Avropa Afrikadan qaz almağa, Afrika isə strateji imkanlarını genişləndirməyə çalışır

Avropanın yeni enerji təchizatçıları axtarışı Afrika üçün yeni strateji imkanlar yaradır. Böyük boru kəməri layihələri enerji diplomatiyasını dəyişdirməklə yanaşı, geosiyasi rəqabəti də gücləndirə bilər.Avropaya qaz lazımdır. Eyni zamanda, onun alternativ seçimlərə ehtiyacı var.
 

Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müdaxiləsindən sonra Avropa Rusiya enerji resurslarından asılılığını azaltmaq üçün sürətli addımlar atıb. Bu dəyişiklik qitənin qaz xəritəsinə təsir göstərib. Norveç, ABŞ, Əlcəzair, Azərbaycan və digər təchizatçılar daha mühüm rol oynamağa başlayıb. Lakin şaxələndirmə yeni bir problem də yaradıb: Avropa bir asılılığı digər asılılıqla əvəz etmək istəmir.

Məhz buna görə Afrika qazı yenidən diqqət mərkəzinə gəlir. Məsələ yalnız tədarüklə bağlı deyil. Burada əsas amil siyasi çeviklik imkanlarıdır. Afrikadan əlavə boru kəməri marşrutları Avropaya geosiyasi böhranlardan, dəyişkən mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) bazarından və məhdud sayda təchizatçıdan həddindən artıq asılılıqdan qorunmağa kömək edə bilər.

Bu müzakirənin mərkəzində iki layihə dayanır: Nigeriya qazını Niger və Əlcəzair ərazisindən keçirməsi nəzərdə tutulan Trans-Sahara Qaz Kəməri (TSGP) və Nigeriya-Mərakeş Qaz Kəməri kimi də tanınan Afrika Atlantik Qaz Kəməri (AAGP). Sonuncu layihənin Qərbi Afrikanın Atlantik sahili boyunca Mərakeş və Avropaya qədər uzanması planlaşdırılır.

Bu layihələr tamamlanarsa, Avropanın enerji xəritəsini dəyişə bilər. Onlar Nigeriyanın strateji qaz istehsalçısı kimi mövqeyini gücləndirə, tranzit ölkələrə yeni imkanlar yarada və Əlcəzairlə Mərakeş arasında uzun müddətdir davam edən rəqabəti daha da dərinləşdirə bilər. Bu layihələr Avropanın enerji problemlərini qısa müddətdə həll etməyəcək. Lakin Avropa ilə Afrika arasında enerji diplomatiyasında qüvvələr nisbətini dəyişə bilər.

Niyə Avropa cənuba doğru baxır

Avropanın enerji resursların axtarışı əvvəlki yanaşmaların artıq qüvvədə olmaması səbəbindən daha da aktuallaşıb. Rusiya qazından istifadə mərhələli şəkildə azaldılır. LNG bazarları qiymət dəyişkənliyinə və daşınma risklərinə məruz qalır. Yaxın Şərqdə və onun ətrafında, o cümlədən əsas dəniz marşrutlarına təsir edən gərginliklər qlobal qaz ticarətində qeyri-müəyyənliyi artırıb.

Avropanın təchizatçıları az deyil. Qitə Norveç, Əlcəzair, Azərbaycan, Liviya və digər tərəfdaşlardan boru kəmərləri vasitəsilə qaz alır. Eyni zamanda, ABŞ-dən LNG idxalı da kəskin artıb. Lakin bu dəyişiklik öz növbəsində strateji narahatlıqlar yaradıb. ABŞ LNG-si Avropaya Rusiya tədarükünün böyük hissəsinin itirilməsindən sonra yaranan böhranı aradan qaldırmağa kömək edib. Lakin istənilən bir təchizatçıdan yüksək asılılıq siyasi və kommersiya riskləri yaradır.

Məhz bu baxımdan Afrika qazı cəlbedici görünür. Avropa onilliklər ərzində Nigeriya LNG-si idxal edib. Lakin boru kəmərləri fərqli münasibət modeli yarada bilər: daha uzunmüddətli, infrastruktura əsaslanan və qlobal LNG bazarındakı gündəlik dəyişkənliklərdən daha az asılı olan əməkdaşlıq.

Təbii qaz hələ də Avropanın enerji sistemində mühüm yer tutur. Qaz tələbatı son illərdəki ən yüksək səviyyədən azalsa da, bərpa olunan enerji imkanları artır. Enerji keçidi qaz idxalına ehtiyacı aradan qaldırmayıb. Sadəcə, qazın hansı ölkələrdən alınması məsələsini daha vacib edib.

Trans-Sahara marşrutu: Nigeriya, Niger və Əlcəzair

Trans-Sahara Qaz Kəməri iki əsas layihədən daha əvvəl təklif olunan və daha birbaşa marşruta sahib layihədir. Bu layihə Nigeriya qazının Niger ərazisindən keçərək şimala, Əlcəzairə çatdırılmasını nəzərdə tutur. Oradan isə qaz Şimali Afrikanı Avropa bazarları ilə birləşdirən mövcud infrastruktura qoşula bilər.

Layihə 20 ildən artıqdır müzakirə olunur. Uzun illər ərzində bu təşəbbüs reallıqdan daha çox plan olaraq qalıb. Lakin son dövrlərdə Əlcəzair hissəsində əldə olunan irəliləyiş layihəyə yenidən dinamika qazandırıb. Planlaşdırılan marşrutun uzunluğu 4 min kilometrdən çoxdur və onun ildə 30 milyard kubmetrədək qaz daşıması nəzərdə tutulur.

Avropa üçün bu layihənin cəlbediciliyi aydındır. Trans-Sahara marşrutu Afrikadan əlavə qazın Aralıq dənizi enerji sisteminə daxil olmasına imkan yarada bilər. Bu, həm də Əlcəzairin Afrika ilə Avropa arasında enerji əlaqələrində rolunu gücləndirə bilər.

Əlcəzair üçün layihə həm də təsir imkanları ilə bağlıdır. Bu kəmər Əlcəzairin Avropa üçün əsas enerji tərəfdaşlarından biri kimi mövqeyini gücləndirə bilər. Eyni zamanda, ölkənin ixrac infrastrukturunu Nigeriyanın böyük qaz ehtiyatları ilə birləşdirməyə imkan yarada bilər. İstisna olunmur ki, Nigeriya üçün kəmər ixrac marşrutlarını şaxələndirəcək və LNG tədarüklərindən asılılığı azaldacaq. Niger üçün isə tranzit gəlirləri, infrastruktur və yeni iş yerləri mühüm iqtisadi faydalar yarada bilər.

Lakin marşrut müəyyən risklərlə üzləşir. Kəmər mürəkkəb ərazilərdən və siyasi baxımdan həssas bölgələrdən keçir. Nigeriya və Nigerin bəzi hissələrində təhlükəsizlik problemləri, tikinti xərcləri və davamlı maliyyələşməyə ehtiyac layihənin qarşısında ciddi maneələr olaraq qalır. Layihə strateji baxımdan cəlbedici olsa da, onun tikintisi və təhlükəsizliyinin təmin edilməsi asan olmayacaq.

Atlantik marşrutu: Nigeriya, Mərakeş və Qərbi Afrika

Afrika Atlantik Qaz Kəməri fərqli yanaşma təklif edir. Bu layihə Trans-Sahara marşrutundan fərqli olaraq Nigeriyadan başlayır. Kəmərin Qərbi Afrika sahilləri boyunca bir sıra sahilyanı ölkələrdən keçərək Mərakeşə, oradan isə İspaniya vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdırılması planlaşdırılır.

Təklif olunan marşrut daha uzundur və təxminən 6 900 kilometr təşkil edir. Layihənin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi planlaşdırılır. Onun illik gücünün də təxminən 30 milyard kubmetr olacağı bildirilir. Lakin bu qazın hamısının Avropaya ixrac olunması gözlənilmir. Onun böyük hissəsinin marşrut boyunca yerləşən ölkələrin daxili və regional bazarlarına yönəldilməsi planlaşdırılır.

Bu fərq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Trans-Sahara layihəsindən fərqli olaraq, Atlantik kəməri yalnız ixrac marşrutu deyil. O, eyni zamanda Qərbi Afrika üçün inkişaf layihəsi kimi təqdim olunur. İştirakçı ölkələr ümid edirlər ki, layihə elektrik enerjisi istehsalını, sənayeləşməni və regional inteqrasiyanı dəstəkləyə bilər.

Bu, enerji çatışmazlığının iqtisadi artımı məhdudlaşdırdığı region üçün mühüm amildir. Nigeriya üçün bu layihənin məntiqi Trans-Sahara marşrutuna bənzəyir: qaz ehtiyatlarından gəlir əldə etmək, ixrac kanallarını şaxələndirmək və regional enerji rolunu gücləndirmək.

Mərakeş üçün isə layihə daha böyük strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu, rəsmi Rabata Afrika ilə Avropa arasında enerji körpüsü kimi mövqeyini gücləndirməyə və Qərbi Afrikadakı təsirini genişləndirməyə imkan verə bilər.

Məhz buna görə layihənin siyasi əhəmiyyəti də var. Atlantik marşrutu Mərakeşin diplomatik mövqeyini, o cümlədən Qərbi Sahara məsələsində mövqeyini gücləndirə bilər. Bu, həm də rəsmi Rabata Əlcəzairin enerji siyasəti qarşısında daha güclü mövqe qazanmağa imkan verə bilər. Bu baxımdan, kəmər yalnız qaz layihəsi deyil. O, həm də regionun gələcəyi ilə bağlı fərqli yanaşmaların rəqabətidir.

İki kəmər, iki rəqabətli yanaşma

TSGP və AAGP layihələri bəzən bir-birini tamamlayan layihələr kimi təqdim olunur. Nəzəri baxımdan, hər iki layihə Nigeriya qazının Avropaya daha yaxınlaşdırılmasına və Afrikanın enerji inkişafına dəstək verə bilər. Lakin praktikada bu layihələr eyni zamanda fərqli geosiyasi strategiyaları əks etdirir.

Trans-Sahara marşrutu Nigeriya-Niger-Əlcəzair xəttini gücləndirir və Əlcəzairin Avropa ilə formalaşmış enerji əlaqələrindən istifadə edir. Atlantik marşrutu isə Nigeriya-Mərakeş-Qərbi Afrika xəttini möhkəmləndirir və Mərakeşə qitənin enerji gələcəyində daha böyük rol verir.

Bu rəqabət yalnız mənfi amil kimi qiymətləndirilməməlidir. O, investisiyaları təşviq edə, regional enerji planlaşdırmasını sürətləndirə və Afrika ölkələrinə danışıqlarda daha güclü mövqe qazandıra bilər. Lakin boru kəməri diplomatiyası təsir imkanları, sərhədlər və regional mövqelərlə bağlı daha geniş mübahisələrlə əlaqələndirilərsə, Əlcəzair və Mərakeş arasındakı rəqabəti də dərinləşdirə bilər.

Avropanın Afrika qazına yönəlməsinin məhdudiyyətləri

Potensial böyükdür. Lakin məhdudiyyətlər də az deyil. 

Hər iki boru kəməri olduqca bahalı layihələrdir. Trans-Sahara layihəsinin dəyəri təxminən 20 milyard dollar, Atlantik layihəsinin isə təxminən 25 milyard dollar həcmində qiymətləndirilir. Bu səviyyədə investisiyaların cəlb edilməsi asan olmayacaq. Xüsusilə də Avropa bərpa olunan enerji, hidrogen, elektrik şəbəkələri və LNG infrastrukturlarına böyük sərmayələr yatırdığı bir vaxtda.

Kommersiya riskləri də digər problemlər sırasındadır. Avropada qaz tələbatı 2021-ci ildəki ən yüksək göstəricidən sonra azalıb. Həmçinin uzunmüddətli tələbatla bağlı qeyri-müəyyənlik qalır. Tikintisi illər, hətta onilliklər çəkə biləcək boru kəmərləri sürətlə dəyişən enerji sistemi şəraitində rəqabət aparmalı olacaq. İnvestorlar gələcək tələbatın bu xərcləri doğruldacağına əmin olmaq istəyəcəklər.

Təhlükəsizlik riskləri də əhəmiyyətlidir. Trans-Sahara marşrutu bir sıra təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşir. Bunlara silahlı qrupların fəaliyyəti, qaçaqmalçılıq şəbəkələri, Sahel regionunun bəzi hissələrində və Nigeriyanın şimalında qeyri-sabitlik daxildir. Atlantik marşrutu quru ərazilərlə bağlı bəzi risklərdən uzaqdır. Lakin onun dəniz və sahilyanı hissələri texniki çətinliklər və dəniz təhlükəsizliyi ilə bağlı problemlər yarada bilər.

Mühəndislik baxımından da çətinliklər mövcuddur. Səhra ərazilərindən keçən boru kəmərləri mürəkkəb tikinti və texniki xidmət tələb edir. Uzun dəniz və qarışıq marşrutlar yüksək texniki imkanlar və davamlı qorunma tələb edir. Marşrut uzandıqca onun həssaslığı da artır.

Uzun yol, amma əhəmiyyətsiz deyil

Avropa Afrika qazına tez həll yolu kimi baxmamalıdır. Bu, qısa müddətli həll yolu deyil. Bu boru kəmərləri Rusiya qazını qısa müddətdə əvəz etməyəcək və Avropanın LNG-dən asılılığını da tam aradan qaldırmayacaq. Layihələrin icra müddəti uzundur, riskləri böyükdür və kommersiya baxımından uğuru gələcək qiymətlərdən və tələbatdan asılı olacaq.

Bununla belə, bu layihələr əhəmiyyətlidir. Çünki enerji infrastrukturu eyni zamanda siyasi infrastrukturdur. Boru kəmərləri ölkələr arasında uzunmüddətli əlaqələr yaradır. Onlar hasilatçıları, tranzit ölkələri və istehlakçıları uzunmüddətli əməkdaşlıq çərçivəsində birləşdirir. Bu layihələr ölkələrə təsir imkanları verir, eyni zamanda qarşılıqlı asılılıq yaradır.

Afrika üçün əsas məsələ yalnız Avropanın onun qazına ehtiyac duyub-duymaması deyil. Əsas sual ondan ibarətdir ki, Afrika qaz istehsalçıları və tranzit ölkələri bu tələbatdan sənayeni inkişaf etdirmək, enerji əlçatanlığını artırmaq və öz strateji mövqelərini gücləndirmək üçün necə istifadə edə biləcəklər.

Avropa üçün isə əsas məsələ şaxələndirməyə yeni asılılıq formaları yaratmadan nail olub-olmayacağıdır. Cavab hələ də qeyri-müəyyəndir. Lakin bir məsələ artıq aydındır: Avropanın Afrika qazına yönəlməsi yalnız enerji məsələsi deyil. Bu, həm də getdikcə qeyri-sabitləşən dünyada güc, coğrafiya və enerji təchizatının siyasəti ilə bağlı bir prosesdir. 

Teqlər

afrika Avropa İttifaqı Qaz kəməri Aralıq dənizi Nigeriya Sahel Trans-Sahara Rusiya-Ukrayna müharibəsi