Diplomatiya ultimatum kimidirmi? İslamabaddan Hörmüzə yenidən qiymətləndirmə

İslamabad görüşünün uğursuzluqla başa çatması indi ilkin xəbərlərdə qeyd olunduğu qədər qəti görünmür. Yeni məlumatlar göstərir ki, geniş şəkildə uğursuzluq kimi qələmə verilən bu vəziyyət, əslində, davam edən danışıqlar prosesinin vaxtından əvvəl verilmiş siyasi şərhi ola bilər.

Məlumatlara görə, danışıqların ikinci raunduna hazırlıqlar gedir. Əhəmiyyətli irəliləyişin əldə olunduğu prosesin dayandığına dair fikrin yaranmasına səbəb diplomatiya deyil, siyasi zamanlamadır.

Uğursuzluqdan yanlış qiymətləndirməyə

İslamabad görüşünün iflasa uğradığı barədə ilkin xəbərlərdən bir neçə saat sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hörmüz boğazının dəniz blokadasını elan edib. Bu boğaz dünya enerji tədarükü üçün mühüm marşrutlardan biridir. İran fevralın 28-dən etibarən ABŞ–İsrail hücumlarından sonra boğazdan keçidi bağlayıb. Qərarın bu qədər sürətlə verilməsi ABŞ-nin nöqteyi-nəzərindən diplomatik prosesin uğursuzluğunun təsdiqi kimi qiymətləndirilib.

Lakin sonradan ortaya çıxan məlumatlar hadisələrin fərqli məcrada inkişaf etdiyini göstərir. Belə ki, danışıqların davam etdiyi və tərəflər arasındakı fikir ayrılıqlarının getdikcə azaldığı məlum olub. Bu baxımdan, müharibə diplomatik imkanların deyil, Trampın səbrinin tükənməsindən sonra başlayıb. İslamabaddakı başlıca fikir ayrılığı təqdim edildiyi qədər ciddi görünmür

Müxtəlif mənbələrə görə, tərəflər arasında fikir ayrılığı nüvə proqramının çərçivəsi ilə deyil, İranın nüvə fəaliyyətinə tətbiq olunacaq məhdudiyyətlərin müddəti ilə bağlı yaranıb. Rəsmi Tehran beşillik məhdudiyyəti qəbul etməyə hazırdır. Lakin ABŞ daha uzun — 20 ilədək — müddət tələb edib. Bu fərq əhəmiyyətli sayılsa da, həllolunmaz görünmür.

Bu vəziyyət əvvəlki diplomatik təcrübələri də xatırladır. “Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı”nın (JCPOA) əsasında da müxtəlif müddətlər üçün nəzərdə tutulan məhdudiyyətlər var idi. Sənədin əsas müddəaları üzrə məhdudiyyətlərin müddəti 10–15 il arasında dəyişirdi. Bu baxımdan, indiki fikir ayrılığı həllolunmaz vəziyyətə deyil, diplomatiyada tez-tez rast gəlinən fikir ayrılığına bənzəyir.

Daha önəmlisi odur ki, həm İran, həm də Pakistan tərəfdən danışıqlarda iştirak edən şəxslər prosesin uğursuzluq kimi təqdim olunmasına təəccübləniblər. ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vensə aid edildiyi bildirilən açıqlamalara görə, danışıqların davam etdiyi və irəliləyişin əldə olunduğu bir vaxtda proses uğursuz sayılıb.

Bu isə əsas sualı gündəmə gətirir: baş verənlər həqiqətən uğursuzluq idi, yoxsa əvvəlcədən qurulmuş plan idi? Əgər ikinci variant doğrudursa, İslamabad prosesi diplomatiyanın iflasından daha çox, siyasi məqsədlərə uyğun olaraq fərqli rakursdan təqdim olunmuş proses ola bilər.

Hörmüz və "səbirsizlik siyasəti"

Hörmüz boğazının blokadası ilə bağlı açıqlama bu kontekstdə yenidən nəzərdən keçirilməlidir. Bu, diplomatik uğursuzluğa cavab kimi təqdim olunur. Sözügedən həmlə əslində danışıqlar hələ nəticəsiz qalmadığı halda atılmış qabaqlayıcı eskalasiya manevri ola bilər.

Bazarlar buna dərhal reaksiya verib. Neft bahalaşıb, daşımaların dəyəri yüksəlib və qlobal enerji bazarlarında qeyri-müəyyənlik güclənib. Bu qərar daha dərin bir tendensiyaya da işarə edir. Belə görünür ki, gərginliyin artırılması ilə bağlı qərarlar bəzən diplomatik prosesin məntiqindən deyil, sürətli nəticəyə dair siyasi gözləntilərdən qaynaqlana bilər.

Dünya üzrə gündəlik neft axınının təxminən beşdə biri bu boğazdan keçir. Hörmüz uzun illərdir İranın çəkindirmə strategiyasının əsas elementlərindən biri hesab olunur. ABŞ-nin blokada qərarı isə bu məntiqi dəyişərək boğazı xarici təzyiq alətinə çevirir. Ancaq belə bir yanaşma vaxtından əvvəl tətbiq edilərsə, diplomatik imkanları gücləndirmək əvəzinə, zəiflədə bilər.

Hadisənin özəyində bir-birindən fərqli iki zamanlama anlayışı toqquşur: biri diplomatiyanın, digəri isə siyasi qərarvermənin diktə etdiyi zamanlama.

Nüvə proqramı ilə bağlı məhdudiyyətlər, regional təhlükəsizlik və sanksiyaların yumşaldılması kimi mürəkkəb məsələlər, bir qayda olaraq, mərhələli və tədrici yanaşma tələb edir.

JCPOA təcrübəsi bunu aydın göstərir. İranın gizli saxlanılan nüvə obyektləri ilə bağlı narahatlıqlar 2002-ci ildə gündəmə gəlib. Sonrakı razılaşmanın əldə olunmasına təxminən 12 il vaxt sərf edilib.

Bu cür məsələlərin bir görüşdə həll olunmasını gözləmək diplomatik deyil, daha çox siyasi məntiqə əsaslanır. Bu yanaşma danışıqları davam edən vahid proses kimi deyil, bir-birindən ayrı hadisələr kimi qiymətləndirir.

Bunun isə ciddi nəticələri olur. Qismən irəliləyişlər uğursuzluq kimi təqdim edilir. İdarə oluna bilən fikir ayrılıqları həllolunmaz problem kimi göstərilir. Eskalasiya isə vaxtından əvvəl baş verir.

Məlum olan beş illə iyirmi il arasındakı fərq də buna nümunədir. Normal danışıqlar şəraitində belə bir fərq qarşılıqlı güzəştlər, mərhələli vaxt cədvəlləri və ya şərti uzadılmalar vasitəsilə aradan qaldırıla bilərdi. Lakin mövcud mühitdə məsələ kateqorik şəkildə qoyulur: ya razılaşma var, ya da yoxdur.

“Diplomatiya ultimatum kimi” yanaşmasının yenidən qiymətləndirilməsi

Bu proseslər diplomatiyanın yalnız təzyiq vasitəsinə çevrildiyi barədə iddiaları sual altına qoyur. Bu, xüsusilə ABŞ administrasiyasının müttəfiq və rəqiblərə qarşı verdiyi bəyanatlar və atdığı addımlar fonunda diqqət çəkir.

Lakin İslamabad nümunəsi daha mürəkkəb mənzərə ortaya qoyur. Diplomatiya mütləq uğursuzluğa məhkum deyil. Ancaq kənar siyasi qərarların təsirinə qarşı olduqca həssasdır.

Bu baxımdan, əsas problem danışıqların ultimatum formasına salınması deyil. Problem onların proses kimi deyil, sürətli nəticə tələb edən siyasi mühitin təsiri altında aparılmasıdır. Nəticədə həm real danışıqların aparıldığı, həm də siyasi təzyiqlərin prosesə təsir göstərdiyi qarışıq bir model formalaşır.

İran üçün bu vəziyyət tanış bir dinamikanı gücləndirir: danışıqlarda iştirak açıqlığa hazır olduğunu göstərir, lakin bu mövqe eyni zamanda ABŞ siyasətindəki dəyişikliklərdən asılı olaraq dəyişə bilir. ABŞ üçün əsas çağırış isə diplomatik etibarlılıqla təzyiq vasitələri arasında balans yaratmaqdır. Vaxtından əvvəl baş verən eskalasiya hər iki elementi zəiflədə bilər.

Körfəz ölkələri üçün risklər də az deyil. Hörmüz boğazı regionun ən həssas nöqtələrindən biri olaraq qalır. Burada yaranan istənilən gərginlik enerji təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir.

Bu proses eyni zamanda regional vasitəçiliyin hüdudlarını də üzə çıxarır. Qətər və Oman kimi ölkələr dialoqa şərait yarada və vasitəçilik edə bilirlər. Lakin əsas tərəflər danışıqlara kifayət qədər zaman vermədikdə, bu imkanların təsiri məhdudlaşır.

Nəticə

İslamabad danışıqları ilə bağlı hadisələrin təqdim olunma forması göstərir ki, ilkin olaraq uğursuzluq kimi təqdim edilən proses əslində vaxtından əvvəl verilmiş siyasi qiymətləndirmə ola bilər.

İkinci raund üzrə hazırlıqların aparılması, fikir ayrılıqlarının azalması və danışıqlarda iştirak edən tərəflərin bu qiymətləndirməyə təəccüblənməsi prosesin tam dayanmadığına işarə edir.

Əgər bu yanaşma doğrudursa, Hörmüz boğazının blokadası diplomatiyanın məntiqi davamı kimi deyil, siyasi səbirsizlik nəticəsində diplomatik prosesin yarımçıq kəsilməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Belə yanaşma prosesin özündən daha çox sürətli nəticə əldə etmək istəyini ön plana çıxarır və gərginliyin artması riskini artırır.

İndi əsas sual bu gedişatı dəyişməyin mümkün olub-olmamasıdır. Əgər gələcək danışıqlara kifayət qədər vaxt ayrılarsa və prosesin təbii inkişafına imkan verilərsə, gərginliyi idarə etmək mümkün ola bilər. Əks halda, İslamabadda müşahidə olunan model — irəliləyişdən sonra vaxtından əvvəl baş verən eskalasiya — yeni normaya çevrilə bilər.

Kopyalandı