Süni intellekt savadlılığı dezinformasiyaya qarşı jurnalistikanın ən güclü müdafiəsidir

“Anthropic” şirkəti 2026-cı ilin iyununda "Claude Fable 5" süni intellekt modelini təqdim etdi. Bu model həmin vaxt ictimaiyyət üçün əlçatan olan ən güclü süni intellekt sistemi hesab olunurdu. Lakin bir neçə gün sonra tədqiqatçılar onun təhlükəsizlik mexanizmlərini keçə bildilər. 

Bu isə artan reallığı göstərdi: müdafiə üçün kifayət qədər güclü olan süni intellekt həmçinin hücum məqsədləri üçün də istifadə oluna bilər.

Süni intellektin təhlükəsizlik mexanizmləri qüsursuz deyil

“Anthropic” şirkəti 2026-cı ilin iyununda həmin dövrdə ictimaiyyət üçün əlçatan olan ən güclü süni intellekt modeli sayılan "Claude Fable 5"-i təqdim etdi. Bir neçə gün ərzində “Amazon” şirkətinin tədqiqatçıları modelin təhlükəsizlik mexanizmlərini keçərək, proqram təminatındakı zəiflikləri müəyyənləşdirmək və onlardan istifadə etmək üçün xüsusi hazırlanmış sorğu vasitəsilə sistemi sındıra bildilər.

ABŞ hökuməti buna cavab olaraq ixrac məhdudiyyətləri tətbiq etdi və nəticədə model 19 gün müddətinə ictimaiyyət üçün əlçatmaz oldu.

"Fable 5" hazırda yeni təhlükəsizlik təsnifatçısı ilə yenidən istifadəyə verilib. “OpenAI” isə eyni narahatlıqlar səbəbindən "GPT-5.6" modelini ictimaiyyətə təqdim etməzdən əvvəl yalnız ABŞ hökumətinin təsdiqlədiyi məhdud qrupa sınaq üçün təqdim etməyi seçdi.

Müdafiəni gücləndirəcək qədər inkişaf etmiş texnologiya eyni zamanda hücum məqsədləri üçün də istifadə oluna bilər.

Bəs bundan hansı nəticə çıxarmaq olar? Bu göstərir ki, yüz milyardlarla dollarlıq investisiyalara və dünyanın ən qabaqcıl mütəxəssislərinə çıxışa malik ən böyük süni intellekt şirkətləri belə təhlükəsizlik mexanizmlərinin məqsədyönlü şəkildə keçilməsinin qarşısını tam şəkildə ala bilməyiblər.

Hər bir model zərərli sorğulara cavab verməmək üçün daxili qoruma sistemləri, məzmun filtrləri və monitorinq mexanizmləri ilə hazırlanır. Onlarda həmçinin etik və təhlükəsizlik prinsiplərinə əsaslanan daxili çərçivələr tətbiq olunur. Lakin bütün bu tədbirlərə baxmayaraq, mürəkkəb şəkildə hazırlanmış sorğular vasitəsilə bu qoruma mexanizmlərindən yan keçmək mümkün olub.

Əgər bu, proqram təminatındakı zəifliklərə münasibətdə belədirsə, dövrümüzün əsas problemlərindən biri olan dezinformasiya məsələsində risk daha böyük və daha ciddi nəticələr doğura bilər.

Jurnalistikanın avtomatlaşdırmanın yaratdığı ziddiyyətli vəziyyət

Jurnalistika avtomatlaşdırmanın yaratdığı ziddiyyətli vəziyyətin mərkəzində dayanır. Peşəmizin indiyədək gördüyü ən güclü alət eyni zamanda ona qarşı yönəlmiş ən güclü silaha çevrilir.

Bir alət kimi süni intellekt artıq misilsiz imkanlarını nümayiş etdirib. Süni intellektinin qiyməti çoxlarının uyğunlaşa bildiyindən daha sürətlə azalır. 2022-ci ilin sonunda bir milyon token üçün 20 dollardan baha başa gələn texnologiyanın qiyməti hazırda 0,40 dollara qədər enib. Bu azalmanın böyük hissəsi Çin modellərinin inkişafı ilə bağlıdır.

“DeepSeek” hazırda qabaqcıl sistemlərlə müqayisə edilə bilən yüksək performanslı modelləri bir milyon token üçün cəmi 0,14 dollar qiymətə təqdim edir. Çin süni intellekt şirkətləri qiymətləri azaltmaqda davam edir və ABŞ ilə Çin modelləri arasındakı qiymət fərqi 30 dəfəyə qədər çatır.

Jurnalistika üçün bu, misli görünməmiş imkanlar yaradır. Əvvəllər 30-40 nəfərlik redaksiya tələb edən transkripsiya, tərcümə, məlumatların vizuallaşdırılması, video hazırlanması, monitorinq və mətnlərin ilkin hazırlanması kimi işlər indi Qlobal Cənubdakı iki və ya üç nəfərlik komanda tərəfindən həyata keçirilə bilər.

Qərbdə iki fincan qəhvədən baha olmayan süni intellekt alətləri İslamabad, Bakı və Dəkkədəki redaksiyalarda istifadə olunur. Mən özüm də avtonom süni intellekt sistemi tətbiq edirəm və bu alətlərin redaksiyaların effektivliyini nə qədər artırdığını şəxsən müşahidə etmişəm.

Süni intellekt jurnalistika istehsalını heç vaxt olmadığı qədər hamı üçün daha əlçatan edib.

Süni intellektin gücləndirdiyi dezinformasiya təhlükəsi

Süni intellekt xərclərinin bu qədər azalması dezinformasiya yayanlara da üstünlük verir. Həqiqi görünən saxta xəbərlər yaratmaq heç vaxt bu qədər asan olmayıb.

Saxta görüntülər, klonlaşdırılmış səslər və “deepfake” videoların hazırlanması demək olar ki, heç bir xərc tələb etmir və saniyələr ərzində yaradıla bilər. Hətta mətn sorğularına belə ehtiyac qalmır, çünki səsli əmrlər də oxşar nəticələr verə bilir.

Lakin ən böyük təhlükə tək bir yanlış məlumatla məhdudlaşmır. Əsas risk sosial mediada getdikcə yayılan və ictimai təsəvvürlərə təsir edən süni intellekt tərəfindən yaradılmış böyük həcmli məzmundan qaynaqlanır.

Maşın tərəfindən yaradılan dezinformasiyanı hazırlamaq asandır və onu demək olar ki, sonsuz şəkildə yaymaq mümkündür. Süni intellekt tərəfindən dəstəklənsə belə, real jurnalistika bu sürətə çata bilmir, çünki insan yoxlaması hələ də vacibdir.

Nəticədə, peşəkar xəbərlər səs-küy içində itib gedə bilər, auditoriya isə nəyə inanacağını getdikcə daha çətin müəyyənləşdirir. Bu səbəbdən jurnalistikaya ictimai etimad da zəifləməkdə davam edir.

Yoxlama prosesi hələ də insan amilinə ehtiyac duyur

Mübahisə etmək olar ki, dezinformasiyanın sənayeləşməsinə səbəb olan eyni texnologiya jurnalistikaya ən güclü yoxlama vasitəsini də təqdim edib.

Süni intellekt sistemləri iddiaları maşın sürəti ilə yoxlaya, süni yaradılmış məzmunu müəyyən edə və məlumatları milyonlarla mənbə ilə müqayisə edə bilər. Halbuki insan yalnız bir neçə mənbəni nəzərdən keçirə bilir.

Bu yanaşmada həqiqət payı var. Xəbər təşkilatları artıq faktların yoxlanılması və təsdiqlənməsi üçün süni intellektdən istifadə edir.

Lakin yoxlama prosesi hələ də insan qərarına ehtiyac duyur. Maşın bir iddianı yoxlaya bilər, amma onun yayımlanmasına görə məsuliyyəti yalnız insan daşıya bilər.

Süni intellekt jurnalistikaya iki fərqli gələcək göstərir. Bir tərəfdən xəbər təşkilatları şəffaf və nəzarət olunan avtomatlaşdırma vasitələrindən istifadə edərək effektivliyi artırır. Digər tərəfdən, bəzi media qurumları saxta müəllif adlarından istifadə edərək səhvlərlə dolu süni intellekt tərəfindən hazırlanmış məzmun yayımlayıb və bununla ictimai etimada ciddi zərər vurub.

Süni intellekt savadlılığı artıq seçim deyil

Məsələnin əsas mahiyyəti budur: süni intellekt savadlılığı artıq seçim deyil. O, jurnalistika təhsilinin və peşəkar hazırlığın əsas hissəsinə çevrilib. Bu bacarıq müsahibə aparmaq vərdişləri qədər vacib, fakt yoxlaması qədər zəruridir.

2026-cı ildə fəaliyyət göstərən hər bir jurnalist bu modellərin necə işlədiyini, nəyə qadir olub-olmadığını, necə yönləndirilə biləcəyini və yoxlama, faktların təsdiqi proseslərində onlardan məsuliyyətli şəkildə necə istifadə etməyi anlamalıdır.

Hər il yeni jurnalist nəsli peşəyə daxil olur, lakin onların çoxu hələ də real və süni yaradılmış məzmunu ayırd etmək bacarığına tam malik deyil. Bir çox jurnalistika məktəbləri və təlim proqramları süni intellekt innovasiyalarının sürətinə uyğunlaşa bilməyib.

Artıq əsas sual maşınların xəbər yaza bilib-bilməməsi deyil. Onlar bunu bacarır və bəzi hallarda bunu insanlardan daha yaxşı edə bilirlər. Mənim öz redaksiyamda da bunun nümunələri olub.

Əsas məsələ jurnalistlərin süni intellektdən dezinformasiya yayanların onu silah kimi istifadə etdiyindən daha effektiv şəkildə bir vasitə kimi istifadə edib-etməyəcəyidir.

Bu qlobal çağırışlara cavab vermək üçün jurnalistika ictimaiyyəti süni intellektdən istifadə üzrə ortaq standartlar yaratmaq məqsədilə bir araya gəlməlidir. Süni intellekt savadlılığı isə istənilən gələcək strategiyanın əsasını təşkil etməlidir. 

Kopyalandı