Pakistan YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına 12 obyekt əlavə edib

Pakistan YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi üzrə İlkin Siyahısına 12 obyekt əlavə edib. Bununla da ölkənin potensial namizədliklər üçün nəzərdə tutulan siyahısındakı obyektlərin sayı 25-dən 37-yə yüksəlib.

Yeni əlavələr qədim yaşayış məskənlərini, Qəndəhar buddist irsi nümunələrini, tarixi qalaları, islam memarlığı abidələrini və bu gün də yaşadılan yerli mədəni ənənələri əhatə edir. Onlar Pakistanın müxtəlif bölgələrində minilliklər boyu formalaşmış tarixi irsi əks etdirir.

Pakistanın Milli İrs və Mədəniyyət Nazirliyinin açıqladığı məlumata görə, bu addım obyektlərə dərhal YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi statusu qazandırmır. Sadəcə həmin əraziləri ölkənin gələcək namizədliklər üçün nəzərdə tutduğu İlkin Siyahıya daxil edir.

İlkin Siyahıya əlavə edilən 12 obyekt

Yeni əlavə olunan obyektlər arasında Xayber-Paxtunxvadakı Gor Xatri Arxeoloji Kompleksi, Bazira-Barikot, Bhamala Buddist Kompleksi, Sethi Evi və Mai Qəmər Məscidi, Pəncabdakı Fərvələ Qalası, Rəvat Qalası və Sultan Muqərrəb xanın türbəsi, Sinddəki Kot Diji Qalası, Naukot Qalası və Umar Kot Qalası, həmçinin Çitraldakı Kələş vadisi Mədəniyyət Mənzərəsi yer alır.

Pakistanın Milli İrs və Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına əsasən, əlavələr 2026-cı ildə üç mərhələdə həyata keçirilib. Kələş vadisi Mədəniyyət Mənzərəsi martın 9-da, Kot Diji, Naukot və Umar Kot qalaları isə martın 18-də siyahıya daxil edilib. Digər səkkiz obyektin isə mayın 11-də əlavə olunduğu bildirilib.

Bu obyektlər qədim Qəndəhar və buddist sivilizasiyasından başlayaraq tarixi ticarət yollarına, islam memarlığına, müdafiə tikililərinə və bu gün də qorunan mədəni ənənələrə qədər Pakistanın zəngin keçmişinin müxtəlif dövrlərini əhatə edir.

Qəndəhar irsi qədim mədəni əlaqələri göstərir

Yeni obyektlərdən beşi, o cümlədən Svatdakı Bazira-Barikot və Haripurdakı Bhamala Buddist Kompleksi Xayber-Paxtunxvada yerləşir.

Bazira-Barikot qədim Qəndəhar bölgəsində erkən məskunlaşma, şəhərsalma və müxtəlif mədəni mərhələlərə dair arxeoloji sübutlar təqdim edir. Obyekt həmçinin Makedoniyalı İsgəndərin Hindistan yürüşü və Qəndəhar sivilizasiyasının sonrakı inkişafı ilə bağlı tarixi kontekst daşıyır.

Bhamala isə Pakistanın buddist irsi nümunələrinə daha bir mühüm obyekt əlavə edir. Buradakı qalıqlar yerli və ellinistik bədii ənənələrin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşmış Qəndəhar buddist mədəniyyətinin inkişafını göstərir.

Peşəvərdə yerləşən Gor Xatri isə fərqli tarixi mənzərə təqdim edir. Obyekt Hindistan yarımadasını Əfqanıstan və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən, müxtəlif sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin təmas nöqtəsi olmuş qədim şəhər mərkəzini əks etdirir.

Kələş vadisi canlı mədəni irsi ön plana çıxarır

Ən fərqli əlavələrdən biri Çitraldakı Kələş vadisi Mədəniyyət Mənzərəsidir.

Bu obyekt qala və ya arxeoloji xarabalıqdan fərqli olaraq yalnız fiziki abidələri deyil, həm də yerli icmaların davam etdirdiyi mədəni ənənələri və həyat tərzini əhatə edən canlı irs nümunəsidir.

Bu yanaşma YUNESKO çərçivəsində irsin qorunmasına dair daha geniş baxışı əks etdirir. Burada yalnız tikililər və arxeoloji qalıqlar deyil, həmçinin mədəni təcrübələrin davam etdiyi ərazilər və icmalar da nəzərə alınır.

Tarixi qalalar Pəncab və Sindin irs siyahısını genişləndirir

Yeni əlavələr Pakistanın tarixi hərbi və memarlıq irsinin təmsilçiliyini də artırır.

Fərvələ Qalası, Rəvat Qalası və Sultan Muqərrəb xanın türbəsi Pəncabdan İlkin Siyahıya daxil edilib. Milli İrs və Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına görə, bu obyektlər Federal Arxeologiya və Muzeylər Departamenti vasitəsilə təqdim olunub.

Sind əyaləti isə Kot Diji Qalası, Naukot Qalası və Umar Kot Qalası ilə siyahıya töhfə verib.

Kot Diji Sindin daha geniş tarixi mənzərəsində mühüm yer tutur. Naukot və Umar Kot qalaları isə bölgənin müdafiə irsini və aşağı İndus vadisi ilə Tər səhrası arasındakı tarixi yollar üzərindəki mövqeyini göstərir.

YUNESKO məlumat bazasında hazırda 29 obyekt göstərilir

Pakistanın Milli İrs və Mədəniyyət Nazirliyi ölkənin İlkin Siyahısının 25-dən 37-yə yüksəldiyini açıqlayıb. Bununla belə, YUNESKO-nun açıq Ümumdünya İrsi Mərkəzi məlumat bazasında Pakistan üzrə hazırda 29 obyekt qeyd olunur.

Məlumat bazasında 2026-cı ilin mart ayında əlavə edilən dörd obyekt — Kələş vadisi Mədəniyyət Mənzərəsi, Kot Diji Qalası, Naukot Qalası və Umar Kot Qalası artıq göstərilir. Lakin Pakistanın mayın 11-də əlavə olunduğunu açıqladığı səkkiz obyekt hələ məlumat bazasında əks olunmayıb.

YUNESKO-nun İlkin Siyahılarla bağlı 2026-cı ilin iyul hesabatında 15 aprel 2026-cı ilədək daxil olan müraciətlərin qeydə alındığı bildirilir. Bu isə sonrakı əlavələrin niyə həmin hesabatda görünmədiyini izah edə bilər.

Pakistanın altı Ümumdünya İrsi obyekti var

İlkin Siyahıya daxil edilmək yalnız ilk mərhələdir.

Pakistanın hazırda YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısında altı obyekti var. Bunlara Mohenco-daro, Təksilə, Taxt-i-Bahi Buddist Xarabalıqları və Səhri-Bəhlol, Lahordakı Qala və Şalamar Bağları, Tatta şəhərindəki Məkli Tarixi Abidələri və Rohtas Qalası daxildir.

YUNESKO-nun məlumatına görə, Rohtas Qalası 1997-ci ildə siyahıya daxil edilib. Bununla belə, Pakistan zəngin arxeoloji və mədəni irsinə baxmayaraq, təxminən üç onillikdir ki, Ümumdünya İrsi Siyahısına yeni obyekt əlavə edə bilməyib.

Genişləndirilmiş İlkin Siyahı gələcək namizədliklər üçün daha böyük imkan yaradır. Lakin YUNESKO statusu əldə etmək yalnız tarixi əhəmiyyətlə məhdudlaşmır.

Potensialı Ümumdünya İrsi statusuna çevirmək

Obyektin İlkin Siyahıdan Ümumdünya İrsi Siyahısına keçirilməsi üçün dövlət həmin ərazinin Görkəmli Ümumdünya Dəyərini, eləcə də mühafizə və idarəetmə mexanizmlərini nümayiş etdirən rəsmi namizədlik sənədi hazırlamalıdır.

YUNESKO həmçinin uzunmüddətli planlaşdırmanın bir hissəsi kimi İlkin Siyahıların mütəmadi yenilənməsinin vacibliyini vurğulayır.

Milli İrs və Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına görə, Pakistan Xayber-Paxtunxvadakı Ranigat Arxeoloji Sahəsi və Sinddəki Bənbur Limanı üçün də ilkin qiymətləndirmələr aparır.

Beləliklə, son əlavələr Pakistan üçün həm imkan, həm də məsuliyyət yaradır.

Ölkə artıq Qəndəharın buddist irsindən və tarixi qalalardan tutmuş Kələş xalqının canlı mədəni ənənələrinə qədər beynəlxalq səviyyədə tanınmaq potensialı olan daha geniş irs kataloquna malikdir.

Növbəti mərhələ bu geniş siyahını uğurlu namizədliklərə çevirmək, bunun üçün isə lazımi mühafizə, sənədləşdirmə və idarəetmə imkanlarını gücləndirməkdir.

Teqlər

Pakistan YUNESKO Ümumdünya İrsi üzrə İlkin Siyahı Qəndəhar buddist monastrı Kələş vadisi Mədəniyyət Mənzərəsi Fərvələ Qalası Rəvat Qalası Sultan Muqərrəb xanın türbəsi