İnsanlar sərhədləri keçir, yoxsa yeni mübarizənin vasitəsinə çevrilirlər?

Neft XX əsrin geosiyasətini formalaşdırıb. XXI əsrin geosiyasətinin böyük hissəsini isə insanlar formalaşdıra bilər.

Otuz il əvvəl beynəlxalq təhlükəsizlik əsasən hərbi güc, nüvə çəkindirməsi, enerji təchizatı və strateji su yollarına nəzarət baxımından müzakirə olunurdu. Bütün bu amillər hələ də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin qlobal təsir uğrunda mübarizəyə yeni və daha mürəkkəb bir amil — insanların hərəkətliliyi əlavə olunub.

Miqrasiya artıq yalnız müharibə, təqib və ya yoxsulluqdan qaçan insanlarla bağlı humanitar məsələ deyil. O, iqtisadi rəqabət, demoqrafik dəyişikliklər, mütəşəkkil cinayətkarlıq, iqlim dəyişikliklərinin yaratdığı fəsadlar, texnoloji transformasiya və geosiyasi rəqabətin kəsişməsində dayanır.

Sərhədlər artıq sadəcə pasport nəzarəti məntəqələri deyil. Onlar iqtisadi dayanıqlılığın, sosial birliyin və dövlətlərin idarəetmə qabiliyyətinin sınaqdan keçirildiyi məkanlara çevrilib.

BMT-nin hesablamalarına görə, 2024-cü ildə 304 milyon insan doğulduğu ölkədən kənarda yaşayıb. Bu, dünya əhalisinin təxminən dörd faizinə bərabərdir. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının ayrıca hesablamasına əsasən, 2025-ci ilin sonunda 117,8 milyon insan məcburi yerdəyişməyə məruz qalıb. Onların əksəriyyəti öz ölkələri daxilində yaşayış yerini dəyişib. Bu rəqəmlər bir-birindən tam ayrı olmayan, qismən üst-üstə düşən insan hərəkətlərini əks etdirir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı isə daha geniş qiymətləndirmə meyarından istifadə edir. Təşkilat həm ölkə daxilində, həm də ölkələr arasında hərəkəti nəzərə alaraq bir milyarddan çox insanın bu və ya digər formada hərəkətdə olduğunu hesab edir.

Bu göstəricilər sadəcə statistik rəqəmlər deyil. Onlar qlobal siyasətdə yaranan yeni reallığı nümayiş etdirir.

Miqrasiya güc vasitəsi kimi

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində sərt və yumşaq güc anlayışları uzun müddətdir bir-birindən fərqləndirilir.

Sərt güc ənənəvi olaraq hərbi qüvvə və iqtisadi məcburetmə vasitələrini əhatə edir. Yumşaq güc isə mədəniyyətə, diplomatiyaya, texnologiyaya və ideyaların təsirinə əsaslanır.

Üçüncü strateji imkan getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır: insanların hərəkətini istiqamətləndirmək, onları qəbul etmək və bu prosesi idarə etmək bacarığı.

Heç bir ölkə miqrasiyanı tamamilə dayandıra bilməz. Lakin miqrasiyanı səmərəli idarə edən və edə bilməyən dövlətlər arasındakı fərq getdikcə artır.

Miqrasiya əmək bazarlarına, mənzil xərclərinə, şəhərsalma prosesinə və dövlət maliyyəsinə təsir göstərir. O, siyasi seçimləri dəyişdirə və bəzi hallarda seçkilərin nəticələrinə təsir edə bilər.

ABŞ–Meksika sərhədi ilə bağlı müzakirələr, Avropada populist partiyaların güclənməsi, “Brexit” kampaniyası zamanı miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlar, eləcə də bu məsələnin Fransa, Almaniya, Niderland və İtaliya siyasətində əsas yer tutması eyni nəticəyə işarə edir.

Miqrasiya artıq sosial siyasətin ikinci dərəcəli istiqaməti deyil. O, siyasi sabitliyə, seçici davranışına və ölkələrin rəqabət qabiliyyətinə təsir edən amilə çevrilib.

Miqrasiyadan silah kimi istifadə

Son dövrün təhlükəsizlik məsələlərlə bağlı müzakirələrində formalaşan ən mühüm anlayışlardan biri miqrasiyadan silah və ya təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilməsidir.

Bu anlayış siyasi təzyiq göstərmək, diplomatik güzəştlər əldə etmək və ya rəqib dövlətlərdə qeyri-sabitlik yaratmaq məqsədilə əhali hərəkətinin qəsdən təşkilini və ya asanlaşdırılmasını ifadə edir.

Avropada bunun ən aydın nümunələrindən biri 2021-ci ildə müşahidə olunub. Həmin vaxt miqrantların Belarus ərazisindən Polşa, Litva və Latviyaya doğru hərəkəti Avropa İttifaqı tərəfindən dövlətin dəstəklədiyi hibrid təzyiq forması kimi qiymətləndirilib.

Digər regionlarda isə mərkəzləşdirilmiş əməliyyatın təşkil olunduğuna dair sübutlar olmasa belə, miqrasiya diplomatik danışıqların bir hissəsinə çevrilib. Liviya ilə İtaliya arasındakı münasibətlər, Şərqi Aralıq dənizində təkrarlanan gərginliklər və ABŞ–Meksika sərhədindəki siyasi böhranlar göstərir ki, insanların hərəkəti birbaşa sərhəd bölgəsindən kənara çıxan strateji nəticələr doğura bilər.

Bununla belə, ehtiyatlı yanaşma vacibdir. Hər irimiqyaslı miqrasiya axınının dövlət tərəfindən təşkil edildiyini və ya gizli plan əsasında idarə olunduğunu düşünmək yanlış olardı. Belə iddialar sübut tələb edir.

Eyni zamanda, dövlətlərin, qeyri-dövlət aktorlarının və mütəşəkkil cinayətkar qrupların əhali hərəkətindən siyasi və ya maliyyə üstünlüyü əldə etməyə çalışa biləcəyini nəzərə almamaq da sadəlövhlük olardı.

Müasir hibrid müharibə artıq yalnız kiberhücumlar, dezinformasiya, seçkilərə müdaxilə, enerji təchizatının və mühüm infrastrukturun fəaliyyətinin pozulması ilə məhdudlaşmır. İnsanların hərəkəti də geosiyasi rəqabət sahələrindən birinə çevrilib.

İspaniya və Avropa üçün dərslər

İspaniyanın Şimali Afrikadakı Seuta və Melilya eksklavlarının sərhədlərində yaşananlar Avropa üçün mühüm nəticələr ortaya çıxarıb.

Miqrasiya böhranı zamanı adətən yalnız sərhəd nəzarəti kifayət etmir.

Diplomatiya vacibdir.

Kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Qonşu dövlətlərlə davamlı dialoq isə mühüm rol oynayır.

Birgə əməliyyatlar yalnız bu zəncirin son halqası olan miqrantları deyil, cinayətkar şəbəkələrin maliyyə və logistika strukturlarını hədəf almalıdır.

Avropa İttifaqının xarici hüdudlarında qeydə alınan qeyri-qanuni keçidlərin sayı 2025-ci ildə kəskin azalıb. Azalma 2026-cı ilin birinci yarısında da davam edib. Lakin rəqəmlər tanış mənzərəni göstərir: miqrasiya təzyiqi nadir hallarda tamamilə yox olur. O, sadəcə bir marşrutdan digərinə keçir.

Bir dəhlizdən istifadə çətinləşdikdə, başqa marşrutda fəallıq artır. Təzyiq Şərqi və Mərkəzi Aralıq dənizi marşrutları, Liviyadan Kritə gedən yol, Kanar adalarına istiqamətlənən Qərbi Afrika marşrutu və Aİ-nin şərq quru sərhədləri arasında dəyişə bilər.

Buna görə də əsas məsələ yalnız bir sərhədi bağlamaq deyil.

Əsas məqsəd miqrasiyaya səbəb olan amilləri aradan qaldırmaqdır.

Bu səbəbdən Avropanın da, Türkiyənin də miqrasiya siyasətinə yalnız daxili məsələ kimi yanaşmaq olmaz. Miqrasiya müasir dövrün əsas geosiyasi məsələlərindən birinə çevrilib.

Türkiyə: dünyanın ən mühüm miqrasiya qovşaqlarından biri

Türkiyə bu dəyişikliklərin ən çox təsir etdiyi ölkələrdən biridir.

Son 15 ildə Türkiyə müasir tarixin ən böyük əhali hərəkətlərindən biri ilə üzləşib. 2026-cı ilin ortalarına olan məlumata görə, ölkədə təxminən 2,2 milyon suriyalı müvəqqəti qoruma altında qalırdı. Beynəlxalq müdafiə üçün müraciət edənlər, ölkədə qanuni yaşayan xarici vətəndaşlar və qeyri-qanuni miqrantlar da nəzərə alındıqda, Türkiyə Avropa və ətraf regionlarda ən mürəkkəb miqrasiya vəziyyətlərindən biri ilə üzləşməkdə davam edir.

Türkiyə artıq yalnız tranzit ölkə deyil.

O, sadəcə miqrantların üz tutduğu ölkə də deyil.

Türkiyə Avropa, Yaxın Şərq, Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Afrikanı birləşdirən strateji miqrasiya qovşağıdır.

Bu reallıq miqrasiya məsələsini sərhəd təhlükəsizliyi çərçivəsindən xeyli kənara çıxarır.

Miqrasiyanın təsiri mənzil təminatını, əmək bazarlarını, məktəbləri, səhiyyəni, şəhər inkişafını, bələdiyyə büdcələrini, sosial inteqrasiyanı, dövlət maliyyəsini və xarici siyasəti əhatə edir.

Miqrasiyanın idarə olunmasındakı hər bir uğur və ya uğursuzluq iqtisadi rəqabət qabiliyyətinə və sosial sabitliyə birbaşa təsir göstərir.

Buna görə də Türkiyə müvəqqəti böhran idarəetməsindən davamlı və uzunmüddətli miqrasiya strategiyasına keçməlidir.

Şüarları faktlarla əvəz etmək

Türkiyədə miqrasiya ilə bağlı müzakirələr uzun müddətdir bir-birinə zidd iki yanaşma ilə məhdudlaşıb.

Bir yanaşma, demək olar ki, yalnız humanitar məsuliyyətə diqqət yetirib.

Digər yanaşma isə miqrasiyanı əsasən təhlükəsizlik məsələsi kimi təqdim edib.

Səmərəli idarəetmə qura bilən dövlət hər iki yanaşmadan kənara çıxmalıdır.

Demokratik cəmiyyətlərdə miqrasiyanın iqtisadi nəticələrini, dövlət xidmətləri üzərində yaratdığı təzyiqi, əməkhaqqına və mənzil bazarına təsirini, eləcə də sosial inteqrasiya ilə bağlı çətinlikləri müzakirə etmək tamamilə normaldır.

Bu cür müzakirələr özlüyündə irqçilik deyil.

Eyni zamanda, kollektiv günahlandırma, nifrət nitqi və milli və ya etnik mənşəyə əsaslanan ayrı-seçkilik hüququn aliliyi və məsuliyyətli siyasətlə uzlaşmır.

Son illərdə miqrasiya məsələsini Türkiyənin siyasi gündəmində ön plana çıxaran siyasətçilərdən biri Zəfər Partiyasının sədri Ümit Özdağdır. Onun ritorikası və təklifləri ciddi mübahisələrə səbəb olub. Tərəfdarları hesab edirlər ki, Özdağ ölkəni uzun müddət diqqətdən kənarda qalan məsələ ilə üzləşməyə məcbur edib. Tənqidçilər isə onun işlətdiyi ifadələrin qütbləşməni və əcnəbilərə qarşı düşmən münasibəti gücləndirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.

Bu məsələyə münasibətdən asılı olmayaraq, əsas nəticə aydındır: miqrasiya gündəlik siyasi mübahisələrin çərçivəsindən çıxarılmalı və uzunmüddətli dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilməlidir.

Miqrasiya prosesləri seçki dövrlərindən daha uzun sürür.

Türkiyə Avropanın daimi bufer zonasına qalmamalıdır

Avropa İttifaqı da yanaşmasını yenidən nəzərdən keçirməlidir.

Aİ ilə Türkiyə arasında 2016-cı ildə əldə olunan miqrasiya razılaşması Şərqi Aralıq dənizi marşrutu üzrə qeyri-qanuni keçidlərin kəskin azalmasına kömək edib. Lakin bu razılaşma nə miqrasiyanın əsas səbəblərini aradan qaldırıb, nə də məsuliyyətin bölüşdürülməsi üçün davamlı sistem yaradıb.

Aİ getdikcə miqrasiyanı öz sərhədlərindən kənarda idarə etməyə çalışır. Türkiyə ilə razılaşmalar, eləcə də Tunis, Liviya və Misir də daxil olmaqla, müxtəlif ölkələrlə tərəfdaşlıq nəticəsində Avropanın miqrasiya idarəçiliyi sisteminin bir hissəsi faktiki olaraq cənuba və şərqə köçürülüb.

Bu yanaşma qısamüddətli nəticələr verə bilər.

Lakin bu, təkbaşına dayanıqlı uzunmüddətli strategiya deyil.

Türkiyə Avropanın təhlükəsizliyi üçün əvəzsiz tərəfdaşdır. Bununla belə, ona Avropanın miqrantlar üçün daimi saxlanma zonası və ya müdafiə qalxanı kimi yanaşmaq olmaz.

Davamlı həll üçün məsuliyyət daha ədalətli bölüşdürülməlidir. Qanuni miqrasiya imkanları və etibarlı yenidən yerləşdirmə mexanizmləri genişləndirilməlidir. Cinayətkar şəbəkələrə qarşı mübarizə gücləndirilməli, qeyri-qanuni miqrasiyanın başladığı ölkələrə daha çox sərmayə qoyulmalıdır.

Miqrasiya ortaq problemdir.

Məsuliyyət də bölüşdürülməlidir.

Daha böyük miqrasiya dalğası hələ qarşıda ola bilər

Bugünkü miqrasiya meyilləri prosesin yalnız başlanğıcı ola bilər.

Onilliklər boyu miqrasiya əsasən müharibə ilə əlaqələndirilib. Qarşıdakı 25 ildə isə iqlim dəyişikliyi və demoqrafik fərqlərin artması eyni dərəcədə güclü səbəblərə çevrilə bilər.

Saharadan cənubda yerləşən Afrika ölkələrinin əhalisi sürətlə artmaqda davam edir.

Yaxın Şərqdə su qıtlığı artır.

Dəniz səviyyəsinin qalxması Cənubi Asiyanın bəzi bölgələrini təhdid edir.

Quraqlıq kənd təsərrüfatının məhsuldarlığını azaldır.

Kəskin istilər və ərzaq çatışmazlığı bəzi regionlarda yaşamağı getdikcə çətinləşdirir.

Proqnozlar fərqlidir və onlara ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Dünya Bankının hesablamalarına görə, iqlim və inkişaf sahəsində daha güclü tədbirlər görülməsə, tədricən baş verən iqlim dəyişikliklərinin təsiri nəticəsində 2050-ci ilədək altı regionda 216 milyonadək insan öz ölkəsi daxilində yaşayış yerini dəyişə bilər. İlkin mərhələdə bu köçlərin böyük hissəsi sərhədlərarası deyil, ölkədaxili olacaq.

Miqrasiyanın beynəlxalq sistemin müvəqqəti xüsusiyyəti olması gözlənilmir.

O, yeni normaya çevrilir.

Miqrasiyanı yalnız sərhəd nəzarəti ilə idarə etməyə çalışmaq səhiyyə sistemini sadəcə daha çox təcili tibbi yardım avtomobili almaqla islah etməyə bənzəyir. Bu yanaşma əsas səbəblərə toxunmadan yalnız görünən nəticələri aradan qaldırmağa çalışır.

Dövlətin idarəetmə qabiliyyətinin sınağa çəkilməsi

XXI əsrdə güclü dövlət artıq yalnız silahlı qüvvələrinin böyüklüyü ilə müəyyən edilmir.

Güclü dövlət sosial birliyi qorumaq, qanunların icrasını təmin etmək və səmərəli beynəlxalq tərəfdaşlıqlar qurmaqla yanaşı, sərhədləri, məlumatları və demoqrafik dəyişiklikləri idarə etmək bacarığı ilə seçilir.

Buna görə də miqrasiya siyasəti dövlət idarəçiliyinin bütün sahələrini əhatə etməlidir.

Bu məsələ yalnız daxili işlər nazirliklərinin və sərhəd qurumlarının səlahiyyətlərinə aid deyil. Miqrasiya siyasəti xarici siyasəti, əmək bazarının planlaşdırılmasını, təhsili, səhiyyəni, mənzil təminatını, şəhər inkişafını, dövlət maliyyəsini və milli təhlükəsizliyi də əhatə edir.

Türkiyə üçün strateji prioritet aydındır: yalnız hadisələr baş verdikdən sonra tədbir görülən miqrasiya idarəetməsi modelindən etibarlı məlumatlara, icrası təmin olunan qanunvericiliyə, qurumlararası koordinasiyaya və ictimaiyyətlə dürüst ünsiyyətə əsaslanan vahid uzunmüddətli siyasətə keçmək.

Əsas sual miqrasiyanın tamamilə dayandırılmasının mümkün olub-olmaması deyil.

Bu, mümkün deyil.

Əsl sual dövlətlərin təhlükəsizliyə, insan ləyaqətinə, sosial birliyə və iqtisadi dayanıqlılığa xələl gətirmədən insanların hərəkətini idarə edə bilib-bilməməsidir.

Bu sualın cavabı yalnız Türkiyənin miqrasiya siyasətini deyil, həm də ölkənin siyasi sabitliyini, beynəlxalq mövqeyini və uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətini müəyyən edəcək.

Miqrasiya artıq sadəcə insanların bir yerdən digərinə köçməsi ilə bağlı məsələ deyil.

O, XXI əsrin geosiyasi nizamını yenidən formalaşdıran əsas qüvvələrdən birinə çevrilir.

Teqlər

qanunsuz miqrasiya Türkiyə təhlükəsizlik Avropa İttifaqı silah güc siyasət Seuta İspaniya