Əsas məsələ dəhliz deyil, regiondur

Azərbaycanın regional məşvərət formatına qoşulması Mərkəzi Asiyanın Xəzər üzərindən əlaqə imkanlarını genişləndirir. Lakin coğrafi mövqeyi siyasi gücə çevirmək üçün sammitlər və dəhlizlər kifayət etməyəcək.

Xəritələr tez-tez siyasi mübahisələrin predmetinə çevrilir.

Onilliklər ərzində Xəzər dənizi əksər xəritələrdə Mərkəzi Asiyanın qərb sərhədi kimi göstərilib. O, regionu Cənubi Qafqazdan və Avropadan ayıran su hövzəsi kimi qəbul olunub. İyulun 31-də Çolpon-Atada keçirilən qeyri-rəsmi sammit isə fərqli yanaşmanın formalaşdığını göstərdi. Xəzər artıq yalnız regionun kənarı deyil. O, regionları birləşdirən əsas halqaya çevrilir.

Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan prezidentləri Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə rəsmi olaraq Mərkəzi Asiya və Azərbaycan Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü adlandırılan formatda bir araya gəliblər. İlham Əliyev əvvəlki görüşlərdə qonaq qismində iştirak etmişdi. Azərbaycanın 2025-ci ildə Daşkənddə formata qəbul edilməsindən sonra isə bu dəfə o, danışıqlar masası arxasında tamhüquqlu iştirakçı kimi yer alıb.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Diplomatik statuslar çox vaxt yalnız mərasim xarakterli anlayışlar kimi qiymətləndirilir. Lakin üzvlük siyasi dialoqda kimin yer aldığını, kimin isə kənarda qaldığını müəyyənləşdirir. Azərbaycanın formata qoşulması sadəcə altıncı bayrağın əlavə olunması demək deyil. Bu addım formatın coğrafiyasını dəyişir.

Mərkəzi Asiya Xəzər üzərindən Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarları ilə birbaşa siyasi əlaqə imkanı əldə edir. Azərbaycan isə Avrasiyanın nəqliyyat, enerji və strateji rəqabətində getdikcə daha mühüm yer tutan regionda rolunu genişləndirir. Hər bir tərəf digərinə təkbaşına asanlıqla yarada bilməyəcəyi imkan verir: Mərkəzi Asiya geniş miqyas, Azərbaycan isə çıxış imkanları təqdim edir.

Çolpon-Atada keçirilən görüşün əsas mənası məhz bundan ibarətdir. Lakin bu proses hələ tamamlanmayıb.

Etimaddan icraya

Mərkəzi Asiyadakı məşvərət prosesi 2018-ci ildə nisbətən sadə məqsədlə başlayıb. Məqsəd qonşu ölkələr arasında müntəzəm dialoqu bərpa etmək idi. Bu ölkələr arasında münasibətlər sərhəd gərginlikləri, su mübahisələri və ziddiyyətli milli prioritetlər səbəbindən uzun müddət məhdudlaşmışdı. Prosesin ilkin əsas nailiyyəti dəmir yolu və ya ticarət sazişi deyil, etimadın formalaşması idi.

İndi həmin təməl sınaq qarşısındadır. Format çərçivəsində yol xəritələri hazırlanıb, nazirlər səviyyəsində koordinasiya mexanizmləri yaradılıb və Milli Koordinatorlar Şurası təsis edilib. İlk dəfə 2022-ci ildə Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan tərəfindən imzalanan regional dostluq müqaviləsinə daha sonra Tacikistan və Türkmənistan da qoşulub.

Çolpon-Atada Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev müqavilənin icrası üçün aydın meyarların əks olunduğu fəaliyyət planının hazırlanmasına çağırıb.

Bu təklif əsas problemi üzə çıxarıb. Regional əməkdaşlıq artıq sammit fotolarında əks olunan səmimi atmosferlə deyil, praktiki nəticələrlə qiymətləndirilməlidir. Bu nəticələr kortejlər şəhəri tərk etdikdən sonra görülən işlərlə ölçülməlidir.

Münasibətlərin bərpasından praktiki icraya keçid Azərbaycanın formata qoşulmasının niyə mühüm mərhələyə təsadüf etdiyini izah edir. Format siyasi dialoqun bərpası vəzifəsini böyük ölçüdə yerinə yetirib. İndi isə həmin dialoqa real məzmun qazandıracaq layihələrə ehtiyac var. Azərbaycan regional koordinasiyanı daha geniş coğrafiyaya daşımağa kömək edə biləcək təcrübə, infrastruktur və əlaqələr təqdim edir.

Prezident İlham Əliyev bu prosesin arxasında duran siyasi təmasların intensivliyini göstərən diqqətçəkən rəqəmlər açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, 2023-cü ilin əvvəlindən Mərkəzi Asiya ölkələrinə 16 dəfə səfər edib, həmin ölkələrin liderləri isə Azərbaycana 26 dəfə səfər ediblər. Təkcə rəqəmlər inteqrasiyanın mövcudluğunu sübut etmir. Lakin təmasların bu qədər sıx olması təsadüfi diplomatik fəallıq kimi qiymətləndirilə bilməz.

Əsas sual bu görüşlərin hansı nəticələri verdiyidir.

Azərbaycan nəyi dəyişir?

Azərbaycanın format üçün əhəmiyyəti ilk növbədə onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Lakin coğrafiya özlüyündə passiv amildir. Sahil xətti dəhliz deyil. Liman isə özlüyündə strategiya deyil. Təsir yalnız coğrafi mövqe işlək sistemlərə çevrildikdə yaranır.

Rəsmi Bakı illərdir məhz bunun üzərində çalışır. Ələt limanı, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən keçən dəmir yolu əlaqələri, Avropa bazarlarına uzanan enerji infrastrukturu və Xəzər boyunca formalaşan rəqəmsal əlaqələr Azərbaycana tranzit ölkə olmaqdan daha geniş rol verir. Azərbaycan uzun müddət ayrı-ayrılıqda müzakirə edilən regionlar arasında əlaqələri quran mərkəzə çevrilir.

Məhz buna görə Orta Dəhliz müzakirələrdə bu qədər mühüm yer tutur. Transxəzər marşrutu Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirir. Müharibə, sanksiyalar, Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik problemləri və təchizat zəncirlərindəki pozuntular yalnız bir marşrutdan asılılığı daha riskli etdiyindən bu dəhlizin strateji əhəmiyyəti artıb.

Rəqəmlər də artım dinamikasını göstərir. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Assosiasiyasının məlumatına görə, 2024-cü ildə Qazaxıstan və Azərbaycanın dəniz limanları vasitəsilə daşınan yüklərin həcmi 3,3 milyon tona çatıb. Konteyner daşımalarının həcmi isə kəskin artaraq 56 500 standart 20 futluq konteyner vahidinə çatıb. Çindən yola salınan konteyner qatarlarının sayı əvvəlki illə müqayisədə 33 dəfə artıb. Bununla yanaşı, Qazaxıstan və Azərbaycan Xəzərin dibi ilə fiber-optik rabitə xəttinin çəkilməsi layihəsini həyata keçirir. Xəzərin dibi ilə elektrik kabelinin çəkilməsi ilə bağlı müzakirələr də davam edir.

Dəmir yolu, rəqəmsal bağlantılar və enerji xətləri eyni xəritədə birləşməyə başlayır.

Lakin Azərbaycan yalnız logistika baxımından dəyişiklik yaratmır. Onun iştirakı Mərkəzi Asiyaya böyük güclər arasında yerləşməyin siyasi reallıqlarını anlayan tərəfdaş qazandırır. Rəsmi Bakı uzun müddətdir Rusiya, Türkiyə, Avropa, Çin, İran və ABŞ ilə münasibətləri tarazlaşdırır, eyni zamanda manevr azadlığını hər hansı bir güc mərkəzinə təslim etmir. Mərkəzi Asiya dövlətləri də bu strategiyanın müxtəlif variantlarını tətbiq edirlər.

Bu, təbii siyasi dil formalaşdırır: məqsəd hər hansı bir qütbə bağlanmaq deyil, seçim imkanlarını artırmaqdır.

Qırğızıstan nümunəsi

İlham Əliyevin regional görüşlə eyni vaxtda həyata keçirilən Qırğızıstana dövlət səfəri bu yanaşmanın necə institusional xarakter aldığını göstərib.

Azərbaycan və Qırğızıstan Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə imzalayaraq ikitərəfli əlaqələri rəsmi olaraq ən yüksək səviyyəyə yüksəldiblər. Tərəflər, həmçinin birgə inkişaf fondunun kapitalını 100 milyon dollardan 200 milyon dollara çatdırıblar. Sənədlər paketi avtomobil nəqliyyatı, yükdaşımalar, gəmiçilik, gəmiqayırma, neft məhsulları, enerji əməkdaşlığı, kibertəhlükəsizlik, statistika, maliyyə bazarının tənzimlənməsi və şəhərlərarası əlaqələri əhatə edib.

Bu addımlar münasibətləri ortaq tarix və mədəni yaxınlıq barədəki ənənəvi ifadələrdən kənara çıxarır. Rəmzi məqamlar əhəmiyyətini qoruyur. Lakin rəmzlər yükləri daşımır, layihələri maliyyələşdirmir və rəqəmsal infrastrukturu qorumur. Məhz institutlar bunları təmin edir.

Fond bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir. Onun əhəmiyyəti yalnız ayrılan vəsaitin məbləği ilə məhdudlaşmır. Fondun məqsədi siyasi mühitdəki dəyişikliklərdən asılı olmayaraq fəaliyyətini davam etdirə biləcək birgə müəssisələr, iş yerləri və ortaq iqtisadi maraqlar yaratmaqdır. Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov bildirib ki, bu mexanizm çərçivəsində üç layihənin açılışı keçirilib, daha səkkiz layihənin icrasına başlanılıb. Beləliklə, fond daha geniş region üçün miqyasca kiçik, lakin konkret bir model təqdim edir: siyasi yaxınlığın ortaq aktivlərə çevrilməsi.

İkitərəfli əməkdaşlıq xətti daha geniş tendensiyanı da göstərir. Azərbaycan Mərkəzi Asiyaya vahid, irimiqyaslı layihə vasitəsilə daxil olmur. O, ölkədən ölkəyə, sektordan sektora və institutdan instituta uzanan münasibətlər şəbəkəsi qurur. Bu yanaşma bəyanatların verilməsindən daha ləngdir. Lakin daha dayanıqlı ola bilər.

Dəhliz tələsi

Bununla belə, Orta Dəhlizin hər şeyi izah edən bir şüara çevrilməsi təhlükəsi var.

Dəhlizlər cəlbedici görünür. Onlar mürəkkəb siyasi prosesləri xəritə üzərindəki aydın xətlərə çevirir. Lakin yüklər xəritədəki xətlər üzrə daşınmır. Onların hərəkəti limanlardan, müxtəlif rels ölçülərindən, gömrük sistemlərindən, tariflərdən, hərəkət cədvəllərindən, hava şəraitindən və bürokratik prosedurlardan asılıdır. Hər sərhəd əlavə maneə yaradır. Fəaliyyəti uzlaşdırılmayan hər bir qurum isə vaxt itkisinə səbəb olur.

Dünya Bankının hesablamalarına görə, Orta Dəhliz 2030-cu ilədək ticarət axınlarını üç dəfə artıra və daşınma müddətini yarıya endirə bilər. Lakin burada əsas ifadələr “üç dəfə” və “yarıya” yox, “bilər” və “əgər” sözləridir. Bu proqnoz investisiyalardan, rəqəmsallaşmadan, koordinasiyanın yaxşılaşdırılmasından və icra zamanı yaranan maneələrin aradan qaldırılmasından asılıdır.

Siyasi ambisiyalar məhz bu nöqtədə inzibati reallıqla üz-üzə gəlir.

Dəhliz eyni vaxtda həm strateji baxımdan mühüm, həm də kommersiya baxımından çətin ola bilər. O, yüklərdən daha tez siyasi çıxışların mövzusuna çevrilə bilər. Hökumətlər ortaq sənədləşmə sistemini diqqətdən kənarda qoyaraq terminallar inşa edə bilərlər. Onlar sabit və proqnozlaşdırılan hərəkət cədvəllərini təmin etmədən yeni marşrutlar elan edə bilərlər. Daşıma həcmlərinin artmasını qeyd etsələr də, biznes subyektləri xərclər və gecikmələrlə bağlı qeyri-müəyyənliklə üzləşməkdə davam edə bilərlər.

Buna görə genişləndirilmiş məşvərət formatı Orta Dəhlizi təbliğ etməsinə görə qiymətləndirilməyəcək. Əsas meyar dəhlizi adi qaydada və problemsiz işləyən sistemə çevirə bilməsi olacaq. Bu sistem etibarlı, standartlaşdırılmış və proqnozlaşdırılan olmalıdır. Uğurlu infrastruktur müəyyən müddətdən sonra siyasi müzakirələrdən çıxır, çünki sadəcə öz funksiyasını yerinə yetirir.

Əsas meyar məhz budur.

Məqsəd blok yaratmaq yox, danışıqlarda mövqeyi gücləndirməkdir

Daha sıx əməkdaşlığın Rusiya, Çin və ya Qərb əleyhinə ittifaqın yaradılması kimi dəyərləndirilməsi də yanlış olardı.

Region liderləri bir asılılığı digəri ilə əvəz etməkdə maraqlı görünmürlər. Rusiya ticarət, əmək miqrasiyası, dil və təhlükəsizlik əlaqələri vasitəsilə Mərkəzi Asiyada möhkəm mövqeyə malikdir. Çin böyük investor və bazar olmaqla yanaşı, bir çox nəqliyyat layihəsinin şərq istiqamətində əsas dayağıdır. Avropa kapital, texnologiya və tələbat təqdim edir. Türkiyə siyasi və mədəni yaxınlıq təmin edir. Bu tərəflərin heç birini prosesdən tamamilə kənarlaşdırmaq mümkün deyil.

Buna görə də formalaşan model ayrılmaya deyil, şaxələndirməyə əsaslanır.

Postsovet dövrünün böyük hissəsində Mərkəzi Asiya dövlətləri xarici güclərlə çox vaxt ayrı-ayrılıqda danışıqlar aparıblar. Bu isə daha böyük tərəfdaşlara danışıqlarda əvvəlcədən daha güclü mövqe qazandırıb. Gücləndirilmiş regional koordinasiya bu qeyri-bərabərliyi tam aradan qaldırmır, lakin onu azalda bilər. Ortaq maraqlarını dərk edən dövlətlər rəsmi Moskva, Pekin, Brüssel, Ankara və ya Vaşinqtonla daha aydın mövqedən və daha böyük təsir imkanları ilə danışıqlar apara bilərlər.

Azərbaycan mövcud marşrutların və tərəfdaşlıqların sayını artırmaqla bu mövqeyi gücləndirir. O, Mərkəzi Asiyanı coğrafi məhdudiyyətlərdən tam azad etmir. Heç bir ölkə bunu edə bilməz. Azərbaycan həmin məhdudiyyətlərin təsirini azaldır.

Bu fərq əhəmiyyətlidir. Strateji muxtariyyət təcrid olunmaq demək deyil. Bu, “xeyr” demək imkanını itirmədən “bəli” deyə bilmək bacarığıdır.

Türk Dövlətləri Təşkilatı da bu arxitekturanın bir hissəsidir. Lakin onu Mərkəzi Asiya məşvərət formatı ilə eyniləşdirmək olmaz. Təşkilat ortaq kimlik, siyasi yaxınlıq və daha geniş birgə işləyən qurumlar şəbəkəsi formalaşdırır. Məşvərət prosesi isə region ölkələrinin təşəbbüs və məsuliyyətinə əsaslanır və farsdilli dövlət olan Tacikistanı əsas iştirakçılardan biri kimi əhatə edir. Mədəni amillər mahiyyət etibarilə coğrafi və iqtisadi xarakter daşıyan gündəliyi məhdudlaşdırmadığı müddətdə bu iki formatın üst-üstə düşən istiqamətləri faydalı ola bilər.

Çolpon-Ata formatının gücü məhz onun praqmatik xarakterindədir. Bu format ideologiya əsasında qurulmayıb. Onun əsasını coğrafi yaxınlıq, ortaq həssaslıqlar və əlaqələrin inkişaf etdirilməsi zərurəti təşkil edir.

Əsas sınaq: qərarların icrası

Formatın çevikliyi eyni zamanda onun zəif tərəfidir.

Məşvərət görüşləri böyük fövqəlmilli bürokratiyanın yaradılmasını və ya suverenliyin ötürülməsini tələb etmir. Bu, liderlərə daha bir sərt təşkilatı struktur yaratmadan həssas məsələləri müzakirə etməyə imkan verir. Milli müstəqilliyin qorunmasına həssas yanaşan region üçün bu, üstünlükdür.

Lakin qeyri-rəsmi xarakter zəif icra üçün bəhanəyə çevrilə bilər. Sazişlərin həyata keçirilməsi həddindən artıq prezidentlərin siyasi iradəsindən asılı ola bilər. Nazirliklər müxtəlif sürətlə işləyə bilər. Xərcləri ödəmək lazım gələndə ölkələrin maraqları fərqlənə bilər. Şəffaf meyarlar olmadıqda nəticələr ölçülmədən uğur əldə olunduğu elan edilə bilər.

Buna görə də Tokayevin praktiki fəaliyyət planının hazırlanması ilə bağlı çağırışı göründüyündən daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Regionun qərargahı və bayrağı olan daha bir təşkilata ehtiyacı olmaya bilər. Lakin konkret müddətlərə, məsul qurumlara, bir-birinə uyğun qaydalara və görülən işlərin ictimaiyyətə açıq nəticələrinə ehtiyac var.

Eyni yanaşma Azərbaycanın roluna da şamil olunur. Rəsmi Bakı uğuru səfərlərin və ya imzalanan sənədlərin sayı ilə müəyyənləşdirmək yanaşmasından çəkinməlidir. Azərbaycanın rolu konkret nəticələrlə ölçüləcək. Buraya daşınma müddətinin azalması, ticarətin genişlənməsi və biznes layihələrinin maliyyələşdirilməsi daxildir. Enerji əlaqələrinin təhlükəsizliyi və ölkələrin istifadə edə biləcəyi rəqəmsal infrastrukturun yaradılması da əsas meyar olacaq.

Siyasi risk də mövcuddur. Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanın geosiyasi çəkisi artdıqca, xarici güclər bu prosesə öz yanaşmalarını tətbiq etməyə çalışacaqlar. Avropa bunu əlaqəliliyin genişləndirilməsi kimi təqdim edəcək. Çin prosesi Avrasiya ticarətinin genişlənməsi kimi görə bilər. Türkiyə türk həmrəyliyini vurğulayacaq. Rusiya strateji mövqelərinin zəiflədilməsinə işarə edən əlamətləri izləyə bilər. ABŞ isə bunu rəsmi Moskva və Pekindən asılılığın azaldılması kimi təqdim edə bilər.

Region bütün tərəfləri dinləməli, lakin onların heç birinin mövqeyinə tam şəkildə bağlanmamalıdır.

Regionları ayıran məkan deyil, onları bir-birinə bağlayan vasitə

Çolpon-Ata görüşü bir gün ərzində yeni geosiyasi region yaratmadı. Azərbaycanın formata qoşulması da altı suveren dövlət arasındakı fərqləri aradan qaldırmadı. Onların iqtisadiyyatları, ittifaqları, siyasi sistemləri və xarici əlaqələri bir-birindən fərqlənməkdə davam edir.

Lakin müəyyən dəyişiklik baş verib.

Mərkəzi Asiya öz gələcəyini xarici güclərin maraqlarına görə deyil, region ölkələri arasında əməkdaşlıq əsasında müəyyənləşdirməyə çalışır. Azərbaycanın iştirakı bu prosesə Xəzər üzərindən çıxış və daha geniş dünya ilə daha güclü əlaqələr qurmaq imkanı verir. Qırğızıstanla ikitərəfli müttəfiqlik, inkişaf fondunun kapitalının artırılması, Çolpon-Ata Bəyannaməsi və praktiki icraya dair çağırışlar ayrı-ayrı hadisələrdir. Lakin birlikdə eyni istiqamətə işarə edirlər.

Xəzər getdikcə regionları ayıran deyil, birləşdirən məkana çevrilir. Bu prosesin real geosiyasi çəki yaradıb-yaratmayacağı intizamdan asılı olacaq. Region çıxış imkanlarını təsir gücü ilə, elanları institutlarla, infrastrukturun tikintisini isə funksional əlaqəliliklə qarışdırmamalıdır. Marşrut onun ən ləng işləyən sərhədi qədər güclüdür. Siyasi format isə ən zəif icra olunmuş qərarı qədər etibarlıdır.

Bununla belə, bu strateji məntiqi nəzərdən qaçırmaq çətindir. Mərkəzi Asiya resurslar, bazarlar və güclənən siyasi koordinasiya imkanları təqdim edir. Azərbaycan isə infrastruktur, qərb istiqamətində çıxış və diplomatik əlaqələr təmin edir. Tərəflərin maraqları tam üst-üstə düşmür. Buna ehtiyac da yoxdur. Dayanıqlı əməkdaşlıq nadir hallarda maraqların tam uyğunluğu üzərində qurulur. Onun əsasını tərəfləri bir araya gətirəcək qədər ortaq məqsədlər təşkil edir.

Köhnə xəritədə Xəzər Mərkəzi Asiyanın kənarında yerləşirdi.

Formalaşmaqda olan yeni xəritədə isə o, daha geniş Transxəzər məkanının mərkəzində yer alır.

Dəhliz yükləri daşıya bilər. Regionu isə yalnız institutlar irəli apara bilər.

 

Teqlər

Azərbaycan Qazaxıstan Özbəkistan Qırğızıstan Türkməistan Tacikistan Xəzər dənizi Mərkəzi Asiya Çin