Yaddaş, mənəvi dəyərlər və geosiyasət: İsrailin 1915-ci il erməni hadisələrini tanıması çətin suallar doğurur

Tarix nadir hallarda beynəlxalq siyasətə təkbaşına təsir edir. Daha çox dəyişən ittifaqlar, yeni strateji hesablamalar və formalaşan milli maraqlarla birlikdə gündəmə gəlir.

İsrailin erməni soyqırımını tanımaq qərarı yalnız tarixi bəyanat kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu addımın keçmişdən kənara çıxan daha geniş geosiyasi təsirləri var.

Bu qərarın əhəmiyyəti yalnız nəyin tanınması ilə deyil, tanınmanın hansı vaxtda gündəmə gətirilməsi ilə də bağlıdır.

Qərar İsrailin Qəzzadakı müharibə ilə bağlı beynəlxalq tənqidlərin görünməmiş səviyyəsi ilə üzləşdiyi bir dövrə təsadüf edir. Buraya Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində davam edən proseslər, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin İsrail rəhbərliyinin yüksək vəzifəli şəxsləri ilə bağlı addımları və beynəlxalq ictimaiyyətin bəzi hissələrində artan diplomatik təcrid daxildir. İsrail isə bu ittihamları qəti şəkildə rədd edir. Bu ölkə HƏMAS-a qarşı qanuni özünümüdafiə hüququndan istifadə etdiyini və beynəlxalq hüquq çərçivəsində fəaliyyət göstərdiyini bildirir.

Bu məsələ ilə bağlı hər hansı yekun məhkəmə qərarı qəbul edilməyib.

Bunun təsadüf, yoxsa hesablanmış addım olmasından asılı olmayaraq, qərarın vaxtı müəyyən çətin suallar yaradır.

Diplomatiya, beynəlxalq təşkilatlar və qlobal biznes sahəsində 40 ildən çox təcrübəyə malikəm. Türkiyə, İsrail, Ermənistan və Azərbaycan istiqamətlərində geniş fəaliyyət göstərmişəm. Buna görə də bu məsələyə sadəcə əsrlik tarixi mübahisənin növbəti səhifəsi kimi baxa bilmirəm.

Bu, daha böyük bir məsələdir. Çünki tarix, mənəviyyat və güc arasındakı mürəkkəb münasibətlərdən bəhs edir.

Bu müzakirə mənə yad deyil 

Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyində fəaliyyətə başladığım zaman 1980-ci illərin əvvəllərində erməni məsələsi Türkiyə diplomatiyasının qarşılaşdığı ən həssas mövzulardan biri idi.

Mənim nəslim üçün bu, heç vaxt sadəcə elmi müzakirə olmayıb.

Bu məsələ şəxsi xarakter daşıyırdı.

Biz terror təhlükəsinin daim kölgəsində çalışan diplomatik korpusa mənsub idik. ASALA və digər erməni silahlı təşkilatları Avropa, Şimali Amerika və Avstraliyada Türkiyənin diplomatlarını sistemli şəkildə hədəfə alırdı. Səfirlər, müşavirlər, attaşelər və onların ailə üzvləri siyasi zorakılıq kampaniyasının qurbanlarına çevrilirdi. Bu hadisələr bütöv bir türk diplomatlar nəslinə dərin təsir göstərdi.

Bəzi həmkarlarım heç vaxt evlərinə qayıtmadı.

Parisdə xidmət etdiyim dövrdə həmin ab-havanı şəxsən yaşadım.

İşə gedən hər səfər daha yüksək diqqət tələb edirdi. Marşrutların dəyişdirilməsi adi hal almışdı. Nəqliyyat vasitələrinin yoxlanılması isə vərdişə çevrilmişdi.

Sadəcə Türkiyəni təmsil etdiyinə görə hədəfə çevrilmək ehtimalı gündəlik peşə həyatının bir hissəsi idi.

Həmin illər mənə bu günə qədər yadda qalan bir dərs verdi. Diplomatlar karyeralarını münaqişələrin qarşısının alınmasına həsr edirlər. Lakin çox vaxt onlar milli maraqlarla yanaşı, tarixi də müdafiə etməli olurlar.

Bu təcrübə mənə göstərdi ki, hökumətlər tarixi məsələləri qanunlarla müəyyənləşdirərkən ehtiyatlı davranmalıdır. Mən hesab edirəm ki, əsas məqsəd tarixi araşdırmaları təşviq etmək olmalıdır.

İnsan iztirabları siyasi müəyyənləşdirmələrə çevrildikdə tarix təhlükəli hala gəlir.
 

Tarixi iztirablar yalnız bir xalqa məxsus deyil

Fəaliyyətim mənə faciələrlə bağlı çox fərqli xatirələrlə tanış olmaq imkanı da verib.

Mən İsrailə dəfələrlə səfər etmişəm.

Yad Vaşemdə uzun saatlar keçirmişəm və Holokostun İsrailin milli şüurunun formalaşmasına nə qədər güclü təsir etdiyinin şahidi olmuşam.

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə geniş səfərlər etmiş, Xocalı faciəsindən sağ çıxanlarla və Qarabağ münaqişəsinin onillikləri ərzində doğma yurdlarından didərgin düşmüş ailələrlə görüşmüşəm.

Balkan müharibələri və Osmanlı imperiyasının süqutu dövründə milyonlarla Osmanlı müsəlmanının məcburi köçürülməsini araşdırmışam.

Həmçinin türk, erməni və beynəlxalq diplomatların, alimlərin, eləcə də vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən çoxsaylı dialoqlarda iştirak etmişəm. Hesab edirəm ki, davamlı barışıq ittihamlardan deyil, dinləməkdən başlayır.

Bu təcrübələr məndə dəyişməz bir qənaət formalaşdırdı.

İnsan iztirablarını müqayisə etmək olmaz.

Ermənilərin yaşadığı əzablar realdır.

Holokost realdır.

Xocalı realdır.

Qəzzada dinc sakinlərin yaşadığı iztirablar realdır.

Balkanlardan Osmanlı müsəlmanlarının kütləvi şəkildə köçürülməsi də realdır.

Bir faciənin tanınması digərinin kiçildilməsinə səbəb olmamalıdır.

Heç bir xalq tarixin ağrıları üzərində müstəsna haqq sahibi deyil.

Azərbaycan baxışının əhəmiyyəti

Rəsmi Bakının mövqeyindən İsrail hökumətinin dəstəklədiyi bu addıma Vaşinqton, Brüssel və ya Qüdsdən fərqli strateji yanaşma ilə baxılır.

Azərbaycan üçün bu müzakirə əsasən 1915-ci il hadisələri ilə bağlı deyil.

Bu, İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra formalaşan regional nizamla bağlıdır.

Azərbaycan eyni zamanda Ermənistanla sülh danışıqlarını möhkəmləndirməyə, Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini qorumağa və İsraillə ən yaxın təhlükəsizlik tərəfdaşlıqlarından birini daha da inkişaf etdirməyə çalışır.

Bu səbəbdən Türkiyə-İsrail münasibətlərinin daha da pisləşməsinin qarşısının alınmasında maraqlı olan ölkələr arasında Azərbaycanın xüsusi mövqeyi var.

Rəsmi Ankara, Bakı və Qüdsü birləşdirən strateji üçbucaq uzun müddətdir ki, regionun enerji təhlükəsizliyinə, müdafiə əməkdaşlığına və yüksək qeyri-sabitlik şəraitində daha geniş güc balansına töhfə verir.

Tərəflərdən birində yaranan hər hansı zəifləmə digərlərinə də təsir göstərir.

Eyni zamanda, Cənubi Qafqaz hazırda son onilliklərdə ən böyük sülh imkanlarından birinə sahib ola bilər.

Nəqliyyat dəhlizləri. Enerji infrastrukturu. Regional ticarət. İnvestisiyalar. Avropa, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında bağlantılar.

Bütün bunlar regionun iqtisadi mənzərəsini dəyişdirmək potensialına malikdir.

Tarixi qarşıdurmaların yenidən gündəmə gətirilməsi gələcək sülh üçün vacib olan diplomatik mühitə zərər verə bilər.

Tarix geosiyasətin alətinə çevrilməməlidir

İsrail yeddi onillikdən çox müddət ərzində erməni soyqırımını rəsmi şəkildə tanımaqdan çəkinib.

Bunun səbəblərindən biri Türkiyə ilə strateji münasibətləri olub.

Digər səbəb isə bir çox İsrail liderinin Holokostun yəhudi tarixi şüurunda xüsusi yer tutduğuna inanması idi.

Bu gün həmin geosiyasi məhdudiyyətlər böyük ölçüdə aradan qalxıb.

Bu isə təbii olaraq başqa bir sual doğurur.

Əgər bu tanınma uzunmüddətli mənəvi öhdəlikdən irəli gəlirsə, niyə bunun üçün bir əsrdən çox vaxt tələb olundu?
 

Əgər bu qərara dəyişən geosiyasi vəziyyətlər təsir göstəribsə, o zaman tarix müasir siyasətin alətinə çevrilə bilər.

Bu isə nə tarixi dərk etməyə, nə də sülhə xidmət edir.

Tarix diplomatiyaya yol göstərməlidir, lakin onun daxilində başqa bir silaha çevrilməməlidir.

Siyasətçilər tarix yazmamalıdır

Getdikcə daha çox milli parlament tarixi hadisələrlə bağlı qətnamələr qəbul edir.

Mən bunun ən düzgün yanaşma olduğuna əmin deyiləm.

Parlamentlər qanun qəbul edir.

Məhkəmələr hüququ şərh edir.

Tarixçilər isə tarixi araşdırır.

Bunlar fərqli məsuliyyət sahələridir.

Dürüst tarixi araşdırma arxivlər açıldıqca, sübutlar artdıqca və elmi tədqiqatlar inkişaf etdikcə formalaşır.

Siyasi institutların mənəvi və hüquqi mövqelərini ifadə etmək hüququ var.

Bununla belə, onlar mübahisəli tarixi məsələləri parlament qərarları ilə qəti həll olunmuş kimi təqdim edərkən ehtiyatlı olmalıdırlar.

Tarix siyasi qərarlardan deyil, elmi araşdırmalardan və azad tədqiqat mühitindən faydalanmalıdır.

Türkiyə, İsrail və Ermənistan yenidən dialoqa ehtiyac duyacaq

Beynəlxalq siyasət nadir hallarda əbədi düşmənliklər yaradır.

Türkiyə İsraili tanıyan ilk müsəlman çoxluqlu ölkə olub.

Onilliklər ərzində iki ölkə Yaxın Şərqdə ən yaxın strateji tərəfdaşlıqlardan birini qoruyub. Bu münasibətlər müdafiə, kəşfiyyat əməkdaşlığı, ticarət və regional təhlükəsizlik sahələrini əhatə edib.

Bu gün münasibətlər ciddi şəkildə pisləşib.

Sabah isə yaxşılaşa bilər.

Eyni vəziyyət Ermənistan və Azərbaycan münasibətlərinə də aiddir.

Sülh hələ də kövrəkdir.

Lakin coğrafiyanı dəyişmək mümkün deyil.

Ortaq maraqları da aradan qaldırmaq olmaz.

Enerji təhlükəsizliyi. Nəqliyyat dəhlizləri. Ticarət. İqlim dəyişikliklərinə davamlılıq. İnvestisiyalar. İqtisadi inkişaf.

Bu reallıqlar bugünkü siyasi mübahisələrdən daha uzunömürlü olacaq.

Dövlətçilik uzaqgörənlik tələb edir ki, bugünkü ritorika sabahın diplomatiyasına zərər vurmasın.

Beş strateji baxış

Birincisi, tarixi faciələr heç vaxt müasir geosiyasi rəqabətin alətinə çevrilməməlidir.

İkincisi, heç bir xalq əzab üzərində müstəsna haqq sahibi deyil. Ermənilərin, yəhudilərin, azərbaycanlıların, boşnakların, fələstinlilərin, Osmanlı müsəlmanlarının və bir çox digər xalqların yaşadığı faciələr bəşəriyyətin ümumi tarixi yaddaşının bir hissəsidir.

Üçüncüsü, tarixi məsələlər əsasən parlament siyasətinin deyil, müstəqil elmi araşdırmaların sahəsi olaraq qalmalıdır. Hökumətlərin mövqe bildirmək hüququ var, lakin onlar tarixi geosiyasi qarşıdurmanın növbəti meydanına çevirməkdən çəkinməlidirlər.

Dördüncüsü, Cənubi Qafqazda davamlı sülh keçmişlə bağlı fərqli baxışları qəbul etməyi, lakin onların gələcəyə mane olmasına imkan verməməyi tələb edir.

İqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat əlaqələri və regional əməkdaşlıq qarşılıqlı qurbanlıq yanaşmalarından daha möhkəm sülh təməli yarada bilər.

Nəhayət, həqiqi liderlik tarixi bugünkü rəqiblərə qarşı istifadə etməkdə deyil, gələcək münaqişələrin qarşısını almaq üçün tarixdən nəticə çıxarmaqdadır.

70 ildən çox həyat təcrübəsi və Türkiyə, Avropa, Yaxın Şərq, İsrail, Qafqaz və Mərkəzi Asiyada 40 ildən artıq fəaliyyətimdən sonra bir nəticəyə gəlmişəm.

Yaddaş müqəddəsdir.

Lakin yaddaşın siyasiləşdirilməsi olduqca təhlükəlidir.

Tarix qisas hissi deyil, təvazökarlıq və nəticə çıxarmağı öyrətməlidir. O, daimi düşmənçilik deyil, sülh təşviq etməlidir.

Türkiyə, Ermənistan, Azərbaycan və İsrail xalqları eyni strateji regionda yaşamağa davam edəcək.

Onların gələcəyi keçmişdən nə dərəcədə siyasi məqsədlər üçün istifadə etmələrindən deyil, bu keçmişin fövqünə qalxmaq üçün kifayət qədər müdrik olub-olmamasından asılı olacaq.

Tarix heç vaxt diplomatik silaha çevrilməməlidir. Onun məqsədi bu günü anlamağa kömək etməkdir, gələcəyi keçmişin əsiri etmək deyil.

Dövlətçilik məharətinin əsl göstəricisi liderlərin keçmişi gündəmə gətirməsi deyil, keçmişin gələcəyi müəyyən etməsinə imkan verməyəcək qədər uzaqgörən olmalarıdır.

Teqlər

İsrail Türkiyə-Ermənistan əlaqələr Ermənistan soyğırım