Azərbaycanda süni intellektlə yaradılan "deepfake"lər cinayətdir. Növbəti hədəf "kiberflaşinq" olmalıdır

Milli Məclis 2026-cı ilin aprelində şəxsin razılığı olmadan süni intellektlə hazırlanmış və yayılan seksual görüntüləri cinayət məsuliyyətinə səbəb olan əməl kimi müəyyən etdi. Bu dəyişiklik rəqəmsal cinsi zorakılığın ciddi problem kimi qəbul edildiyini göstərdi.

Növbəti qərar kiberflaşinq yəni razılıq olmadan seksual məzmunlu görüntülərin göndərilməsinə aid olmalıdır. 

Rəqəmsal cinsi zorakılıq virtual mühitlə məhdudlaşmır

Milli Məclis 2026-cı ilin aprelində Cinayət Məcəlləsinə mühüm dəyişiklik etdi.

Artıq şəxsin razılığı olmadan onun görüntüsündən və ya səsindən istifadə etməklə süni intellekt vasitəsilə pornoqrafik və ya seksual xarakterli materialların yaradılması və yayılması cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər. Bu əmələ görə üç ildən yeddi ilədək müddətə azadlıqdan məhrum etmə cəzası nəzərdə tutulur.

Bu, belə halların qarşısını almaq üçün atılan nadir addımlardan biri idi. Dəyişiklik qanunvericilərin sadə bir həqiqəti qəbul etdiyini göstərdi: görüntü əsaslı cinsi zorakılıq realdır, rəqəmsaldır və genişlənir.

Lakin Azərbaycanda qanunvericiliyin hələ də açıq şəkildə tanımadığı eyni xarakterli daha geniş yayılmış bir zorakılıq forması var: kiberflaşinq.

Kiberflaşinq — şəxsin razılığı və əvvəlcədən xəbərdarlıq olmadan ona istənilməyən seksual görüntünün göndərilməsidir. Bu, adətən "AirDrop", "Bluetooth", "WhatsApp", "Telegram", "Instagram" və ya digər rəqəmsal platformalar vasitəsilə həyata keçirilir. Alıcının əvvəlcədən bundan imtina etmək üçün real imkanı olmur. Pozuntu məhz ekran üzərindən baş verir.

Qorxu yaradan cinayət

Təsəvvür edin: Bakıda metroda gedən və ya avtobus gözləyən qadının telefonuna yaxınlıqdakı cihazdan fayl paylaşımı sorğusu gəlir. O, bunun tanışından gəldiyini düşünərək qəbul edir və ekranda seksual xarakterli görüntü görünür.

O, bunu kimin göndərdiyini bilmir. Göndərənin yanında dayanıb-dayanmadığını, onun reaksiyasını izləyib-izləmədiyini və ya onu yaxınlıqdakı cihazlar siyahısından seçib-seçmədiyini bilmir.

Metrodan düşməlidirmi? Evə piyada getmək təhlükəsizdirmi?

Bu suallara çox vaxt cavab tapmaq mümkün olmur. Göndərəni müəyyən etmək də adətən çətin olur.

Əsas problem də budur. Bu, yalnız təəccüb və ya narahatlıq deyil. Bu, qorxu, alçalma hissi və nəzarətin itirilməsidir.

Əməl ekran vasitəsilə həyata keçirilsə də, bu onun əhəmiyyətini azaltmır. Bir çox zərərçəkən üçün bu, daha müdaxiləedici hiss oluna bilər, çünki gündəlik istifadə etdikləri cihaz arzuolunmaz seksual görüntünün ötürülməsi vasitəsinə çevrilir.

Kiberflaşinq insanların ictimai məkanlarda hərəkət tərzinə də təsir edir. Onları dünyaya bağlamalı olan telefon əlavə təhlükə mənbəyinə çevrilir. Bu zorakılıq bir neçə saniyə davam edə bilər, lakin yaratdığı narahatlıq uzun müddət qala bilər.

Statistika kifayət qədər yüksəkdir

Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, bu problem geniş yayılıb. Böyük Britaniyada aparılan sorğular və sosial media platforma araşdırmaları gənclər arasında, xüsusilə də gənc qadınlara qarşı istənilməyən seksual görüntü paylaşımının geniş yayıldığını göstərir.

Yeniyetmələrlə bağlı araşdırmalar da göstərir ki, bir çox qız istənilməyən seksual məzmunlu görüntülər alır və çox vaxt bunu valideynlərə, məktəblərə, platformalara və ya hüquq-mühafizə orqanlarına bildirmir. Səbəb isə heç bir tədbir görüləcəyinə inanmamalarıdır.

Azərbaycanın bu kimi hallardan tam sığortalana biləcəyinə heç kim zəmanət verə bilməz. Əksinə, bu sahədə məlumatlandırma, hüquqi mexanizmlər və hesabat sistemləri kifayət qədər inkişaf etməyib. Bu isə problemin az yayılması ilə deyil, daha çox görünməz qalması ilə bağlı ola bilər.

Qanunvericiliyimiz nəyi əhatə edir, nəyi etmir?

Azərbaycanın bu sahədə aidiyyəti hüquqi mexanizmləri mövcuddur. Konstitusiya şəxsi həyatın toxunulmazlığını qoruyur. Cinayət Məcəlləsində şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması, fərdi məlumatlar, pornoqrafik materiallar və artıq şəxsin görüntüsündən və ya səsindən razılığı olmadan istifadə edilməklə yaradılan süni intellekt əsaslı seksual məzmunlu materiallarla bağlı müddəalar yer alır.

Lakin bu müddəalar əsasən razılıq olmadan götürülən, yaradılan, saxlanılan, yayılan və ya ictimaiyyətə təqdim edilən materiallara aiddir.

Kiberflaşinq isə fərqlidir. Göndərilən görüntü heç zərərçəkən şəxsi göstərməyə də bilər. Burada pozuntu şəxsin görüntüsünün oğurlanması deyil. Pozuntu seksual məzmunun şəxsin ekranına onun razılığı olmadan məcburi şəkildə göndərilməsidir.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Azərbaycan qanunları bəzi razılıqsız görüntü paylaşımı hallarına görə məsuliyyət nəzərdə tutur. Lakin kiminsə istəmədiyi seksual görüntünü qəbul etməyə məcbur edilməsi məsələsini açıq şəkildə tənzimləmir.

Bu, hüquqi boşluqdur.

İlk addım atan ölkələrdən öyrənmək

Böyük Britaniya bu baxımdan faydalı nümunə təqdim edir. Birləşmiş Krallıq 2023-cü il Onlayn Təhlükəsizlik Aktı çərçivəsində kibərflaşinqi ayrıca hüquqi pozuntu kimi müəyyənləşdirdi.

Bu, mühüm addım idi. Lakin hüquq müdafiəçiləri qanunun əsasən göndərənin niyyətinin sübut edilməsinə çox diqqət ayırdığını bildirirdilər: göndərənin qorxu, narahatlıq və ya alçaltma yaratmaq niyyətində olub-olmaması, yaxud seksual məqsədlə hərəkət edib-etməməsi.

Xüsusilə göndərən tanımadığı şəxs olduqda bunu sübut etmək çətin ola bilər.

Razılıq əsaslı yanaşma daha sadə və güclü olardı. Burada əsas sual belə qoyulmalıdır: alıcı həmin seksual görüntünü qəbul etməyə razı olubmu?

Azərbaycan bundan nəticə çıxara bilər. Ölkə başqa yurisdiksiyaların səhvlərini təkrarlamamalıdır. Daha effektiv hüquqi mexanizmi əvvəldən formalaşdırmaq mümkündür.

Niyə bu məsələ indi vacibdir?

Azərbaycan süni intellektlə yaradılan seksual məzmunlu "deepfake"lərlə bağlı dəyişiklik etməklə rəqəmsal həyatın reallıqlarına uyğun olaraq cinayət qanunvericiliyini yeniləməyə hazır olduğunu göstərdi.

Kiberflaşinq də eyni hüquqi kateqoriyaya aiddir. Bu, görüntü əsaslı cinsi zorakılıqdır. Bu, razılıq olmadan həyata keçirilir. Bu, rəqəmsal mühitdə baş verir və hazırda hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən sahədə qalır.

Bu boşluğun aradan qaldırılması qanunvericiliyin yenidən qurulmasını tələb etmir. Bunun üçün süni intellektlə yaradılan seksual materiallarla bağlı tətbiq olunan hüquqi yanaşmanı bu hallara da tətbiq etmək kifayətdir. İnsan öz görüntüsü və ya ona göndərilən seksual məzmun üzərində nəzarət hüququna malik olmalıdır. Bu hüquq həmin hərəkətin telefon və ya internet vasitəsilə baş verməsi səbəbindən aradan qalxmamalıdır.

Cinayət əməli yalnız niyyətə deyil, razılığa əsaslanmalıdır. Qanun şəxsin razılığı olmadan seksual görüntünün qəsdən göndərilməsini və ya başqa şəxsin onu görməsinə səbəb olmağı əhatə etməlidir.

Bu qaydalar rəqəmsal platformalara, mesajlaşma tətbiqlərinə, "Bluetooth" əsaslı paylaşım sistemlərinə və yaxın məsafəli fayl ötürmə texnologiyalarına da şamil edilməlidir.

Eyni zamanda müraciət mexanizmləri sadə, əlçatan və təhlükəsiz olmalıdır.

Azərbaycan cəmiyyətində iş, münasibətlər, alış-veriş və digər fəaliyyətlər getdikcə daha çox telefon və rəqəmsal platformalara keçir. Buna görə də qanun rəqəmsal dünyaya real həyatdan daha zəif hüquqi məkan kimi yanaşmamalıdır.

Əgər ictimai məkanda kiməsə seksual məzmunlu görüntü nümayiş etdirmək pozuntudursa, eyni görüntünü onun ekranına məcburi şəkildə göndərmək də zərərsiz hesab edilməməlidir.

Azərbaycan süni intellektdən istifadə edilən seksual zorakılığa qarşı artıq bir addım atıb.

Növbəti addım kibərflaşinq olmalıdır.

Teqlər

Azərbaycan Birləşmiş Krallıq cinsi zorakılıq Milli Məclis Deepfake Kiberflaşinq qanuvericilik cəmiyyət