Süni intellektin yeni geosiyasəti: qaydaları kim müəyyən edəcək?

Süni intellekt artıq yalnız texnoloji yenilik deyil. O, XXI əsrin əsas geosiyasi rəqabət sahələrindən birinə çevrilir.

Neft sənaye gücünü formalaşdırdı. Yarımkeçiricilər rəqəmsal dövrün əsasını qoydu. Süni intellekt isə iqtisadi rəqabətlə yanaşı, diplomatik təsirə, hərbi imkanlara və qlobal idarəetmə qaydalarına təsir edə bilər.

İyulun 17-20-də Şanxayda keçirilən 2026 Dünya Süni İntellekt Konfransı (WAIC) bu dəyişimi açıq şəkildə göstərdi. Tədbirdə siyasi liderlər, texnologiya şirkətləri, tədqiqatçılar və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri iştirak edib.

Müzakirələr yalnız yeni texnologiyalarla məhdudlaşmayıb. Əsas diqqət süni intellekt üzrə standartlara, təhlükəsizliyə, texnologiyaya çıxışa və qlobal texnoloji gücün bölüşdürülməsinə yönəlib.

Konfransdan əvvəl mühüm hadisə baş verib. İyulun 16-da 29 ölkənin nümayəndələri Şanxayda yerləşəcək Ümumdünya Süni İntellekt üzrə Əməkdaşlıq Təşkilatının (WAICO) yaradılması barədə saziş imzalayıblar. Çin bu təşəbbüsü bir il əvvəl irəli sürmüşdü.

Bu addım rəsmi Pekinə yalnız konfrans platforması deyil, həm də qlobal süni intellekt əməkdaşlığının istiqamətlərinə təsir edə biləcək daimi institut qazandırır.

Lakin mübarizə bununla bitmir. Rəqabət artıq yalnız ən güclü süni intellekt modelini kimin yaradacağı ilə bağlı deyil. Əsas sual həm də kimin qaydaları müəyyən edəcəyi, institutları quracağı və texnologiyaya çıxışı idarə edəcəyidir.

Çinin təklifi: çıxış, standartlar və təsir

Çin lideri Si Cinpin WAIC 2026-nın açılışında ölkəsinin süni intellekt strategiyasını inkişaf, təhlükəsizlik, inklüzivlik və çoxtərəfli əməkdaşlıq prinsipləri üzərində qurduğunu bildirib.

Rəsmi Pekin növbəti beş il ərzində inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün 5 min süni intellekt təlimi və seminarı təşkil etməyi vəd edib. Çin həmçinin Asiya, Afrika, ərəb dünyası və Latın Amerikasındakı ölkələrlə əməkdaşlığı genişləndirməyi təklif edib.

Bu yanaşma inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün cəlbedici görünür. Bir çox ölkədə münasib qiymətli hesablama imkanları, yerli dillərdə süni intellekt modelləri, məlumat infrastrukturu və ixtisaslı mütəxəssislər kifayət qədər deyil.

Açıq mənbəli sistemlər, təlim proqramları və daha ucuz texnologiyalar bu problemləri azaltmağa kömək edə bilər.

Çin özünü bu imkanları təqdim edən tərəf kimi göstərir. Bu, ABŞ-nin qabaqcıl çiplərin Çinə ixracını məhdudlaşdırdığı və texnologiya sahəsində rəqabətin artdığı bir dövrə təsadüf edir.

Lakin bu yanaşmanın diplomatik tərəfi də var. WAICO Çin üçün yeni tərəfdaşlıqlar qurmaq, öz standartlarını yaymaq və Qlobal Cənubdakı təsirini artırmaq vasitəsinə çevrilə bilər.

Çinin açıq yanaşma ifadələrini tamamilə rədd etmək düzgün olmazdı. Lakin buna tənqidi yanaşmaq da vacibdir. Açıq mənbəli texnologiyalar məlumatların idarə olunması, nəzarət, senzura və strateji asılılıq kimi məsələləri avtomatik həll etmir.

Əsas məsələ Çinin modelinin yalnız yardım məqsədi daşıyıb-daşımaması deyil. Əsas sual inkişaf dəstəyi ilə geosiyasi təsirin necə birləşməsidir.

BMT-nin xəbərdarlığı: inklüzivlik real olmalıdır

BMT Baş katibi Antonio Quterreş konfransda fərqli yanaşma təqdim edib. O bildirib ki, bəşəriyyətin gələcəyinə təsir edən texnologiya yalnız bir neçə ölkə və şirkətin nəzarətində olmamalıdır.

Quterreş qeyd edib ki, hesablama imkanları, məlumatlar və mütəxəssis bilikləri hələ də məhdud sayda mərkəzdə cəmləşib. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin bir çoxunda isə internet, enerji və investisiya imkanları məhduddur.

Onun sözlərinə görə, süni intellekt qlobal texnologiya olsa da, onu yaratmaq və idarə etmək imkanları hamı üçün bərabər deyil.

Əgər qabaqcıl modellər, məlumatlar və infrastruktur yalnız bir neçə ölkənin nəzarətində olarsa, digər dövlətlər öz ehtiyaclarına uyğun texnologiya yaratmaq əvəzinə hazır sistemlərdən istifadə etməyə məcbur qala bilər.

BMT-nin yanaşması üç əsas prinsipə əsaslanır: imkanlar, təhlükəsizlik və davamlılıq

Ölkələr münasib qiymətli hesablama resurslarına, ixtisaslı kadrlara və yerli ehtiyaclara uyğun texnologiyalara çıxış əldə etməlidir. Süni intellekt sistemlərinin təhlükəsizliyi, riskləri və məsuliyyət məsələləri üçün beynəlxalq yanaşmalar hazırlanmalıdır.

Bundan əlavə, süni intellektin enerji, su və torpaq istifadəsinə təsiri də nəzərə alınmalıdır.

Quterreş vurğulayıb ki, həyat və ölüm məsələləri ilə bağlı qərarlarda son söz insanlarda qalmalıdır. Bu prinsip təkcə gündəlik texnologiyalara deyil, həm də avtonom silahlara, kritik infrastruktura, hüquq-mühafizə sistemlərinə və insan hüquqlarına təsir edən bütün sahələrə aiddir.

Beləliklə, əsas məsələ yalnız süni intellektin təhlükəli olmasının qarşısını almaq deyil. Eyni zamanda onun yalnız məhdud ölkə və şirkətlərin nəzarətində olan texnologiyaya çevrilməsinin qarşısını almaqdır.

ŞƏT, NATO və strateji dönüş

Süni intellekt artıq təhlükəsizlik təşkilatlarının da gündəmindədir. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) rəqəmsal əlaqələr, kibertəhlükəsizlik, innovasiya və süni intellekt sahəsində əməkdaşlığı genişləndirir.

WAICO-nun yaradılmasında iştirak edən ölkələr arasında ŞƏT ətrafındakı dövlətlərin də olması yeni təşkilatı Avrasiyanın mövcud siyasi və iqtisadi əlaqələri ilə bağlayır.

NATO da süni intellektə strateji sahə kimi yanaşır. Alyans 2026-cı ilin iyulunda Ankarada keçirilən sammitdə qabaqcıl texnologiyalar, kibertəhlükəsizlik və süni intellekt imkanlarının inkişafına sadiqliyini təsdiqləyib.

Süni intellekt artıq yalnız texnoloji vasitə deyil. O, hərbi planlaşdırma, kəşfiyyat, logistika, avtonom sistemlər və müdafiə sənayesinin gələcəyi ilə bağlı əsas amillərdən birinə çevrilir.

Lakin bu, avtomatik olaraq Şərq və Qərb arasında yeni texnoloji Soyuq müharibə demək deyil. Qlobal süni intellekt sistemi hələ də bir-biri ilə bağlıdır. Alimlər beynəlxalq əməkdaşlıq edir, texnologiya təchizat zəncirləri qlobal olaraq qalır.

Bir çox ölkə həm Qərb, həm də Çin texnologiyalarından yararlanmaq, lakin heç bir tərəfdən tam asılı olmamaq istəyir.

Bununla belə, texnoloji parçalanma riski artır. Müxtəlif bloklar məlumatların idarə olunması, təhlükəsizlik standartları, hərbi istifadə və açıq mənbəli texnologiyalarla bağlı fərqli qaydalar yarada bilər.

Texniki standartlar siyasi sərhədlərə, rəqəmsal infrastruktur isə müttəfiqlik alətinə çevrilə bilər.

İki fərqli gələcək formalaşır

WAIC 2026 süni intellektin gələcəyi ilə bağlı iki mümkün istiqaməti göstərdi.

Birinci ssenaridə süni intellekt sistemi müxtəlif rəqabət aparan bloklara bölünür. Ölkələr ixrac məhdudiyyətləri, texniki standartlar, bulud infrastrukturu və texnologiyaya çıxış imkanlarından istifadə edərək öz təsirlərini artırırlar.

Bu halda imkanları məhdud ölkələr başqalarının müəyyən etdiyi texnologiya və qaydalara uyğunlaşmalı olur.

İkinci ssenaridə isə rəqabət davam etsə də, ortaq qaydalar və institutlar vasitəsilə idarə olunur. İnkişaf etməkdə olan ölkələr qərarvermədə daha böyük rol alır, təhlükəsizlik standartları qlobal səviyyədə tətbiq olunur.

BMT, WAICO və digər beynəlxalq qurumlar rəqabət aparmaq əvəzinə əməkdaşlıq edə bilər.

Lakin heç bir ssenari əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Çinin yaratdığı yeni institut daha geniş əməkdaşlıq imkanı yarada bilər, eyni zamanda Pekinin təsirini də artıra bilər.

Qərb ölkələri təhlükəsiz texnologiyanı müdafiə edir, lakin tətbiq etdikləri məhdudiyyətlər bəzi ölkələrin texnologiyaya çıxışını daha da çətinləşdirə bilər.

BMT qlobal prinsiplər irəli sürür, amma bu prinsiplər resurslarla dəstəklənməsə, təsiri məhdud qala bilər.

Əsas suallar bunlardır: Hesablama imkanlarını kim maliyyələşdirəcək? Məlumatlara kim nəzarət edəcək? Hansı standartlar qlobal qaydaya çevriləcək? Kiçik ölkələr qərarvermədə necə təmsil olunacaq?

Qaydalar maşınlar qədər vacib ola bilər

Əvvəlki sənaye inqilablarında erkən hərəkət edən və qaydaları müəyyən edən ölkələr üstünlük qazanıb. Süni intellekt dövründə də oxşar vəziyyət yarana bilər.

Çiplərə, məlumat mərkəzlərinə, modellərə, mütəxəssislərə və texniki standartlara nəzarət edən ölkələr yalnız iqtisadi üstünlük əldə etməyəcək. Onlar qlobal texnologiyanın necə istifadə olunmasına da təsir göstərəcək.

Şanxay Çinin qlobal süni intellekt sahəsində iddiasını göstərdi. Eyni zamanda nümayiş etdirdi ki, texnoloji liderlik yalnız yeni sistemlər yaratmaq deyil, həm də onları dəstəkləyən institutlar qurmaqdır.

Rəsmi Pekin təkcə texnologiya inkişaf etdirmir, həm də onun ətrafında diplomatik yanaşma və əməkdaşlıq platforması yaradır.

Quterreşin xəbərdarlığı isə əsas mesajlardan biri oldu. İnnovasiya imkanları artıra bilər, amma mövcud bərabərsizliyi də dərinləşdirə bilər.

Əsas məsələ artıq yalnız kimin ən güclü süni intellekt sistemini yaradacağı deyil, həm də dünyanın bu texnologiyanı idarə etmək üçün ədalətli və effektiv qaydalar yaradıb-yaratmayacağıdır.

Teqlər

AI geosiyasəti süni intellekt ABŞ Çin texnoloji rəqabət qlobal idarəetmə