Çinin təkrar istifadə olunan raket gücləndirici sınağı nəyi göstərir?

İyulun 10-da Çinin Haynan adası sahillərində yerləşən Vençan kommersiya kosmodromundan “Long March-10B” raketi uğurla buraxılıb. Təxminən altı dəqiqə sonra onun birinci pilləsi dənizdəki bərpa platformasına enməyə başlayıb.

Eniş dayaqlarını açaraq üzən platformaya enmək əvəzinə, raketin birinci pilləsi xüsusi çərçivəyə quraşdırılmış böyük tor vasitəsilə tutulub.

Sınaq uğurla nəticələnib.

Bu nailiyyət mühüm addım hesab olunur. Çin ilk dəfə peyki və ya digər kosmik aparatları Yer orbitinə çıxara bilən orbital sinifli raketin birinci pilləsini uğurla geri qaytarıbMəlumata görə, bu, dənizdə tor əsaslı bərpa sistemindən istifadə edilərək keçirilən dünyada ilk sınaqdır. Missiya Çini təkrar istifadə olunan raketlərin istismar imkanlarına daha da yaxınlaşdırıb. Lakin bu, hələ də dəfələrlə uğurlu enişlər həyata keçirən daha inkişaf etmiş sistemlərlə eyni səviyyədə olduğu anlamına gəlmir.

Bu fərq mühümdür. Sınaq mühəndislik baxımından real irəliləyişdir. Lakin bu, Çinin təkrar istifadə olunan kosmik uçuşların iqtisadi səmərəliliyi problemini artıq tam həll etdiyi anlamına gəlmir.

Mühəndislik baxımından real nailiyyət

Orbital uçuşdan sonra böyük raket hissəsinin geri qaytarılması olduqca mürəkkəb prosesdir. Birinci pillə raketdən problemsiz ayrılmalı, atmosferə yenidən daxilolma zamanı yüksək temperatur şəraitinə tab gətirməli, mühərriklərini lazımi anda yenidən işə salmalı və dənizdə hərəkət edən nisbətən kiçik hədəfə dəqiq istiqamətlənməlidir.

Sensorlar, hərəkətverici sistemlər, idarəetmə proqram təminatı və konstruksiyanın qorunması elementləri yüksək istilik, vibrasiya və aerodinamik təzyiq şəraitində eyni vaxtda düzgün işləməlidir.

“Long March-10B” iki pilləli raketdir. Onun birinci pilləsi kerosin və maye oksigenlə, yuxarı pilləsi isə metan və maye oksigenlə işləyir. Təkrar istifadə olunan variantda raketin ən azı Yer orbitinə ən azı 16 ton yük daşıması planlaşdırılır.

Tor vasitəsilə tutulma sistemi eniş dayaqlarının əlavə çəkisini azaltmaq və daha çox faydalı yük daşımaq imkanını qorumaq məqsədi daşıyır.

Bu dizayn seçimi yeni və fərqli üsuldur. Lakin onun öz əməliyyat çətinlikləri də ola bilər. Bərpa sistemi yalnız əlverişli hava şəraitində deyil, dəyişən külək, dəniz vəziyyəti və müxtəlif missiya şəraitlərində də etibarlı fəaliyyət göstərməlidir.

Buna görə növbəti əsas sual torun bir raketi tuta bilməsi deyil. Əsas məsələ bu sistemin müntəzəm buraxılış qrafikini təmin edəcək qədər etibarlı olub-olmamasıdır.

Dövlət layihəsi və kommersiya təşəbbüsləri

“Long March-10B” raketi dövlətə məxsus Çin Aerokosmik Elm və Texnologiya Korporasiyasının tərkibində fəaliyyət göstərən Çin Buraxılış Vasitələri Texnologiyaları Akademiyası tərəfindən hazırlanıb.

Lakin Çinin təkrar istifadə olunan raketlər sahəsində fəaliyyəti yalnız dövlət sektoru ilə məhdudlaşmır.

Kommersiya şirkəti “LandSpace” də metan yanacağı ilə işləyən “Zhuque-3” raketi vasitəsilə oxşar məqsəd üzərində çalışır. Raket 2025-ci ilin dekabrında ilk uçuşunda orbitə çatıb, lakin birinci pillənin geri qaytarılması cəhdi enişin son mərhələsində uğursuz olub.

Digər Çin şirkətləri də təkrar istifadə olunan raketlər və bərpa texnologiyaları üzərində sınaqlar aparır.

Bu proqramlar ayrı-ayrı sınaqlardan daha geniş strategiyanın mövcud olduğunu göstərir. Rəsmi Pekin eyni strateji məqsədə çatmaq üçün bir neçə istiqamət üzrə çalışır: buraxılış xərclərini azaltmaq, uçuşların sayını artırmaq və iri peyk sistemlərinin inkişafını dəstəkləmək.

Bu peyk sistemləri Çinin rabitə, naviqasiya, Yer müşahidəsi və kosmik xidmətlər üzrə planlarında mühüm yer tutur. Onların fəaliyyəti orbitə davamlı çıxışı tələb edir.

Bahalı birinci pilləni hər missiyadan sonra itirən raket sistemi bu kosmosa uçuşları daha yavaş və bahalı edir. Buna görə də təkrar istifadə imkanı artıq sadəcə nüfuz məsələsi deyil, praktiki zərurətə çevrilir.

Niyə bu məsələnin mahiyyəti Çini də aşır?

Bu inkişafın nəticələri yalnız Çin kosmodromları ilə məhdudlaşmır. Daha ucuz və daha tez-tez həyata keçirilən raket buraxılışlar Çinin peyk xidmətlərini inkişaf etdirə bilər. Bu, rabitə, uzaqdan müşahidə, fəlakətlərin izlənməsi və kənd təsərrüfatı məlumatlarına ehtiyacı olan ölkələr üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Pakistan, Asiya, Afrika və digər Qlobal Cənub ölkələri üçün daha rəqabətli Çin kosmik bazarı gələcəkdə peyk infrastrukturuna çıxışı genişləndirə bilər.

Ucqar bölgələr, dəniz iqtisadiyyatı ilə məşğul olan ölkələr və məhdud kosmik imkanlara sahib hökumətlər daha ucuz rabitə və müşahidə xidmətlərindən yararlana bilər.

Lakin rəqabətin təsirini çox şişirtmək olmaz. Çin və ABŞ kosmik buraxılış sistemləri fərqli kommersiya, tənzimləyici və geosiyasi mühitlərdə fəaliyyət göstərir. İxrac məhdudiyyətləri, təhlükəsizlik qaydaları və müttəfiqlik strukturları bu iki bazarın tam şəkildə əvəzolunan olmadığını göstərir.

Bununla belə, texnoloji rəqabət qiymətlərə, buraxılış imkanlarına və innovasiyanın sürətinə təsir göstərə bilər. İkinci böyük təkrar istifadə olunan raket sisteminin ortaya çıxması qlobal kosmik iqtisadiyyatın bir əsas təchizatçıdan asılılığını azalda bilər.

İkili təyinatlı kosmik texnologiyaların reallığı

Bu texnologiyanın təhlükəsizlik aspekti də nəzərə alınmalıdır, lakin onun əhəmiyyəti şişirdilməməlidir.

Əksər qabaqcıl kosmik texnologiyalar kimi, təkrar istifadə olunan raket sistemlərinin də həm mülki, həm də hərbi tətbiq imkanları var.

Dəqiq idarəetmə, mühərrik nəzarəti, sürətli buraxılışa hazırlıq və avtonom bərpa imkanları kommersiya fəaliyyətini yaxşılaşdırır. Eyni zamanda bu texnologiyalar hərbi kəşfiyyat, təhlükəsiz rabitə və digər strateji imkanları dəstəkləyə biləcək aerokosmik təcrübəni də inkişaf etdirir.

Bu, hər təkrar istifadə olunan raketin silah olduğu anlamına gəlmir. Lakin kosmik buraxılış texnologiyalarındakı irəliləyişlər kosmik güclər arasındakı balansı dəyişir.

Peykləri daha tez-tez və daha aşağı xərclə orbitə çıxara bilən ölkələr daha yüksək dayanıqlılıq, çeviklik və strateji imkan əldə edir.

Bu nailiyyət hələ tam hazır sistem demək deyil

Əsas risk uğurlu sınağı tam formalaşmış texnologiya ilə səhv salmaqdır.

Bir raketi yalnız bir dəfə geri qaytarmaq böyük nailiyyətdir. Lakin onu yoxlamaq, təmir etmək, qısa müddətdə yenidən uçuşa hazırlamaq və bunu daha aşağı xərclə həyata keçirmək daha mürəkkəb mərhələdir.

Bir raket texniki baxımdan təkrar istifadəsi mümkündür, lakin iqtisadi baxımdan səmərəli olmaya bilər. Uçuşlararası hazırlıq müddəti, texniki xidmət tələbləri, hissələrin istismar müddəti və missiyaların etibarlılığı bu sistemin həqiqətən xərcləri azaldıb-azaltmayacağını müəyyən edəcək.

“SpaceX” şirkətinin “Falcon 9” raketi ilk uğurlu eniş etdiyi gün inqilabi sistemə çevrilmədi. Onun əhəmiyyəti təkrar uçuşlar, daha qısa hazırlıq müddətləri və toplanan əməliyyat təcrübəsi nəticəsində formalaşdı.

Çin də eyni sınaqla üzləşəcək.

Çinli mühəndislər bildiriblər ki, daha bir “Long March-10B” missiyasının 2026-cı ilin sonunadək həyata keçirilməsi planlaşdırılır. İndi əsas diqqət geri qaytarılan hissənin yenidən istifadə olunub-olunmayacağına yönələcək.

İkinci uçuş ilk uğurlu geri qaytarılmadan daha vacib sınaq olacaq. Bu, raketin yalnız bir dəfə uğurla geri qayıtdığını, yoxsa həqiqətən təkrar istifadə oluna bildiyini göstərəcək.

Əsas sınaq bundan sonra başlayır

Haynan sahillərində baş verən hadisə də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çin ilk dəfə orbital sinifli raketin birinci pilləsini uğurla geri qaytarıb. Bu sınaq yükdaşıma imkanlarını və bərpa prosesini yaxşılaşdıra biləcək yeni sistemlə həyata keçirilib. Missiya həmçinin göstərib ki, Çinin təkrar istifadə olunan raketlər sahəsində ambisiyaları həm dövlət, həm də kommersiya proqramları vasitəsilə inkişaf edir.

Lakin bu sınağın əsas əhəmiyyəti cari xəbərlərlə deyil, qarşıdakı aylar və illərdə baş verəcək proseslərlə müəyyən olunacaq.

Tarix bu missiyanı raketin bir dəfə geri qayıtması ilə deyil, bu prosesin davamlı olub-olmaması və kosmosa çıxışı daha ucuz, sürətli və etibarlı edib-etməməsi ilə qiymətləndirəcək.

Təkrar istifadənin əsl sınağı məhz budur.

Teqlər

kosmos Çin təkrar istifadə edilə bilən raketlər Vaşinqton - Pekin münasibətləri Pekin Yer kürəsi siyasət kosmik texnologiyalar