Rusiya və NATO uzunmüddətli qarşıdurmanın yeni mərhələsinə hazırlaşır

Diplomatik dialoqun bərpasına ümidlər azaldıqca Rusiya və NATO strateji rəqabətin yeni mərhələsinə daxil olur. Hər iki tərəf uzunmüddətli qarşıdurmaya hazırlaşır.

Cəmi bir neçə ay əvvəl “Alyaska ruhu” müəyyən ümidlər yaratmışdı. Hesab olunurdu ki, rəsmi Moskva ilə Vaşinqton Ukraynadakı müharibəni sabitləşdirmək üçün məhdud diplomatik həll tapa bilər. Bu həll Rusiya ilə NATO arasında daha geniş qarşıdurma riskini də azalda bilərdi. Qeyri-rəsmi təmaslar, etimadın möhkəmləndirilməsi üçün mümkün tədbirlər barədə müzakirələr və gələcək danışıqlarla bağlı ehtimallar ehtiyatlı nikbinlik mühiti formalaşdırmışdı.

İndi həmin mühit böyük ölçüdə aradan qalxıb. ABŞ-nin yüksəkvəzifəli rəsmilərinin son açıqlamaları, Rusiyanın dövlət mediasında və Kremlyönümlü mediada getdikcə sərtləşən ritorika, eləcə də Prezident Vladimir Putinin hərbi akademiyaların məzunları qarşısındakı son çıxışı eyni istiqamətə işarə edir: Rusiya Qərblə uzunmüddətli strateji rəqabətə siyasi, psixoloji və hərbi baxımdan hazırlaşır. Əsas sual artıq gərginliyin davam edib-etməyəcəyi deyil. Məsələ hər iki tərəfin getdikcə institusionallaşan qarşıdurmanı necə idarə edəcəyidir.

Buna görə də Ankarada keçiriləcək NATO sammiti mühüm bir vaxta təsadüf edir. Avropalı müttəfiqlər müdafiə xərclərinin artırılmasını, çəkindirmə imkanlarının gücləndirilməsini və uzunmüddətli hərbi hazırlıq məsələlərini müzakirə edirlər. Rəsmi Moskva isə özünü sanksiyalara uyğunlaşmış, müdafiə istehsalını genişləndirmiş və uzunmüddətli müharibə aparmaq təcrübəsi qazanmış ölkə kimi təqdim edir.

Formalaşan mənzərə Rusiyanın ümumi göstəricilər baxımından daha güclü olması demək deyil. Söhbət daha sərt mövqe tutan və getdikcə hərbiləşən, diplomatiyanın təkbaşına onun maraqlarını qoruya bilməyəcəyinə daha çox inanan Rusiyadan gedir.

“Alyaska ruhu”nun sonu

“Alyaska ruhu” ifadəsi heç vaxt rəsmi diplomatik doktrina olmayıb. Bununla belə, bu ifadə analitiklərin rəsmi Moskva ilə Vaşinqtonun mövcud çıxılmaz vəziyyətdən çıxış yolu axtardığını düşündükləri qısa dövrü təsvir etmək üçün istifadə olunub. Gözlənti genişmiqyaslı sülh sazişinin əldə edilməsi deyildi. Söhbət gərginliyin artması riskini azalda və gələcək danışıqlara yenidən yol aça biləcək məhdud çərçivədən gedirdi.

Son hadisələr bu imkanın kəskin şəkildə azaldığını göstərir. ABŞ rəsmiləri yaxın vaxtlarda irəliləyişin gözlənilmədiyinə işarə ediblər. Rusiya rəsmiləri isə əvvəlki müzakirələri Qərbin güzəştə getmək istəməməsinin daha bir nümunəsi kimi təqdim edirlər. Kreml tərəfdarı olan mediada da ton sərtləşib. Şərhçilər Rusiyanın diplomatik gözləntilərdən daha çox hərbi gücə və strateji səbrə arxalanmalı olduğunu bildirirlər.

Rəsmi Moskvanın gəldiyi əsas nəticə, görünür, Qərbin yeni hərbi imkanlar və investisiyalar da daxil olmaqla Ukraynaya uzunmüddətli dəstək vermək niyyətində olmasıdır.

Rəsmi Vaşinqtonda və NATO-ya üzv bir çox ölkənin paytaxtında isə hesab edirlər ki, Rusiya danışıqlar yolu ilə həll üçün zəruri sayılan şərtləri qəbul etməyə hazır olduğunu göstərmir.

Bu qarşılıqlı inamsızlıq yeni geosiyasi reallıq yaradır. Əsas təhlükə birbaşa NATO–Rusiya müharibəsi deyil. Hər iki tərəf belə müharibənin səbəb ola biləcəyi dağıdıcı nəticələrə görə ondan yayınmağa çalışır. Daha böyük narahatlıq uzunmüddətli qarşıdurmanın tədricən adi hala çevrilməsidir. Bu halda hərbi çəkindirmə, iqtisadi təzyiq və geosiyasi rəqabət beynəlxalq sistemin daimi elementlərinə çevrilə bilər.

Bu baxımdan “Alyaska ruhu”nun sona çatması təkcə bir diplomatik cəhdin uğursuzluğu deyil. Bu, sürətli siyasi həllin hələ də mümkün olduğuna dair son mühüm ümidlərdən birinin də aradan qalxması demək ola bilər.

Putinin hərbi mesajı

Rəsmi Moskvanın hazırkı mövqeyini ən aydın şəkildə göstərən məqamlardan biri Putinin iyunun 23-də hərbi akademiyaların məzunları ilə görüşü zamanı səsləndirdiyi fikirlər olub. Tədbir rəsmi olaraq buraxılış mərasimi olsa da, çıxışın məzmunu daha geniş strateji mesaj daşıyıb.

Putin Rusiya Silahlı Qüvvələrinin müasirləşdirilməsini, müdafiə istehsalının genişləndirilməsini, strateji nüvə üçlüyünün gücləndirilməsini və yeni raket sistemlərinin yerləşdirilməsini xüsusi vurğulayıb. O, həmçinin NATO-nun Rusiya sərhədləri yaxınlığında hərbi hazırlıqları sürətləndirdiyini və ölkəsinin buna uyğun cavab verməli olduğunu bildirib.

Mesaj aydın idi: Rusiya qarşıda uzunmüddətli qarşıdurma dövrünün olduğunu düşünür və buna hazırlaşmaq niyyətindədir.

Diplomatiyanın yaxın vaxtlarda hərbi rəqabəti əvəz edəcəyinə dair gözləntilərin zəif olması xüsusilə diqqət çəkib. Bunun əvəzinə, çıxışda Rusiya düşmən qüvvələrin əhatəsində olan və buna görə də hərbi imkanlara, texnoloji uyğunlaşmaya və milli dayanıqlılığa arxalanmağa məcbur ölkə kimi təqdim edilib.

Bu yanaşma bir neçə məqsədə xidmət edir. Ölkə daxilində milli birliyi möhkəmləndirir və hərbi xərclərin davam etdirilməsinə əsas yaradır. Beynəlxalq səviyyədə isə Rusiyanın zamanın mütləq olaraq onun əleyhinə işlədiyinə inanmadığını göstərir. Əksinə, Kreml getdikcə daha çox vurğulayır ki, Rusiya sanksiya təzyiqinin ən çətin mərhələsini geridə qoyub və iqtisadiyyatını müharibə şəraitinə uyğunlaşdırıb.

Bu qiymətləndirmənin tam dəqiq olub-olmaması mübahisəlidir. Əsas məqam odur ki, Rusiyanın qərarverici dairələri buna getdikcə daha çox inanırlar.

Daha güclü, yoxsa sadəcə daha dayanıqlı?

Bu, bəlkə də ən mühüm analitik sualdır. Qərbdə bir çox şərhçi hesab edir ki, Ukraynadakı müharibə, sanksiyalar və beynəlxalq təcrid Rusiyanı zəiflədib. Bu mövqeyi təsdiqləyən kifayət qədər dəlil var. Rusiya iqtisadi təzyiq, texnoloji məhdudiyyətlər, demoqrafik problemlər və böyük hərbi itkilərlə üzləşib.

Lakin yalnız bu zəif cəhətlərə diqqət yetirmək başqa bir reallığın nəzərdən qaçırılmasına səbəb ola bilər: Rusiya eyni zamanda əhəmiyyətli uyğunlaşma qabiliyyəti nümayiş etdirib.

Rusiyanın müdafiə istehsalı genişlənib. Dron istehsalı artıb. Yüksək xərclərə baxmayaraq, hərbi xidmətə cəlbetmə prosesi davam edib. Ticarət əlaqələri daha çox Asiya və Qlobal Cənub ölkələrinə yönəlib. Çin və Hindistan kimi tərəfdaşların birbaşa və ya dolayı dəstəyi ilə Rusiya iqtisadiyyatı təzyiq altında qalsa da, ilkin proqnozların əksinə olaraq çökməyib.

Bu, Rusiyanın 2022-ci ildən əvvəlki dövrlə müqayisədə daha güclü olduğu anlamına gəlmir. Bir çox sahədə vəziyyət belə deyil. Lakin bu, Rusiyanın qarşıdurma və sanksiyalar şəraitində fəaliyyət göstərməkdə daha çox təcrübə qazandığını göstərir.

Buna görə də güc və dayanıqlılıq arasında fərq qoymaq vacibdir. Rusiyanın ümumi iqtisadi gücü müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə artmaya bilər. Bununla belə, ölkə əsas strateji sahələrdə daha yüksək dayanıqlılıq qazanıb. Kreml isə bunu Qərbin təzyiq siyasətinin nəticə vermədiyinin sübutu kimi təqdim edir.

Bu qiymətləndirmə əhəmiyyətlidir. Çünki xarici siyasət yalnız obyektiv reallıqlardan deyil, liderlərin həmin reallıqları necə qiymətləndirməsindən də asılıdır. Rusiya rəhbərliyi ölkənin uğurla uyğunlaşdığına inanarsa, danışıqlarda daha inamlı və güzəştə daha az meyilli mövqe tutacaq.

NATO-nun Ankara sammiti

NATO-nun iyulun 7–8-də Ankarada keçiriləcək sammiti tərəflərin mövqelərinin sərtləşdiyi dövrə təsadüf edəcək.

Avropalı müttəfiqlərin müdafiə xərclərinin artırılmasını, hərbi imkanların genişləndirilməsini və uzunmüddətli çəkindirmə tədbirlərini müzakirə edəcəyi gözlənilir. Bir çox hökumət təhlükəsizlik mühitinin əsaslı şəkildə dəyişdiyinə və Avropanın Rusiya ilə uzunmüddətli strateji rəqabətə hazırlaşmalı olduğuna inanır.

Müzakirələr artıq yalnız Ukraynaya dəstəklə məhdudlaşmır. Söhbət getdikcə Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminin quruluşundan, xüsusilə Şərqi Avropa və Baltik regionundakı vəziyyətdən gedir.

Eyni zamanda alyans daxilində müdafiə yükünün bölüşdürülməsi, sənaye imkanları və ABŞ-nin uzunmüddətli rolu ilə bağlı suallar mövcuddur. Avropa liderləri Vaşinqtondan daha güclü öhdəliklər gözləyirlər. Bununla yanaşı, onlar ABŞ-nin prioritetlərinin həmişə Avropanın maraqları ilə tam üst-üstə düşməyə biləcəyini də qəbul edirlər.

Rəsmi Moskva hesab edir ki, bu müzakirələr Kremlin NATO-nun uzunmüddətli qarşıdurmaya hazırlaşdığına dair fikrini təsdiqləyir. NATO üzvləri isə Rusiyanın hərbi modernləşməsini və müharibə şəraitinə uyğunlaşmasını çəkindirmə imkanlarının gücləndirilməsi zərurətinin sübutu kimi qiymətləndirirlər.

Nəticədə klassik təhlükəsizlik dilemması yaranır: hər bir tərəf öz addımlarını müdafiə xarakterli hesab edir, qarşı tərəfin addımlarını isə təhdid kimi dəyərləndirir.

Bu vəziyyət, qəribə görünsə də, uzunmüddətli “soyuq sülh” dövrünə gətirib çıxara bilər. Nə NATO, nə də Rusiya birbaşa hərbi qarşıdurmaya can atır. Lakin hazırda tərəflərin heç biri hərtərəfli siyasi razılaşmanı real hesab etmir. Bunun əvəzinə hər iki tərəf çəkindirmə imkanlarına, hərbi hazırlığa və uzunmüddətli strateji rəqabətə sərmayə qoyur.

Bu prosesin nəticələri Avropa siyasətini uzun illər boyu formalaşdıra bilər. Müdafiə büdcələrinin artırılması, silah istehsalının genişləndirilməsi, hərbi infrastrukturun gücləndirilməsi və geosiyasi qütbləşmənin dərinləşməsi qitənin təhlükəsizlik mühitinin daimi elementlərinə çevrilə bilər. Belə şəraitdə Türkiyə və Azərbaycan kimi qonşu ölkələrin strateji əhəmiyyəti arta bilər. Bu, xüsusilə Qara dəniz, Cənubi Qafqaz və Avrasiya bağlantı dəhlizlərinin ümumi strateji tarazlıqda daha mühüm yer tutması ilə bağlıdır.

Rusiya–Qərb rəqabətində yeni mərhələ

“Alyaska ruhu”nun sona çatması diplomatiyanın birdəfəlik yox olması demək deyil. Tərəflər arasında əlaqə kanalları hələ də mövcuddur və gələcəkdə danışıqların keçirilməsi mümkündür. Lakin siyasi mühit dəyişib.

Rusiya indi özünü sanksiyalara tab gətirmiş, müharibə şəraitinə uyğunlaşmış və uzunmüddətli qarşıdurmaya hazır olan dövlət kimi təqdim edir. NATO isə çəkindirmə və müdafiənin yenidən əsas prioritetlərə çevrildiyi gələcəyə hazırlaşır.

Formalaşan vəziyyət nə mütləq yeni dünya müharibəsinin başlanğıcıdır, nə də Soyuq müharibə dövrünə sadəcə qayıdışdır. Söhbət daha sistemli və uzunmüddətli ola biləcək geosiyasi rəqabətin yaranmasından gedir.

Putinin son hərbi çıxışlarında sərt ritorika diqqət çəkir. Rusiyadakı ictimai müzakirələrin tonu da getdikcə sərtləşir. NATO sammiti ilə bağlı gözləntilər də eyni nəticəyə işarə edir. Hər iki tərəf barışığa deyil, uzunmüddətli strateji rəqabəti idarə etməyə hazırlaşır.

Əgər Alyaska danışıqlar yolu ilə əldə ediləcək fasiləyə dair son ciddi ümidi simvolizə edirdisə, NATO-nun Ankara sammiti yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Bu mərhələdə Rusiya və Şimali Atlantika Alyansı aralarındakı rəqabətin müvəqqəti deyil, struktur xarakter aldığını qəbul edə bilərlər.

Yeni reallıqda əsas sual artıq sülhün nə qədər tez əldə olunacağı deyil. Əsas məsələ tərəflərin uzunmüddətli qarşıdurmanın daha geniş və dağıdıcı böhrana çevrilməsinin qarşısını nə dərəcədə uğurla ala biləcəyidir.

Teqlər

Rusiya ABŞ Nato Rusiya-Ukrayna müharibəsi Soyuq savaş Vladimir Putin Rusiya sanksiyaları Cənubi Qafqaz