Süni intellektin geosiyasəti

Süni intellekt qlobal gücün əsaslarını dəyişdirir. Strateji rəqabət artıq yalnız ərazi, hərbi güc və ya təbii ehtiyatlarla müəyyən edilmir. Getdikcə daha çox hesablama imkanları, yarımkeçiricilər, enerji və rəqəmsal infrastruktur əsas amillərə çevrilir.

Əsrlər boyu geosiyasətin dili yəni dövlətlərin dünyada necə güc qazandığını və rəqabət apardığını izah edən anlayış olduqca sabit qalıb.

Güc ərazi, okeanlar, strateji boğazlar, təbii ehtiyatlar, hərbi ittifaqlar və ticarət yolları ilə ölçülürdü.

Böyük Britaniya dənizlərdə hökmranlıq edirdi.

Rusiya Avrasiya quru məkanında gücünü nümayiş etdirirdi.

ABŞ qlobal ittifaqlar və hərbi bazalardan ibarət misilsiz şəbəkə qurmuşdu.

Yaxın Şərq neft vasitəsilə beynəlxalq siyasətə təsir göstərirdi.

Hörmüz boğazı, Süveyş kanalı və Malakka boğazı strateji üstünlüyün rəmzlərinə çevrilmişdi.

Lakin bu gün güc coğrafiyası yenidən formalaşır.

Yeni strateji mübarizə meydanı artıq ənənəvi xəritələrdə görünmür.

Bu mübarizə məlumat mərkəzlərində, yarımkeçirici istehsalı zavodlarında, bulud infrastrukturunda və süni intellekt modellərində gedir.

XXI əsr yeni geosiyasi mərhələnin formalaşmasına şahidlik edir. Bu mərhələdə təyyarədaşıyan gəmilərlə yanaşı, alqoritmlər də mühüm rol oynayır. Hesablama gücü enerji ehtiyatları qədər strateji əhəmiyyət daşıyır.

Süni intellekt artıq sadəcə texnoloji inqilab deyil.

O, həm də geosiyasi amilə çevrilir.

“Məlumat yeni neftdir” yanaşmasından kənar

İllərdir “məlumat yeni neftdir” ifadəsini təkrarlayırıq.

Bu, cəlbedici bir bənzətmədir.

Lakin artıq bu yanaşma kifayət etmir.

Neft yalnız emal edildikdən sonra dəyər qazanır. Eyni şəkildə, məlumat da yalnız emal olunduqda dəyər yaradır.

Bu gün strateji resurs yalnız məlumat deyil, həm də onu emal etmək və hesablamaq qabiliyyətidir.

Qabaqcıl süni intellekt sistemlərinin hazırlanması və işlədilməsi güclü yarımkeçiricilər, mürəkkəb proqram təminatı, yüksək sürətli şəbəkələr, böyük məlumat mərkəzləri və ən əsası, etibarlı elektrik enerjisi tələb edir.

Buna görə də süni intellekt sahəsində lider olan ölkələr yalnız güclü elmi potensiala deyil, həm də dayanıqlı enerji sistemlərinə, inkişaf etmiş rəqəmsal infrastruktura və təhlükəsiz yarımkeçirici təchizat zəncirlərinə sahib olacaqlar.

Yeni dövrdə hesablama imkanları strateji resursa çevrilib.

Çiplər strateji üstünlük verən əsas amillərdən birinə çevrilib

Yarımkeçiricilər XXI əsrin ən mühüm strateji üstünlük verən əsas amillərdən birinə çevrilib.

Qabaqcıl çiplər olmadan genişmiqyaslı süni intellekt inkişafı mümkün deyil.

Məhz buna görə rəsmi Vaşinqtonun yüksək hesablama gücünə malik çiplərin və yarımkeçirici istehsalı avadanlıqlarının ixracına tətbiq etdiyi nəzarət yalnız kommersiya məqsədi güdmür. Bunlar milli təhlükəsizlik və geosiyasi rəqabət alətləridir.

Eyni səbəbdən rəsmi Pekin öz yarımkeçirici sənayesini gücləndirməyə çalışır. Ölkə xarici texnologiyalardan asılılığı azaltmaq üçün dövlət dəstəyi ilə böyük maliyyə vəsaiti ayırır.

Texnologiya siyasəti xarici siyasətə çevrilib.

Sənaye siyasəti milli təhlükəsizlik siyasətinə çevrilib.

Sərhədlər getdikcə aradan qalxır.

Enerji və süni intellekt vahid strateji sistemə çevrilir

Süni intellekt inqilabının ən az diqqət yetirilən tərəflərindən biri onun enerjidən asılılığıdır.

Böyükmiqyaslı süni intellekt infrastrukturu çox böyük həcmdə elektrik enerjisi sərf edir. Böyük həcmli süni intellekt məlumat mərkəzləri 100 meqavatdan çox gücə ehtiyac duya bilər. Bu, on minlərlə ev təsərrüfatının illik elektrik istehlakına bərabərdir.

Bunun nəticələri əhəmiyyətlidir.

Kifayət qədər, münasib qiymətli və etibarlı elektrik enerjisi təmin edə bilməyən ölkələr süni intellekt sahəsində qabaqcıl mövqelər uğrunda rəqabətdə çətinliklərlə üzləşəcək.

Bu, nüvə enerjisinə, kiçik modul reaktorlara, təbii qaza, elektrik şəbəkələrinin müasirləşdirilməsinə və bərpa olunan enerji mənbələrinə marağın yenidən artmasını izah edir. Bu sahələr artıq yalnız iqlim və ya enerji siyasətinin deyil, həm də rəqəmsal rəqabət qabiliyyətinin əsasını təşkil edir.

Enerji və süni intellekt təhlükəsizliyi getdikcə bir-birindən ayrılmaz hala gəlir.

Azərbaycan: enerji dəhlizindən rəqəmsal dəhlizə

Bu çevrilmə ənənəvi olaraq enerji ilə əlaqələndirilən ölkələr üçün də yeni imkanlar yaradır.

Azərbaycan bunun nümunələrindən biridir.

Onilliklər ərzində rəsmi Bakı əsasən neft və təbii qaz ixracatçısı, eləcə də Xəzər hövzəsini Avropa ilə birləşdirən strateji enerji dəhlizi kimi qəbul olunub.

Bu gün isə ölkənin ambisiyaları genişlənir.

Azərbaycan Qazaxıstan, Gürcüstan və digər regional tərəfdaşlarla birlikdə Orta Dəhlizin inkişafını, Avropaya yaşıl elektrik enerjisi bağlantılarını, Xəzərin dibi ilə keçən fiber-optik əlaqəni və Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa bazarları ilə birləşdirən daha geniş rəqəmsal infrastrukturu inkişaf etdirir.

Bu layihələr avtomatik olaraq Azərbaycanı süni intellekt sahəsində qlobal gücə çevirmir. Lakin onlar daha güclü rəqəmsal iqtisadiyyatın qurulması üçün zəruri fiziki əsasları – elektrik enerjisi, bağlantı imkanları, logistika və regional çıxışı – təmin edə bilər.

Strateji məqsəd aydın olmalıdır: əsasən enerji körpüsü rolunda çıxış edən ölkədən elektrik enerjisi, məlumat və gələcəkdə süni intellekt xidmətləri üçün dəhlizə çevrilmək.

Bu, əhəmiyyətli bir dəyişiklik olardı.

Gələcəyin geosiyasi mənzərəsində elektronları və məlumatı hərəkət etdirən ölkələr vaxtilə neft və qaz nəql edən ölkələr qədər nüfuzlu ola bilər.

Bu, Türkiyə üçün də mühüm imkan yaradır.

Azərbaycanla əməkdaşlıq çərçivəsində iki ölkə Avropa, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında əsas rəqəmsal və enerji qovşağına çevrilə bilər.

Onların oturuşmuş enerji tərəfdaşlığı məlumat mərkəzləri, kibertəhlükəsizlik, yüksək tutumlu fiber-optik şəbəkələr, təmiz elektrik enerjisi və tətbiqi süni intellekti əhatə edən daha geniş strateji platformaya çevrilə bilər.

Lakin bu nəticəyə yalnız coğrafi mövqe ilə nail olmaq mümkün deyil. Bunun üçün investisiyalar, tənzimləyici etibarlılıq, ixtisaslı kadrlar və uzunmüddətli koordinasiya tələb olunur.

Üç əsas model

Süni intellekt uğrunda rəqabət yalnız texnoloji xarakter daşımır.

Bu, həm də siyasi və institusional mübarizədir.

ABŞ özəl şirkətlər, vençur kapitalı yəni gəlirlik potensiallı yeni şirkətlərə yatırılan riskli investisiya və dünya səviyyəli tədqiqat institutlarının rəhbərlik etdiyi ekosistem yaradıb. Bu sistem getdikcə daha çox sənaye siyasəti və ixrac nəzarəti tədbirləri ilə gücləndirilir.

Çin dövlət yönümlü yanaşmanı, sənaye siyasətini, böyük daxili bazarı və güclü texnologiya şirkətlərini birləşdirir.

Avropa isə tənzimləmə, fundamental hüquqlar və təhlükəsizlik standartlarını hesablama imkanlarına, tədqiqatlara və tətbiq sahələrinə dövlət investisiyaları ilə birləşdirən üçüncü yol formalaşdırmağa çalışır.

Bunlar sərt şəkildə müəyyən edilmiş kateqoriyalar deyil, geniş modellərdir. Hər biri inkişaf edir və daxili ziddiyyətlərə malikdir.

Bununla belə, rəqabət yalnız texnologiyanın özü ilə məhdudlaşmır.

Məsələ qlobal süni intellekt ekosistemini kimin standartlarının, idarəetmə sistemlərinin və strateji asılılıqlarının formalaşdıracağı ilə bağlıdır.

Türkiyə hansı mövqedədir?

Türkiyə hələ süni intellekt sahəsində aparıcı ölkələr sırasına daxil olmayıb.

Lakin bu, onun prosesin kənarında qalacağı anlamına gəlmir.

Ölkənin strateji coğrafi mövqeyi, inkişaf edən müdafiə sənayesi, mühəndislik potensialı, genişlənən rəqəmsal iqtisadiyyatı və regional enerji dəhlizlərindəki mühüm rolu ona əhəmiyyətli üstünlüklər verir.

Türkiyə son illərdə yüksək məhsuldarlıqlı hesablama imkanlarını da genişləndirib. Lakin aparıcı süni intellekt ölkələri ilə arasındakı fərq hələ də böyükdür.

Ölkə hələ qabaqcıl yarımkeçirici istehsalı sisteminə malik deyil. O, ən müasir süni intellekt sistemlərini işlətmək üçün kifayət qədər daxili hesablama imkanlarına da sahib deyil. Bundan əlavə, qlobal rəqabət aparacaq əsas süni intellekt modeli şirkətləri də hələ formalaşmayıb.

Bəlkə də ən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, enerji siyasəti, sənaye strategiyası, rəqəmsal transformasiya, təhsil və milli təhlükəsizlik məsələləri hələ də çox vaxt ayrı-ayrı sahələr kimi formalaşdırılır.

Bu ayrılıq getdikcə daha baha başa gəlir.

Süni intellekt dövründə enerji, telekommunikasiya, kibertəhlükəsizlik, sənaye siyasəti, tədqiqat və təhsil vahid milli rəqabət qabiliyyəti strategiyasının tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Yeni böyük oyun

XX əsri neft geosiyasəti formalaşdırdı.

Növbəti 25 il isə getdikcə daha çox süni intellekt geosiyasiyası ilə müəyyən ediləcək.

• Yarımkeçiricilər.
• Elektrik enerjisi.
• Bulud infrastrukturu.
• Kritik minerallar.
• Kvant texnologiyaları.
• Kibertəhlükəsizlik.
• Məlumat.
• Alqoritmlər.

Bunlar XXI əsrin strateji resurslarına və infrastrukturuna çevrilir.

Gələcəyin böyük gücləri mütləq ən böyük ordulara və ya ən zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına sahib ölkələr olmayacaq.

Onlar süni intellekti inkişaf etdirmək, enerji ilə təmin etmək, qorumaq və idarə etmək, eləcə də strateji rəqiblərin onun ən mühüm komponentlərinə çıxışını məhdudlaşdırmaq imkanına malik ölkələr olacaq.

Buna görə də hər bir ölkənin qarşısında duran əsas sual artıq yalnız onun süni intellekt strategiyasının olub-olmaması deyil.

Əsas məsələ süni intellektin enerji, sənaye və milli təhlükəsizlik strategiyalarının ayrılmaz hissəsinə çevrilib-çevrilməməsidir.

Çünki formalaşmaqda olan yeni geosiyasi nizamda süni intellekt artıq sadəcə başqa bir texnologiya deyil.

O, özü güc alətinə çevrilir. 

Teqlər

süni intellekt geosiyasət AI geosiyasəti rəqəmsal dəhliz Türkiyə Azərbaycan infrastruktur elektrik enerjisi