Ukraynanın qələbəsi döyüş meydanından kənarda artıq reallaşıb

Ukraynanın təsiri döyüş meydanının hüdudlarını çoxdan aşıb və Avropanın siyasi, müdafiə və təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirir. Müharibənin hərbi nəticəsi hələ müəyyənləşməsə də, rəsmi Kiyev qitənin strateji gələcəyinin formalaşmasına artıq ciddi təsir göstərib.

Döyüş meydanından kənarda

Tarixən müharibələr yalnız ərazi uğrunda aparılmayıb. Onlar son nəticədə siyasi nizam uğrunda mübarizələrdir. Buna görə də əsas məsələ bu gün kimin daha çox əraziyə nəzarət etməsi deyil, döyüşlər nəhayət səngiyəndə formalaşacaq Avropanı kimin müəyyənləşdirməsidir.

Ukraynadakı müharibə ilə bağlı məlumatlar 2026-cı ilin böyük hissəsində əsasən xəritələr, qoşunların hərəkəti və ərazi dəyişiklikləri üzərində cəmləşib. Siyasətçilər, hərbi ekspertlər və media nümayəndələri Rusiyanın ləng irəliləyişlərinin strateji uğur sayılıb-sayılmadığını davam edirlər. Həmçinin Ukraynanın müqavimətinin rəsmi Moskvanın öz məqsədlərinə çata bilməyəcəyini göstərib-göstərmədiyini müzakirə edirlər.

Lakin belə qiymətləndirmələr cəbhə xəttindən kənarda baş verən daha dərin dəyişiklikləri — Ukraynanın artan struktur təsirini və Avropanın siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasına inteqrasiyasını nəzərdən qaçıra bilər. Döyüşlər hələ də tərəflərin qüvvə və resurslarını tükəndirən müharibə xarakteri daşıyır. Bununla belə, strateji balans 2022-ci ilin fevralından, ümumilikdə isə Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı ilhaq etməsindən sonra əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.

Təsir yalnız hərbi və ya iqtisadi imkanlarla izah edilə bilməz. Dövlətlər siyasi qərarların, institutların, strukturların və ideyaların formalaşmasına təsir göstərməklə də güc nümayiş etdirirlər. Bu yanaşmanın Ukraynaya tətbiqi münaqişəyə fərqli baxış bucağı təqdim edir. Müharibəni yalnız əldə edilən və ya itirilən ərazilərlə qiymətləndirsək, nəticə hələ də bəlli olmayaraq qalır. Lakin Ukraynanın Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminə təsirini nəzərə alsaq, rəsmi Kiyevin artıq mühüm strateji qələbələrdən birini qazandığını demək olar.

Hərbi əməliyyatlar getdikcə cəbhədən yüzlərlə, hətta minlərlə kilometr uzaqda olan amillərdən asılı olur. Sənaye istehsalı, müdafiə sahəsində innovasiyalar, maliyyə dayanıqlığı, kəşfiyyat əməkdaşlığı, sanksiyalar, logistika və diplomatik koordinasiya döyüş meydanındakı manevrlər qədər həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Bu dəyişiklik Ukraynanın timsalında daha aydın görünür. Rusiya daha çox insan resursuna və müharibə iqtisadiyyatına arxalanır. Ukrayna isə hərbi müqaviməti texnoloji yeniliklər, sənayenin inkişafı, Avropa və Şimali Amerika ilə uzunmüddətli əməkdaşlıqla birləşdirib. Beləliklə, müharibə ordular arasındakı mübarizədən iki daha genişmiqyaslı strateji sistem arasındakı rəqabətə çevrilib.

Ukraynanın ən böyük nailiyyəti, ehtimal ki, siyasi sahədə əldə olunub. Avropanın yaxın tarixində çox az ölkə belə böyük təsir göstərə bilib. Ukrayna, demək olar, bütün Avropa hökumətlərinin prioritetlərini dəyişib. ABŞ siyasi elitasının mühüm hissəsinə də təsir göstərib, lakin bu təsir eyni dərəcədə ardıcıl olmayıb. Ukraynanın təsiri Avropada artıq strateji və maliyyə dönüşünə səbəb olub. Qitə üzrə müdafiə büdcələri artıb. Sənaye potensialı yenidən siyasətin əsas mövzularından birinə çevrilib. Uzun müddət diqqətdən kənarda qalan çəkindirmə və hərbi hazırlıq məsələləri də siyasi müzakirələrdə ön plana çıxıb.

Bu dəyişiklik Avropa dəstəyinin miqyasında və onun institusional xarakter almasında daha aydın görünür. Fövqəladə vəziyyətə cavab olaraq başlayan proses uzunmüddətli maliyyə, hərbi və sənaye öhdəliyinə çevrilib. Avropa İttifaqı Şurasının məlumatına görə, 2026-cı ilin ortalarınadək Aİ, üzv dövlətlər və Avropanın maliyyə institutları Ukraynaya müxtəlif istiqamətlər üzrə genişmiqyaslı dəstək resursları səfərbər ediblər. Buraya 110,9 milyard avro maliyyə, iqtisadi və humanitar yardım, 77 milyard avro hərbi dəstək, Aİ ölkələrindəki ukraynalı qaçqınlar üçün 17 milyard avro, Ukraynaya Dəstək Krediti çərçivəsində 8,1 milyard avro, həmçinin dondurulmuş Rusiya dövlət aktivləri ilə bağlı gəlirlərdən əldə edilən 3,8 milyard avro daxildir.

Hərbi dəstəyin əsas hissəsini Aİ büdcəsindən ayrı fəaliyyət göstərən və tərəfdaş ölkələrə hərbi yardımı maliyyələşdirən Avropa Sülh Fondu təşkil edir. Aİ Ukraynaya yardım mexanizmləri çərçivəsində bu fond vasitəsilə 11,1 milyard avro ayırıb. Bu məbləğə 2024-cü ildə yaradılan 5 milyard avroluq Ukraynaya Yardım Fondu da daxildir. Avropa Sülh Fondu 95 mindən çox ukraynalı hərbçiyə təlim verən Aİ-nin Ukraynaya Hərbi Yardım Missiyasını da dəstəkləyir. Missiyanın fəaliyyəti və təlim avadanlıqları üçün ayrılan maliyyənin həcmi 610 milyon avroya çatıb.

Bu öhdəliklər tədricən ehtiyac yarandıqda göstərilən həmrəylik tədbirlərindən strateji alətlərə çevrilib. Onlar Ukraynanı Avropanın siyasi, maliyyə və müdafiə arxitekturasına inteqrasiya etməklə yanaşı, Aİ-nin daha güclü geosiyasi qüvvəyə çevrilməsini də sürətləndirir. Satınalma proqramları genişləndirilib. Müdafiə sənayesində istehsalın artırılması əsas siyasi məsələlərdən birinə çevrilib. Uzun müddət iqtisadi inteqrasiya hərbi hazırlıq məsələlərini kölgədə saxlayırdı. İndi isə təhlükəsizlik yenidən Avropa siyasətinin əsas mövzularından biridir.

Bu dəyişiklik yalnız Ukrayna ilə həmrəylik kimi qiymətləndirilməməlidir. Ukrayna Avropanın siyasi gündəmi də dəyişib. Müdafiə xərcləri, hərbi yardım, sənaye istehsalı və NATO-nun planları ilə bağlı qərarlar artıq müharibə nəzərə alınaraq qəbul edilir. Rəsmi Kiyev Avropanın təhlükəsizlik siyasətinin formalaşmasına ciddi təsir göstərmək imkanı qazanıb. Bu təsir təzyiq nəticəsində yaranmayıb. Avropanın təhlükəsizliyi Ukraynanın gələcəyi ilə getdikcə daha sıx bağlı olduğu üçün belə bir vəziyyət formalaşıb.

Ukraynanın Avropa institutlarına inteqrasiyası

Rusiyanın ilkin strateji məqsədi aydın idi: Ukraynanın Qərbə birdəfəlik inteqrasiyasının qarşısını almaq. Lakin hazırda bunun əksi baş verir.

Son dörd ildə Ukrayna tədricən Avropanın qurum və sistemlərinə inteqrasiya olunub. Aİ-yə üzvlüklə bağlı danışıqlar 2024-cü ilin iyununda rəsmi olaraq başlayıb. 2026-cı ilin iyununda Aİ və Ukrayna üzvlük danışıqlarında hüququn aliliyi, məhkəmə sistemi, insan hüquqları, dövlət idarəçiliyi kimi məsələlər bölməsini, iyulda isə xarici siyasət, təhlükəsizlik və müdafiə siyasətini də əhatə edən xarici əlaqələr bölməsi üzrə danışıqlara başlayıblar. Uzunmüddətli təhlükəsizlik öhdəlikləri və misilsiz müdafiə əməkdaşlığı Ukraynanı qonşu tərəfdaşdan Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminin getdikcə daha ayrılmaz hissəsinə çevirib.

Eyni zamanda, Aİ-nin özü də dəyişib. Müharibə Avropa Müdafiə Fondu və Daimi Strukturlaşdırılmış Əməkdaşlıq kimi mövcud mexanizmlərin əhəmiyyətini artırıb. Bununla yanaşı, “Sursat İstehsalının Dəstəklənməsi Aktı”, “Birgə Satınalmalar vasitəsilə Avropa Müdafiə Sənayesinin Gücləndirilməsi Aktı”, “Avropa üçün Təhlükəsizlik Fəaliyyəti” və “Hazırlıq 2030” gündəmi kimi yeni təşəbbüslərin irəli sürülməsinə təkan verib.

Bu təşəbbüslər Avropanın təhlükəsizliyə yanaşmasında keyfiyyət dəyişikliyini nümayiş etdirir. Müdafiə artıq digər siyasət sahələrindən ayrı qiymətləndirilə bilməz. O, getdikcə sənaye siyasəti, texnoloji innovasiyalar, birgə maliyyələşdirmə, hərbi çeviklik və strateji muxtariyyətlə əlaqələndirilir. Ukrayna bu proseslərdən yalnız faydalanmayıb, həm də onların əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilib.

Avropanın düşüncə tərzinin dəyişməsi

Ən davamlı dəyişiklik, ehtimal ki, ideyalar səviyyəsində baş verib.

2022-ci ildən əvvəl Avropadakı müzakirələr əsasən tənzimləmə, iqlim siyasəti, dövlət maliyyəsinin idarə olunması və iqtisadi rəqabət qabiliyyəti üzərində cəmləşirdi. Müdafiə sahəsi Avropa layihəsində əksər hallarda ikinci dərəcəli yer tuturdu. Bu gün isə siyasi lüğət dəyişib. Hazırlıq, dayanıqlılıq, çəkindirmə, strateji muxtariyyət, müdafiə-sənaye potensialı və hərbi çeviklik Avropada siyasətin formalaşdırılmasında əsas anlayışlara çevrilib.

Bu, sadəcə prioritetlərin dəyişməsi deyil. Bu proses Avropanın strateji mədəniyyətində daha geniş dönüşü əks etdirir. Müharibə geosiyasi rəqabətin qitəyə qayıtdığının, iqtisadi güc, texnoloji liderlik və hərbi hazırlığın isə getdikcə bir-birini tamamladığının qəbulunu sürətləndirib.

Bu baxımdan Ukrayna Avropanın, xüsusilə də Aİ-nin inteqrasiyanın strateji əhəmiyyətini yenidən dərk etməsində katalizatora çevrilib.

Qələbənin fərqli meyarı

Bütün bunlar müharibənin hərbi nəticəsinin artıq bəlli olduğu demək deyil. Əraziyə nəzarət mühüm əhəmiyyət daşımaqda davam edir, münaqişə isə böyük insan tələfatına və iqtisadi itkilərə səbəb olmaqda davam edir. İnstitusional inteqrasiya Ukraynanın döyüş meydanındakı itkilərini aradan qaldırmır və gələcək razılaşmanın şərtlərinə zəmanət vermir.

Lakin tarix göstərir ki, müharibələr siyasi nizamı çox vaxt hərbi nəticələrdən daha geniş miqyasda dəyişir. Qələbə yalnız əldə edilən və ya itirilən kilometrlərlə ölçülərsə, mövcud münaqişənin nəticəsi qeyri-müəyyən olaraq qalır. Qələbə Avropanın gələcək siyasi, institusional və ideoloji əsaslarını formalaşdırmaq gücü ilə də ölçülərsə, fərqli mənzərə yaranır.

Rusiya Ukraynanın Qərbə inteqrasiyasının qarşısını almaq və Şərqi Avropadakı təsir dairəsini qorumaq məqsədilə bu ölkəyə müdaxilə edib. Lakin müharibə Ukraynanın Avropanın formalaşmaqda olan təhlükəsizlik arxitekturasına inteqrasiyasını sürətləndirib. O, eyni zamanda Aİ-nin özündə də dəyişikliklərə səbəb olub.

Avropa paytaxtları və rəsmi Brüssel müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərinə bir neçə il əvvəlkindən fərqli yanaşırlar. Aİ hərbi imkanları fərqli şəkildə maliyyələşdirir, sənaye istehsalını başqa prinsiplərlə təşkil edir və öz təhlükəsizlik siyasətini getdikcə Ukraynanın mərkəzi rolu əsasında müəyyənləşdirir.

Ukraynanın şərqindəki vəziyyəti göstərən xəritələr müharibənin ən aydın rəmzlərindən biri olaraq qalacaq. Lakin münaqişənin ən qalıcı təsiri başqa yerdə — Ukrayna ətrafında formalaşan yeni Avropa təhlükəsizlik sistemində görünə bilər.

Ukrayna müharibədə hələ qalib gəlməyib. Lakin döyüş meydanından kənarda Rusiyanın baş verməsinin qarşısını almağa çalışdığı strateji qələbəni artıq əldə edib.

Teqlər

Rusiya-Ukrayna müharibəsi Avropa İttifaqı təhlükəsizlik Aİ-yə üzvlük Donbas Kreml siyasət müdaifə arxitektura