Azərbaycanda su təhlükəsizliyi çağırışı: risklər və həll yolları

Azərbaycan paradoksal vəziyyətlə üz-üzədir: neft və qaz ehtiyatları ilə zəngin olmasına baxmayaraq, ölkədə ciddi su qıtlığı problemi yaşanır. 

Karbohidrogen resursları Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, onun milli sərvətinin mühüm hissəsini formalaşdırır və Avropanın əsas bazarlarına ixrac imkanları yaradır. Bununla belə, su təminatı ölkənin ən aktual və uzunmüddətli strateji çağırışlarından biri olaraq qalır.

Bu problem eyni vaxtda bir neçə əsas amildən - məhdud daxili su ehtiyatları, transsərhəd çaylardan yüksək asılılıq, iqlim dəyişikliyinin getdikcə güclənən təsiri, köhnəlmiş infrastruktur və kənd təsərrüfatında su ehtiyatlarından səmərəsiz istifadədən qaynaqlanır.

Proqnozlara əsasən, Azərbaycan 2050-ci ilə qədər su qıtlığı riskinin yüksək olduğu ölkələr sırasında yer ala bilər. Digər Cənubi Qafqaz ölkələri ilə müqayisədə Azərbaycanın su ehtiyatları daha məhduddur. Ölkənin müəyyən hissəsinin yarımquraq iqlimi isə yerüstü və yeraltı su ehtiyatlarının həcmini daha da azaldır.

Su ehtiyatlarının təxminən 70 faizi ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır. Buna görə də Azərbaycan qonşu dövlətlərin ərazisindən daxil olan su axınlarından daha çox asılıdır. Mövcud vəziyyət su siyasətini təkcə ekoloji məsələ deyil, həm də ictimai sağlamlıq, kənd təsərrüfatı, iqtisadi dayanıqlılıq, sosial sabitlik və milli təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edən bir sahəyə çevirir.

Problemin müəyyənləşdirilməsi

Azərbaycan son 30 ildə əsasən neft və qaz hasilatı ixracından əldə olunan gəlirlər hesabına əhəmiyyətli iqtisadi inkişaf yolu keçmiş və yuxarı orta gəlirli ölkələr qrupuna daxil olmuşdur. İqtisadi tərəqqiyə baxmayaraq, su təminatında yaranan qıtlıq ölkənin sosial və iqtisadi sabitliyi üçün ciddi risklər yarada bilər.

Transsərhəd su ehtiyatlarından asılılıq Azərbaycanın üzləşdiyi əsas problemlərdən biridir. Kür və Araz çayları Cənubi Qafqazın ən böyük su arteriyaları olmaqla yanaşı, Azərbaycanın əsas yerüstü su mənbələridir. Hər iki çayın mənbəyi Türkiyədə yerləşir. Kür çayı Gürcüstan ərazisindən keçərək Azərbaycana daxil olur. Araz çayı isə Ermənistan, Azərbaycan və İran ərazilərindən, həmçinin bu ölkələrin sərhədləri boyu axaraq Kür çayına qovuşur və Xəzər dənizinə tökülür.

Azərbaycan aşağı axarda yerləşən ölkə olduğu üçün yuxarı axar dövlətlərinin su istifadəsi, infrastrukturla bağlı qərarları və çirklənmə risklərinin təsirinə məruz qalır. Bu amillər ölkəyə daxil olan transsərhəd suların həm həcminə, həm də keyfiyyətinə təsir göstərir. Qonşu dövlətlərdə bəndlərin tikintisi və mədən fəaliyyəti ilə bağlı çirklənmə halları regional su idarəçiliyinin gücləndirilməsini aktuallaşdırıb.
İqlim dəyişikliyi su sektorunda mövcud problemləri daha da dərinləşdirir. Temperaturun artması, yağıntıların azalması və əvvəlki illərlə müqayisədə daha tez-tez müşahidə olunan quraqlıq halları artıq Azərbaycanın su sektoruna təsir göstərir. Bəzi qiymətləndirmələrə görə, ölkə iqlim dəyişikliyi nəticəsində su ehtiyatlarının 15–20 faizini itirib. Kür və Araz çay sistemləri quraqlığın təsirlərinə qarşı xüsusilə həssasdır.

Səmərəsiz suvarma üsulları da Azərbaycanın su qıtlığını dərinləşdirən ciddi problemlərdən biridir. Kənd təsərrüfatı ölkədə ən böyük su istehlakçısıdır və problem yalnız istifadə olunan suyun həcmində deyil, həm də onun paylanma üsulundadır. Suvarma sistemlərinin böyük hissəsi açıq kanallara və səthi suvarma üsullarına əsaslanır ki, bu da suyun sızmasına, buxarlanmasına və itkilərə səbəb olur.
İqlim dəyişikliyi, yuxarı axar layihələri, zəif transsərhəd koordinasiya və səmərəsiz su istifadəsi nəticəsində bəzi çay sistemlərində suyun axınının Xəzər dənizinə doğru deyil, əks istiqamətə yönəlməsi halları artıb. Belə davam edərsə, şirin su mənbələrinin şoranlaşması içməli su ehtiyatlarını və kənd təsərrüfatı torpaqlarında məhsuldarlığın ciddi şəkildə aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.

Su qıtlığı hansı fəsadlara səbəb ola bilər?

İnsanların sağlam və təhlükəsiz yaşaması üçün keyfiyyətli və kifayət qədər suyun mövcudluğu vacibdir. Su çatışmazlığı ictimai sağlamlıq, rifah və sosial sabitlik üçün ciddi risklər yaradır.

İçməli su qıtlığı infeksion və gigiyena ilə əlaqəli xəstəliklərin yayılmasına səbəb ola bilər. Azərbaycanın bir çox bölgələrində, xüsusilə iri şəhərlərdən kənar ərazilərdə boru xətlərinin və su infrastrukturunun köhnə olması içməli suyun təhlükəsizliyinə olan inama ciddi təsir edir.
İçməli su qıtlığı yaranarsa, su zəmanətli ictimai nemət olmaqdan çıxaraq tədricən imtiyaza çevrilə bilər. Bu isə sosial bərabərsizliyi dərinləşdirər, xüsusilə kənd əhalisi bu təsirləri daha çox hiss edər.

Su qıtlığı demoqrafik dəyişikliklərə də səbəb ola bilər. Bəzi qiymətləndirmələrə görə, Neftçala və Salyan rayonlarında 200 mindən çox insan su çatışmazlığı və şoranlaşma səbəbindən köç riski ilə üzləşə bilər.

Kənd təsərrüfatı sektoru xüsusilə həssasdır. Bu sektor həm məşğulluq, həm də ərzaq təhlükəsizliyi baxımından mühüm rol oynayır. Suvarmada hər hansı pozuntu məhsuldarlığa və kənd əhalisinin gəlirlərinə birbaşa təsir göstərir.

Su ehtiyatlarının azalması suvarma imkanlarını məhdudlaşdırır, məhsuldarlığı aşağı salır və ərzaq qiymətləri üzərində təzyiqi artırır. Davamlı iqtisadi inkişaf və əhali artımı fonunda suya tələbatın daha da yüksələcəyi gözlənilir ki, bu da onsuz da çətin olan vəziyyəti daha da gərginləşdirə bilər. Mövcud sistemlər modernləşdirilmədiyi təqdirdə, bu vəziyyət daha dərin sosial-iqtisadi gərginliyə, o cümlədən ərzaq təhlükəsizliyi problemlərinə, elektrik enerjisi qıtlığına, işsizliyə və gəlirlərin qeyri-sabitliyinə yol aça bilər. Problemin həlli üçün hansı addımlar atıla bilər?

Su qıtlığı milli inkişaf məsələsi olduğu üçün yüksək səviyyəli dövlət yanaşması tələb edir. Səlahiyyətli qurumlar problemin miqyasını artıq qəbul ediblər və bu, daha səmərəli su idarəetmə sisteminin qurulması istiqamətində müsbət addım hesab olunur.

Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyi 2023-cü ildə yaradılıb. 2026-cı ilin əvvəlində isə Bakı və Abşeron yarımadasında su təchizatı, tullantı və yağış suları sistemlərinin təkmilləşdirilməsinə dair 2026–2035-ci illər üzrə Dövlət Proqramı təsdiqlənib.

Bu proqram su sistemlərinin yenilənməsini, risklərin idarə olunmasını və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqini nəzərdə tutur. Onun uğuru isə düzgün icra və maliyyələşmə, su israfının azaldılması ilə birbaşa bağlı olacaq.

Regional səviyyədə transsərhəd su ehtiyatlarının daha səmərəli idarə olunması Azərbaycanın strateji maraqlarına uyğundur.

Azərbaycanın transsərhəd suların daha effektiv idarə olunmasında böyük marağı var. Kür–Araz hövzəsində su ehtiyatlarının ədalətli və dayanıqlı istifadəsi üçün diplomatiya və əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Birgə monitorinq, layihələrin ekoloji qiymətləndirilməsi və çirklənmə ilə bağlı daha sərt qaydalar su ilə bağlı risklərin azaldılmasına töhfə verə bilər.

Milli səviyyədə suvarma sistemlərinin islahatı əhəmiyyətli qənaətə səbəb ola bilər. Damcı və yağmurlama suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi, açıq kanalların mərhələli şəkildə modernləşdirilməsi və su bölgüsünün rəqəmsal monitorinqi su ehtiyatlarına təzyiqi azalda bilər.

Kənd təsərrüfatı su böhranına qarşı ən həssas sahələrdən biridir. Bu baxımdan su tələb edən məhsulların idxalını nəzərdə tutan “virtual su idxalı” konsepsiyası da müzakirə mövzusudur. Lakin buna ehtiyatla yanaşılmalı və yalnız son çıxış yolu kimi nəzərdən keçirilməlidir. Çünki bu, ərzaq təhlükəsizliyi baxımından risklər yarada bilər.

Hərəkətə keçmək vaxtıdır

Su qıtlığı yaşayan ölkələr adətən bu problemin nəticələrini ilk hiss edən tərəflər olur. Su çatışmazlığı artıq milli təhlükəsizlik və sabitlik məsələsinə çevrilməkdədir.

Vaxt isə məhduddur. İqlim dəyişikliyi güclənir, infrastruktur mənfi təsirə məruz qalır və ölkənin aşağı axar mövqeyi onu xarici amillərdən asılı edir. Buna görə də su ehtiyatlarının qorunması və səmərəli idarə olunması dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birinə çevrilməlidir.

Su cəmiyyətin bütün sahələrinə - sağlamlıq, kənd təsərrüfatı, məşğulluq, miqrasiya, sosial bərabərlik və iqtisadi sabitliyə təsir göstərir. Effektiv daxili su siyasəti və transsərhəd əməkdaşlığın gücləndirilməsi Azərbaycanın davamlı gələcəyi üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Teqlər

Su təhlükəsizliyi Azərbaycan iqlim dəyişikliyi transsərhəd sular kənd təsərrüfatı