı sammitdə iştirak etməsi qədər əhəmiyyətli idi.

Bir görüntü rəsmi Brüssel və Kiyevə, digəri isə Kreml və ölkə daxilindəki seçicilərə mesaj verdi.

Serbiya neytral deyil, seçici siyasət yürüdür

2022-ci ildən etibarən rəsmi Belqrad dəfələrlə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyib və Rusiyanın addımlarını pisləyən BMT qətnamələrinin lehinə səs verib.

Kiyev sammitində açıqlanan rəqəmlərə görə, Serbiya Ukraynaya təxminən 60 milyon avro məbləğində hərbi xarakter daşımayan yardım göstərib.

Eyni zamanda, Serbiya Rusiyaya qarşı sanksiyalara qoşulmayan az sayda Aİ ölkələrindəndir. Bununla yanaşı, Kreml enerji təchizatçısı kimi və Kosovonun müstəqilliyini tanımayan BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi Serbiya üçün əhəmiyyətini qoruyur.

Serbiya istehsalı olan sursat məsələsi bu ikili siyasəti göstərir. Rusiya rəsmiləri Serbiya müdafiə şirkətlərini vasitəçilər üzərindən Ukraynaya silah tədarükündə ittiham edib.

Rəsmi Belqrad Ukraynanı birbaşa silahla təmin etdiyini rədd edir, lakin silahlarının dünya üzrə alıcılara satıldığını və daha sonra yenidən satıla biləcəyini qəbul edir.

Nəticədə, Serbiya rəsmi olaraq Ukraynaya silah tədarükçüsü statusunu qəbul etmədən bu ölkəyə müəyyən maddi fayda verən siyasət yürüdür.

Bu, klassik mənada neytrallıq deyil. Bu, məsələlərə görə dəyişən seçici uyğunlaşma siyasətidir.

Ukrayna niyə siyasi baxımdan faydalı tərəfdaşdır?

Ukrayna Vuçiçə bir çox Qərb tərəfdaşlarının verə bilmədiyi imkanı təqdim edir: Serbiyanın Kosovo məsələsindəki mövqeyindən geri çəkilməsini tələb etməyən və Avropa xəttini dəstəkləyən münasibətlər qurmaq imkanı.

Rəsmi Kiyev 2008-ci ildə Kosovonun elan etdiyi müstəqilliyi tanımayıb. Serbiya isə öz növbəsində Ukraynanı beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində, o cümlədən Rusiyanın işğal və ilhaq etdiyi ərazilərlə birlikdə tanıyır.

Vuçiç Kiyevdə bu qarşılıqlı dəstəyi vurğulayıb və münasibətləri Qərb və ya Rusiya tərəfini seçmək kimi deyil, ölkələrin suverenliyinə hörmət çərçivəsində təqdim edib.

Bu fərq daxili siyasətdə önəmlidir. Ukrayna ilə əməkdaşlıq Rusiyaya qarşı addım kimi deyil, beynəlxalq hüquqa və başqa bir slavyan dövlətinə dəstək kimi təqdim edilə bilər.

Bu, Vuçiçə həm Avropaya yaxınlaşmaq mesajı verməyə, həm də Serbiyanın Kosovo məsələsindəki mövqeyini və müstəqil siyasətini qoruduğunu göstərməyə imkan verir.

Seçkilər hər bir siyasi addımın riskini artırır

Vuçiç bildirib ki, bir ildən çox davam edən hökumət əleyhinə kütləvi etirazlardan sonra prezident və parlament seçkisinə yol açmaq üçün vəzifəsindən istefa verəcək.

Bu, Kiyev səfərinin vaxtını siyasi baxımdan əhəmiyyətli edir, lakin seçkilərin nəticəsini proqnozlaşdırmağa imkan vermir. Rusiyanın Serbiya cəmiyyətinin müəyyən hissələrində hələ də güclü mədəni və siyasi təsiri var. Aİ isə Serbiyanın ən böyük iqtisadi və siyasi, hüquqi, idarəetmə və inkişaf sahələrində əsas əməkdaşlardan biridir.

Vuçiçin siyasi modeli bu iki reallığı eyni vaxtda qorumağa əsaslanır. O, Qərb tərəfdaşlarına Serbiyanın inkişaf edə biləcəyini göstərməlidir. Eyni zamanda, Rusiya ilə yaxın münasibətləri dəstəkləyən seçiciləri Kreml ilə qarşıdurmaya getmədiyinə inandırmalıdır. Kiyev sammiti ona hər iki mesajı verməyə imkan yaratdı. O, Zelenski və Avropa liderləri ilə yanaşı dayandı, lakin onların bəyanatını imzalamadı.

Bu, siyasi baxımdan ağıllı addım ola bilər, lakin risksiz deyil. Serbiyada etiraz hərəkatı korrupsiya, idarəçilik və media azadlığı ilə bağlı ciddi narazılıqları üzə çıxarıb. Xarici siyasət manevrləri bu daxili problemləri aradan qaldıra bilməz.

Rusiyanın geri çəkilmək üçün səbəbləri var

Rusiyanın Serbiyada hələ də təsir imkanları mövcuddur, lakin bu təsir əvvəlki qədər güclü deyil.

Enerji sahəsi hələ də vacibdir, baxmayaraq ki, bu münasibətlər də dəyişir. Serbiyanın yeganə neft emalı şirkəti olan NIS-in əsas səhmdarları “Qazprom Neft” və “Qazprom”dur. Lakin ABŞ sanksiyalarının təzyiqi altında Rusiya şirkətləri öz paylarını Macarıstanın MOL şirkətinə satmaq prosesindədir. Məqalənin hazırlandığı vaxt bu əməliyyat tamamlanmamışdı.

Rəsmi Moskva, həmçinin Kosovo məsələsində diplomatik dəstək verir və güclü siyasi, dini və media əlaqələrini qoruyur.

Rusiya rəsmiləri əvvəllər Serbiya hökumətinin etirazların Qərb tərəfindən dəstəklənən “rəngli inqilab” ola biləcəyi ilə bağlı iddialarını da təkrarlayıb.

Bu mesajlar Vuçiçə Rusiyanı mövcud siyasi nizamın müdafiəçisi kimi təqdim etməyə kömək edir.

Lakin təsir yalnız tərəfdaş onu qəbul etməyə hazır olduğu müddətdə işləyir. Əgər rəsmi Moskva Ukraynayla hər bir əlaqəni xəyanət kimi qiymətləndirsə, Serbiya kimi asan olmayan müttəfiqi özünə qarşı rəqib ölkəyə çevirə bilər.

Serbiya coğrafi baxımdan Aİ və NATO ölkələri ilə əhatə olunub, iqtisadi baxımdan Avropaya bağlıdır və rəsmi olaraq ittifaq üzvlüyünü hədəfləyir. Rusiya isə buna alternativ yol təklif edə bilmir.

Buna görə də Kremlin daha məntiqli seçimi xoşuna gəlməyən addımları qəbul etmək və qırmızı xətləri müəyyənləşdirməkdir.

Serbiyanın Rusiyaya sanksiya tətbiq etməməsi, bu ölkənin institutları ilə əlaqələrini davam etdirməsi və rəsmi şəkildə Kreml əleyhinə hərbi mövqe tutmaması Kiyev sammitində çəkilən fotodan Rusiya üçün daha vacibdir.

Qarşıdurma yox, yaxınlaşma

Bu dözümlülüyün də sərhədləri var. Serbiyanın Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməsi, açıq şəkildə Ukraynaya silah verməsi və ya NATO siyasəti ilə uyğunlaşması daha ciddi qarşıdurmaya səbəb ola bilər.

Kiyevdə isə bu addımların heç biri baş vermədi.

Hazırda rəsmi Belqrad manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Ukrayna Serbiyaya Avropanın daha geniş siyasi dairəsinə körpü yaradır və eyni zamanda Kosovoya dair mövqeyinə hörmət edir.

Rusiya bu inkişafdan məmnun olmasa belə, buna dözməli ola bilər.

Əks halda, Moskvanın Serbiyaya təzyiq göstərməsi onu daha çox Qərbə yaxınlaşmağa vadar edə bilər.

Vuçiç Rusiya ilə Ukrayna arasında seçim etməyib. O, seçimi açıq saxlamağı seçib.

Balkanlarda bu qeyri-müəyyənlik Serbiya xarici siyasətində müvəqqəti çatışmazlıq deyil. Bu, strategiyanın özüdür.

Teqlər

Serbiya Rusiya Ukrayna tərəfdaşlıq strateji yanaşma Brüssel Kiyev Moskva Belqrad