İslamabad danışıqlar xətti zəifləyir: ABŞ-İran qarşıdurmasında yeni mərhələ

ABŞ və İran arasında kövrək diplomatik fasilə sürətlə tükənir. Yenidən başlayan hərbi qarşıdurmalar və gəmiçilik sahəsində hücumlar iyun razılaşmasının məhdudiyyətlərini ortaya qoyur və uzunmüddətli danışıqların perspektivləri ilə bağlı yeni suallar yaradır.

Qeyri-sabit atəşkəsdən davamlı qarşıdurmaya

ABŞ və İran arasında son qarşılıqlı hücumlar iyunda əldə olunan diplomatik fasilənin sürətlə tükəndiyini göstərir.

İslamabad xətti çərçivəsində hazırlanan memorandum 60 günlük müddət ərzində gərginliyin azaldılmasını, məhdud sanksiya güzəştlərini və Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidlə bağlı danışıqları nəzərdə tuturdu.

Lakin bunun əvəzinə tankerlərə hücumlar, ABŞ-nin yenidən həyata keçirdiyi zərbələr və Körfəzdə baş verən növbəti toqquşmalar razılaşmanın arxasında nə qədər az etimad olduğunu göstərdi.

Çərçivənin rəsmi şəkildə qüvvədən düşdüyünü elan etmək hələ tezdir. Rəsmi Vaşinqton və Tehran hələ də Pakistan, Oman və Qətər vasitəsilə əlaqə kanallarını saxlayır. Həmçinin tərəflərdən heç biri uzunmüddətli müharibənin nəticələri ilə üzləşməkdə maraqlı görünmür.

Lakin hazırkı memorandum artıq davamlı atəşkəsdən çox, tərəflərin sınaqdan keçirdiyi və dəfələrlə pozduğu müvəqqəti razılaşmaya çevrilib.

İyulun əvvəlindən etibarən qarşıdurma qeyri-sabit atəşkəs vəziyyətindən Körfəz və Hörmüz boğazı ətrafında davam edən qarşılıqlı zərbələr mərhələsinə keçib.

ABŞ əməliyyatları əsasən İranın sahil xəttində və əsas limanları, o cümlədən Buşehr və Çabahar ərazilərində yerləşən hərbi obyektlərə, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) infrastrukturuna, müşahidə sistemlərinə və gəmi əleyhinə imkanlara yönəlib.

İran da Körfəz ölkələrində yerləşən ABŞ obyektlərinə zərbələr endirib. Rəsmi Tehran eyni zamanda Hörmüz boğazından keçən gəmilər üzərində təzyiq imkanını saxlayır. Bölgədən yayılan məlumatlar göstərir ki, hərbi qarşıdurmalar hələ də coğrafi baxımdan məhdud xarakter daşıyır və İranın daha geniş tərəfdaş şəbəkəsi tam şəkildə prosesə cəlb olunmayıb.

Bu fərq mühümdür. Vəziyyət ciddidir, lakin hələ genişmiqyaslı regional müharibə səviyyəsinə çatmayıb.

Daha dəqiq ifadə etsək, hazırkı vəziyyət hərbi güc və diplomatiyanın paralel şəkildə davam etdiyi məhdud qarşıdurmadır.

Hər iki tərəf danışıqlar imkanını tam itirmədən qarşı tərəfə təzyiq göstərməyə və onun itkilərini artırmağa çalışır.

ABŞ danışıqlara təsir göstərmək üçün gücdən istifadə edir

ABŞ-nin zərbələri İranı Hörmüz boğazında naviqasiya və təhlükəsizliklə bağlı daha sərt qaydaları qəbul etməyə məcbur etmək cəhdini göstərir.

Rəsmi Vaşinqton indiyədək əsas diqqəti gəmiçiliyə və regional tərəfdaşlara qarşı təhdidlərlə əlaqəli hərbi və ikili təyinatlı obyektlərə yönəldib. ABŞ İranın mülki iqtisadiyyatını sistemli şəkildə məhv etməyə çalışmayıb.

Lakin bu məhdud yanaşmanın daim davam edəcəyini düşünmək olmaz.

Diplomatik proses uğursuz olarsa, ABŞ təzyiqini artıra bilər.

Nəqliyyat qovşaqları, logistika şəbəkələri və İranın hərbi əməliyyatlarını dəstəkləyən digər infrastruktur obyektləri daha həssas hədəflərə çevrilə bilər.

Lakin bu, hələ qəbul edilmiş qərar deyil, sadəcə mümkün ssenaridir.

ABŞ-nin əsas məqsədi hazırda İran hakimiyyətini dəyişmək deyil. Rəsmi Vaşinqton daha çox İrana Hörmüz boğazında davamlı təzyiq siyasətinin hərbi və iqtisadi nəticələrinin ağır olacağını göstərmək istəyir.

İran ən güclü təsir alətini qorumağa çalışır

İranın strategiyası asimmetrik yanaşmaya əsaslanır. Rəsmi Tehran ABŞ ilə ənənəvi hərbi güc baxımından rəqabət apara bilmir, lakin qlobal iqtisadiyyatın asılı olduğu bölgədə bazaları, gəmiçilik marşrutlarını və enerji resursların axınlarını təhdid edə bilər.

Bu səbəbdən Hörmüz boğazı sadəcə su yolu deyil. O, İranın ən mühüm strateji təsir vasitəsidir. İran rəsmiləri təhlükəsiz keçidi təmin etmək üçün Omanla mexanizmləri müzakirə etməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Bununla yanaşı, rəsmi Tehran boğazın idarə olunmasında öz suveren rolunu qorumaqda israrlıdır.

“Reuters”in məlumatına görə, müəyyən təhlükəsizlik razılaşmaları çərçivəsində gəmilərin Oman sularından keçməsinə imkan verən təkliflər irəli sürülüb.

Bu, İranın mövqeyindəki əsas ziddiyyəti göstərir. İran gəmiçiliyi pozmaq imkanlarını qorumaq, eyni zamanda marşrutun uzunmüddətli bağlanmasının iqtisadi zərərlərindən yayınmaq istəyir.

Nəzarət vacibdir, lakin neft gəlirləri, daxili sabitlik və daha geniş koalisiyanın İrana qarşı birləşməsi riski də mühüm amillərdir.

Tehrandakı daxili balansı anlamaq çətindir

İlkin layihədə SEPAH-ın və sərt xətt tərəfdarı qüvvələrin İranın qərarvermə prosesinə tam nəzarəti ələ keçirdiyi qeyd edilirdi.

Lakin mövcud məlumatlar daha ehtiyatlı nəticəyə gəlməyə əsas verir. Hərbi təzyiq güzəştlərə qarşı çıxan qüvvələrin siyasi mövqeyini gücləndirib. Eyni zamanda islahatçı rəsmilər kompromisi müdafiə etməkdə daha çox çətinliklə üzləşirlər.

Bununla belə, İranın siyasi sistemi nadir hallarda yalnız bir qrup tərəfindən idarə olunur.

Prezident Məsud Pezeşkian, xarici işlər naziri Abbas Araqçi, parlament rəhbərləri, təhlükəsizlik strukturları və Ali Rəhbərin Aparatı qeyri-şəffaf və fikir ayrılıqlarının olduğu sistem daxilində fəaliyyətlərini davam etdirirlər.

Əminliklə demək olar ki, hər yeni zərbə ölkə daxilində təmkinli mövqenin siyasi qiymətini artırır.

Vasitəçilik üçün imkanlar azalır

Pakistan rəsmi Vaşinqton və Tehran arasında əlaqələrin saxlanılmasında mühüm rol oynayıb. Oman və Qətər isə ənənəvi vasitəçilik səylərini davam etdirir.

Bu kanallar məhz ona görə vacibdir ki, tərəflər arasında birbaşa etimad demək olar ki, yoxdur.

Lakin hərbi qarşıdurmadan sonra vasitəçilik daha da çətinləşir.

Hər hücum danışıqların zəiflik əlaməti olduğunu düşünən qüvvələri gücləndirir. Hər cavab zərbəsi isə kompromisi siyasi baxımdan daha baha başa gələn addıma çevirir.

Təhlükə yalnız mövcud memorandumun uğursuzluğa uğraması deyil. Eyni zamanda onu əvəz edəcək yeni razılaşma üçün siyasi imkanların aradan qalxmasıdır.

Hörmüz danışıqların əsas mərkəzinə çevrilir

Əsas məsələ artıq yalnız iyun memorandumunun qüvvədə qalıb-qalmaması deyil.

Əsas məsələ tərəflərin Hörmüz boğazında təhlükəsizliyi təmin edəcək yeni razılaşma əldə edib-etməyəcəyidir. Bu boğaz dünya neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qazının böyük hissəsinin daşındığı əsas marşrutlardan biridir.

İran və Oman təhlükəsiz naviqasiya mexanizmlərini müzakirə edib, lakin hərtərəfli razılaşma əldə olunmayıb.

Müzakirə olunan mümkün variantlar arasında şimal və cənub keçidlərinə görə məsuliyyətlərin daha aydın müəyyənləşdirilməsi, mövcud gəmi hərəkətinin ayrılması sisteminə daha güclü təminatların verilməsi, birgə monitorinq və kommersiya operatorlarının daha geniş texniki rol alması yer alır.

İstənilən razılaşma mürəkkəb hüquqi və siyasi suallarla üzləşəcək.

İran öz sahilləri boyunca təhlükəsizlikdə əsas rol iddiasından imtina etməyə çox güman ki, razı olmayacaq.

ABŞ və tərəfdaşlarının isə birbaşa İran rüsumlarını və ya rəsmi Tehrana beynəlxalq gəmiçiliyə dair sərbəst qərarvermə səlahiyyəti verən sistemi qəbul etməsi ehtimalı azdır.

Mümkün olarsa, hər hansı kompromis sahilyanı dövlətlərin suverenliyini nəzərə almalı, lakin Hörmüz boğazını birtərəfli təzyiq vasitəsinə çevirməməlidir.

Körfəzdə qaydalar uğrunda mübarizə

İyulda baş verən toqquşmalara ayrı-ayrı hadisələr kimi baxmaq olmaz.

Onlar Körfəzdə naviqasiya qaydalarını, çəkindirmə mexanizmlərini və hərbi mövcudluğu kimin müəyyənləşdirəcəyi ilə bağlı daha geniş mübarizənin bir hissəsidir.

İslamabad danışıqlar xətti tamammilə iflasa uğramayıb, lakin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyib.

Bu prosesin davam edib-etməyəcəyi vasitəçilərin kövrək fasiləni hər iki tərəfin əməl edəcəyi real qaydalara çevirə bilməsindən asılı olacaq.

Hörmüz boğazı həmişə adi gəmiçilik marşrutu olmayıb.

Bu gün o, hərbi təzyiqin, enerji təhlükəsizliyinin və diplomatiyanın kəsişdiyi əsas nöqtəyə çevrilib.

Boğazın gələcək qaydalarının formalaşmasına kömək edən tərəf eyni zamanda Körfəzdə təhlükəsizliyin növbəti mərhələsinin müəyyənləşdirilməsinə də təsir göstərəcək.

Teqlər

İran-ABŞ müharibəsi İran–ABŞ gərginliyi ABŞ–İran münaqişəsi Pakistan vasitəçilik Hörmüz boğazı Yaxın Şərq Qətər