Afrikadakı internat məktəblərində yanğın təhlükəsi: vədlər niyə real islahatlara çevrilmir?

Utumisi Qızlar Akademiyasında ölümlə nəticələnən yanğın bir daha acı reallığı üzə çıxardı. 

Onilliklərdir ki, edilən xəbərdarlıqlara və oxşar faciələrə baxmayaraq, Afrikanın bir çox internat məktəblərində uşaqlar hələ də qarşısı alına bilən təhlükələr və ölümcül fəlakətlərlə üzləşirlər.

İbtidai məktəbdə oxuyarkən, 2001-ci ilin mart ayında səhər tezdən Kyanquli orta məktəbinin yataqxanasında dəhşətli yanğın baş verdi. Alov qısa müddətdə bütün binanı bürüdü, tüstü binaya doldu, şagirdlərin çoxu xilas ola bilmədi. Nəticədə 57 oğlan şagird həyatını itirdi. Araşdırmalar nəticəsində müəyyən olundu ki, yataqxananın qapılar kilidli olub, pəncərələr isə metal barmaqlıqlarla bağlanıb.

Həmin faciə ölkədə uzun müddət dərin sarsıntı yaratdı. İnternat məktəblərində təhsil alan uşaqların valideynləri övladlarının sağ-salamat olduğuna əmin olmaq üçün onlarla tez-tez əlaqə saxlayırdılar. Hadisədən sonra siyasətçilər təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndiriləcəyinə söz verdilər, araşdırma komissiyaları yaradıldı və belə faciələrin bir daha təkrarlanmayacağına dair cəmiyyətdə ümid yarandı. 20 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, bu vədlərin böyük hissəsi həyata keçirilmədi və gözləntilər özünü doğrultmadı.

Utumisi Qızlar Akademiyasında baş verən yanğın nəticəsində 16 şagird həyatını itirdi. Bu faciə Keniyada internat məktəblərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları yenidən gündəmə gətirdi. Səlahiyyətli qurumların hadisə ilə bağlı indiyədək kifayət qədər şəffaf məlumat verməməsi sualları daha da artırdı. Yanğının səbəbləri və bütün təfərrüatları hələ tam aydınlaşdırılmasa da, dəyişməyən bir həqiqət var: yataqxanalarda qalan uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunması problemi hələ də öz həllini tapmayıb.

2017-ci ildə Nayrobidə yerləşən Moi Qızlar Liseyində baş verən yanğın nəticəsində 7 şagird həyatını itirdi. 2024-cü ildə Nyeri bölgəsindəki Hilsayd Endaraşa Akademiyasında baş vermiş hadisə isə daha ağır faciəyə səbəb oldu və 21 oğlan şagirdin həyatını itirməsi ilə nəticələndi. Hər iki hadisə ölkədə dərin ictimai sarsıntı yaratdı, genişmiqyaslı araşdırmalara başlanıldı və rəsmilər təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndiriləcəyinə söz verdilər. Lakin ötən müddət ərzində internat məktəblərində şagirdlərin təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində nəzərəçarpacaq və davamlı islahatlar həyata keçirilməyib.

Problem yalnız resurs çatışmazlığı deyil

Afrika ölkələrinin bir çoxunda internat məktəbləri təhsil sisteminin ayrılmaz hissəsidir. Valideynlərin əksəriyyəti bu məktəbləri övladlarının keyfiyyətli təhsil alması və yüksək akademik nəticələr əldə etməsi üçün ən etibarlı seçim hesab edir.

İnternat məktəbləri nizam-intizamlı təhsil mühiti, fasiləsiz nəzarət və bir çox gündüz məktəblərində mövcud olmayan imkanlar təqdim edir. Bu səbəbdən valideynlər övladlarının həm təhsilini, həm də təhlükəsizliyini təmin etmək naminə ciddi maliyyə yükünü öz üzərlərinə götürürlər.

Lakin bu etimad dəfələrlə sarsılıb. Keniyanın bir çox internat məktəbində illərdir açıq təhlükə yaradan praktikalara göz yumulur. Xüsusilə iki yanaşma şagirdlərin həyatı üçün ciddi risk mənbəyidir. Birincisi, yataqxanaların qapıları gecə saatlarında təhlükəsizlik məqsədilə və ya işıqlar söndürüldükdən sonra şagirdlərin otaqları tərk etməsinin qarşısını almaq üçün kənardan kilidlənir. İkincisi, oğurluq və icazəsiz girişlərin qarşısını almaq məqsədilə yataqxanaların pəncərələri metal barmaqlıqlarla bağlanır.

Bu tədbirlərin təhlükəsizlik baxımından müəyyən əsaslandırması olsa da, yanğın və digər fövqəladə hallar zamanı həmin yanaşmalar ölümcül nəticələrə səbəb ola bilir. Belə vəziyyətlərdə şagirdlər ya yanğın çıxışını tapa bilmirlər, ya da bunu etmək üçün kifayət qədər vaxtları olmur. Problemin mahiyyəti bu praktikaların mövcudluğu deyil, onların yalnız faciə baş verdikdən sonra dəyişdirilməyə çalışılmasıdır.

Kyanquli faciəsindən sonra diqqət əsasən yanğının başvermə səbəblərinin araşdırılmasına yönəldi. On il sonra, Homa Bay əyalətində yerləşən Asumbi ibtidai məktəbində baş verən hadisə zamanı 8 qız şagird kilidlənmiş qapılar və metal barmaqlıqlarla örtülmüş pəncərələr səbəbindən həyatını itirdi. Hadisədən sonra iki məsul şəxs vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. İnternat məktəblərində təhlükəsizliyi kilidli qapılar və metal barmaqlıqlar vasitəsilə təmin etməyə əsaslanan yanaşma bu gün də dəyişmədən qalmaqdadır.

Qitə miqyasında təkrarlanan problem

Keniya bu baxımdan istisna deyil. Səhraaltı Afrika ölkələrində yataqxanalarda baş verən ölümcül yanğınlar o qədər geniş yayılıb ki, məsələ uzun illərdir qitə miqyasında ciddi narahatlıq doğurur.

Uqanda, Tanzaniya və Nigeriya kimi ölkələrdə baş verən oxşar faciələr - yataqxanalarda otaqların sıx yerləşdirilməsi, kilidlənmiş və ya istifadəyə yararsız təxliyə çıxışları, yanğın təhlükəsizliyi üzrə hazırlığın zəifliyi və ya ümumiyyətlə olmaması, eləcə də fövqəladə xilasetmə xidmətlərinin hadisə yerinə gec çatması eyni sistemli problemləri üzə çıxarıb.

Hər bir faciədən sonra rəsmi araşdırmalar aparılır, hesabatlar hazırlanır və təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi ilə bağlı tövsiyələr verilir. Lakin növbəti yanğın baş verdikdə qapılar kilidli, pəncərələr isə metal barmaqlıqlarla örtülü olur.

Siyasi iradə, yoxsa maliyyə?

Resurs çatışmazlığı arqumenti hər belə faciədən sonra yenidən gündəmə gətirilir və müəyyən mənada reallığı əks etdirir. Doğrudan da, bir çox Afrika ölkələrinin maliyyə imkanları məhduddur və bu baxımdan onların vəziyyətini inkişaf etmiş dövlətlərlə müqayisə etmək düzgün olmaz. Bununla belə, bu arqument bütün problemləri izah etmək üçün kifayət etmir.

Yanğın təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün zəruri olan bir sıra tədbirlər böyük maliyyə vəsaiti tələb etmir. Məsələn, yataqxana qapılarının kənardan kilidlənməsini qadağan edən qaydaların tətbiqi və təxliyə yollarının daim açıq saxlanılması yüksək maliyyə deyil, ilk növbədə effektiv idarəetmə, nəzarət və siyasi iradə tələb edir. Buna baxmayaraq, Afrika qitəsinin bir çox ölkəsində əsas təhlükəsizlik tələbləri hələ də tam şəkildə təmin edilmir.

Bununla belə, qitədə müsbət nümunələr də mövcuddur. Cənubi Afrikada məktəb infrastrukturu üçün yanğın təhlükəsizliyi tələbləri icbari qaydada tətbiq olunur. Ruanda isə təhsil sistemində həyata keçirdiyi genişmiqyaslı islahatlar çərçivəsində məktəb infrastrukturunun təhlükəsizliyinə əhəmiyyətli investisiyalar yatırıb.

Keniyada da məktəblərdə yanğın təhlükəsizliyi ilə bağlı tələblər qanunvericilikdə öz əksini tapır. Lakin bu normaların praktikada, xüsusilə də gecə saatlarında yataqxanalarda ardıcıl şəkildə icrası hələ də ciddi problem olaraq qalır. Nəzarət mexanizmləri davamlı xarakter daşımır, təhlükəsizlik qaydalarına əməl olunması isə əksər hallarda yalnız faciələrdən sonra sərtləşdirilir və zaman keçdikcə yenidən zəifləyir.

Təhlükəsizliyin təmin edilməsi təxirə salına bilməz

Artıq problemi sadəcə yetərli addımların olmaması ilə izah etmək mümkün deyil. Övladlarını internat məktəblərinə göndərən valideynlər tam zəmanət tələb etmirlər. Onlar anlayırlar ki, bu müəssisələrin müəyyən risklərlə üzləşəcəyi mümkündür. Lakin əsas gözlənti dəyişməz qalır: fövqəladə vəziyyət zamanı yataqxanaların qapıları içəridən dərhal açıla bilməli və şagirdlərin təhlükəsizliyinə cavabdeh şəxslər vaxtında hərəkətə keçməlidirlər. Utumisi Qızlar Akademiyası, Kyanquli Orta Məktəbi, Moi Qızlar Liseyi və Hilsayd Endaraşa Akademiyası kimi məktəblərdə baş verən faciələrdə onlarla şagird həyatını itirib. Bu hadisələrin hər biri geniş ictimai müzakirələrə, araşdırmalara və təhlükəsizliklə bağlı vədlərə səbəb olsa da, eyni nöqsanlar illər sonra yenidən təkrarlanır. Buna görə də əsas sual dəyişmir: mövcud şərait illərdir eyni faciələrə yol açırsa, nə üçün eyni səhvlər təkrarlanır və niyə hər faciədən sonra verilən vədlər real, davamlı islahatlarla nəticələnmir?

Teqlər

internat məktəbləri yanğın təhlükəsizliyi uşaq təhlükəsizliyi Keniya məktəbləri qızlar akademiyası afrika