Rusiya dediyi sözün arxasında durmağa çalışır

Rusiyanın ən böyük strateji üstünlüyü yalnız hərbi gücü deyil, həm də siyasi iradəsidir

Tarix böyük dövlətlərlə bağlı ağır nəticələrə səbəb olan yanlış hesablamalarla zəngindir. Bəzi dövlətlərin gücü olduğundan artıq, digərlərinin gücü isə olduğundan az qiymətləndirilib. Rusiya təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlarını dəfələrlə açıq şəkildə bildirib. Lakin bu narahatlıqlar çox vaxt sadəcə danışıqlar taktikası və ya siyasi nümayiş kimi qəbul edilib. Belə yanaşmalar ciddi nəticələrə səbəb olub.

Burada Kremlin siyasətini dəstəkləmək və ya ona qarşı çıxmaq əsas müzakirə mövzusu deyil. Xarici siyasət rəğbətə deyil, qarşı tərəfi düzgün anlamağa əsaslanır. Türkiyənin Rusiya ilə coğrafi və tarixi əlaqələri var. Buna görə rəsmi Moskvanın strateji yanaşmasını düzgün təhlil etmək Türkiyə üçün yalnız akademik məsələ deyil. Bu, milli zərurətdir.

Bu yanaşma Rusiyanın hərəkətlərini qəbul etmək və ya Ukraynaya qarşı müharibəsinə haqq qazandırmaq demək deyil. Bu, böyük dövlətlərin illərdir açıq şəkildə bildirdikləri mövqelərə uyğun hərəkət etdiyini qəbul etməkdir. Xüsusilə həyati saydığı maraqlar naminə böyük itkilərə dözməyə hazır olan dövlətdən gələn siqnallara məhəl qoymamaq təhlükəli ola bilər.

Beynəlxalq siyasətdə güc yalnız ümumi daxili məhsul (ÜDM), texnoloji inkişaf səviyyəsi və ya hərbi xərclərlə ölçülmür. Güc həm də siyasi iradə ilə müəyyən edilir. Dövlətlər elan etdikləri qırmızı xətləri real addımlara çevirməyə hazır olduqlarını göstərdikdə etibarlı siyasi qüvvəyə çevrilirlər.

Rusiya əsas milli maraqlarından birinin təhlükə altında olduğunu düşündükdə böyük iqtisadi, diplomatik və hərbi itkilərə dözməyə hazır olduğunu dəfələrlə göstərib.

Münhen: Qərbin eşitmək istəmədiyi çıxış

Prezident Vladimir Putinin 2007-ci ilin fevralında Münxen Təhlükəsizlik Konfransındakı çıxışı sadəcə sərt bəyanat kimi deyil, XXI əsrin müəyyənedici strateji bəyanatlarından biri kimi xatırlanmalıdır. Putin NATO-nun şərqə doğru genişlənməsinin davam etməsinin sonda Rusiya üçün qəbuledilməz olacağını bildirib. O, birqütblü beynəlxalq nizam kimi xarakterizə etdiyi sistemi rədd edib və zərurət yaranarsa, rəsmi Moskvanın əsas təhlükəsizlik maraqlarını qoruyacağına işarə edib.

İştirakçıların çoxu bu çıxışı onun özünü siyasi baxımdan güclü göstərmək və ya Rusiyanın Qərblə danışıqlardakı mövqeyini gücləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirib.

Rəsmi Moskvanın Avropanın təhlükəsizlik sisteminə bu qədər açıq şəkildə meydan oxumaq üçün imkan və iradəyə malik olduğuna inananların sayı az idi.

Sonrakı hadisələr isə fərqli mənzərə ortaya qoydu. 2008-ci ildə Gürcüstanla müharibə, 2014-cü ildə Krımın ilhaqı, Donbasdakı münaqişə və 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı başladılan genişmiqyaslı işğal rəsmi Moskvanın daha əvvəl verdiyi ümumi işarələrə uyğun idi. Burada məsələ Rusiyanın haqlı olub-olmaması deyil. Rusiya haqlı deyildi. Əsas məqam odur ki, Kreml bir çox Qərb siyasətçisinin ciddi qəbul etmədiyi xəbərdarlıqlara uyğun hərəkət etdi.

Coğrafiyanın formalaşdırdığı strateji düşüncə

Rusiyanın davranışını anlamaq üçün onun tarixi təcrübəsinə nəzər salmaq lazımdır. Əsrlər boyu qərbdən edilən hücumlar, eləcə də geniş və müdafiəsi çətin sərhədlər ölkənin strateji düşüncəsinə təsir edib. Nəticədə Rusiya bufer zonalarına, təsir dairələrinə və strateji dərinliyə üstünlük verib.

Bir çox Qərb təhlükəsizlik doktrinasından fərqli olaraq, Rusiyanın strateji düşüncəsi beynəlxalq səviyyədə tanınan sərhədlərdən başlamır. Bu düşüncə sərhədlərin kənarındakı əraziləri də əhatə edir. Bu, rəsmi Moskvanın qonşu dövlətlərdə baş verən proseslərə niyə bu qədər böyük əhəmiyyət verdiyini və xarici hərbi qüvvələrin sərhədlərinə yaxınlaşdığını düşündükdə niyə sərt reaksiya göstərdiyini izah etməyə kömək edir.

Bu məntiq əsrlər boyu Rusiyanın siyasətini müəyyənləşdirib. Osmanlı imperiyası Rusiya imperiyası ilə uzunmüddətli rəqabəti zamanı bununla dəfələrlə üzləşib. Regiondakı qüvvələr balansının köklü şəkildə dəyişməsinin rəmzi olan və 1774-cü ildə imzalanmış Kiçik Qaynarca müqaviləsi bu qarşıdurmanın mühüm mərhələlərindən biri olub. Rusiya strategiyası çox vaxt ayrı-ayrı liderlərin hakimiyyət dövrünü aşan səbir, uzunmüddətli planlaşdırma və institusional davamlılıq nümayiş etdirib.

Türkiyənin həssas tarazlıq siyasəti

Türkiyə üçün Rusiya nə mücərrəd geosiyasi məsələ, nə də sadəcə növbəti diplomatik tərəfdaşdır. İki ölkə Qara dənizdə ortaq coğrafiyanı bölüşür, maraqları isə Cənubi Qafqazda kəsişir. Suriya və Liviyada fərqli tərəfləri dəstəkləsələr də, enerji, turizm, kənd təsərrüfatı və ticarət sahələrində dərin iqtisadi qarşılıqlı asılılığı qoruyurlar.

2015-ci ildə Rusiya hərbi təyyarəsinin vurulması bu münasibətlərdə həm riskləri, həm də imkanları göstərdi. Rəsmi Moskva dərhal hərbi eskalasiyaya getmək əvəzinə iqtisadi və diplomatik təzyiq vasitəsilə mərhələli şəkildə cavab verdi. Sonradan ən yüksək siyasi səviyyədə dialoqun bərpası da eyni dərəcədə əhəmiyyətli idi. Bu təcrübə liderlər arasında davamlı ünsiyyətin vacibliyini göstərdi. Belə ünsiyyət strateji rəqabətin daimi qarşıdurmaya çevrilməsinin qarşısını ala bilər.

NATO-nun 2026-cı ilin iyulunda Ankarada sammit keçirməyə hazırlaşdığı dövrdə Türkiyə özünəməxsus və mühüm mövqeyə malik idi. Ankara Atlantik Alyansının sadiq üzvü olmaqla yanaşı, Kreml ilə birbaşa və etibarlı dialoq saxlaya bilən azsaylı NATO dövlətlərindən biri olaraq qalır.

Bu ikili imkanın qorunması getdikcə parçalanan beynəlxalq nizamda rəsmi Ankaranın ən böyük strateji üstünlüklərindən birinə çevrilə bilər.

Strateji yanlış hesablamanın təhlükəsi

Tarix çox nadir hallarda eyni şəkildə təkrarlanır, lakin oxşar səhvləri çox vaxt cəzasız qoymur. Avropa liderləri 1914-cü ildə eskalasiya riskini lazımınca qiymətləndirmədilər. Onlar 1938-ci ildə isə güzəştlərin sabitlik yaratmaq gücünü olduğundan artıq qiymətləndirdilər. Bu gün ən təhlükəli fərziyyələrdən biri Rusiyanın “heç vaxt bu qədər irəli getməyəcəyi” düşüncəsidir.

Bu yaxınlarda Rusiyanın ən nüfuzlu strateji mütəfəkkirlərindən olan Sergey Karaqanov və Dmitri Treninlə Moskvada keçirdiyim görüşlər zamanı Qərbdə üstünlük təşkil edən yanaşmadan kəskin fərqlənən mövqe ilə qarşılaşdım. Rusiyalı siyasətçilər mövcud qarşıdurmanı müvəqqəti geosiyasi mübahisə kimi deyil, Rusiyanın gələcək beynəlxalq sistemdəki yeri uğrunda uzunmüddətli mübarizə kimi təqdim edirlər.

Bu baxımdan Rusiyanın nüvə doktrinasına etdiyi son dəyişikliklər, Belarusdakı hərbi qüvvələrin yerləşdirilməsi, Kalininqraddakı qüvvələrinin modernləşdirilməsi və Avropaya ünvanladığı davamlı təhlükəsizlik xəbərdarlıqları avtomatik olaraq boş ritorika kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bu, münaqişənin qaçılmaz olduğu demək deyil. Rəsmi Moskvanın hər zaman haqlı olduğu anlamına da gəlmir. Bu o deməkdir ki, ehtiyatlı hökumətlər nikbin fərziyyələrə güvənmək əvəzinə ən pis ssenarilərə hazırlaşmalıdırlar.

Ukraynadan sonra: Azərbaycan amili

Ukraynadakı müharibə gələcəkdə rəsmi Moskvanın strateji baxımdan məqbul hesab etdiyi şərtlərlə sabitləşərsə, diqqət Rusiyanın daha geniş qonşuluq məkanına yönələ bilər. Rusiyanın təsirinin Türkiyə, Avropa İttifaqı və getdikcə daha çox Çin tərəfindən sınağa çəkildiyi Cənubi Qafqaz geosiyasi rəqabətin güclənəcəyi növbəti bölgələrdən birinə çevrilə bilər.

Bu vəziyyət Azərbaycan üçün həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Rəsmi Bakı Rusiya ilə konstruktiv münasibətləri qorumaqla yanaşı, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığını dərinləşdirən və Avropa ilə enerji əlaqələrini genişləndirən çevik, çoxşaxəli xarici siyasət yürüdür.

Eyni zamanda, planlaşdırılan Zəngəzur marşrutu da daxil olmaqla yeni nəqliyyat dəhlizləri Avrasiyanın geosiyasi xəritəsini dəyişir.

Azərbaycan üçün əsas məsələ yenidən böyük dövlətlərin rəqabət meydanına çevrilmədən strateji müstəqilliyini qorumaq olacaq. Cənubi Qafqazda sabitlik yalnız hərbi çəkindirmədən deyil, həm də iqtisadi əlaqəlilikdən, regional inteqrasiyadan və praqmatik diplomatiyadan asılı olacaq.

Rəsmi Ankara və Bakı üçün nəticə eynidir. Rusiyanın imkanlarını şişirtmək lazım deyil. Onun niyyətləri idealizə edilməməlidir. Lakin bunları olduğundan az qiymətləndirmək də düzgün deyil. Effektiv dövlət idarəçiliyi böyük dövlətlərin həyati maraqları haqqında davamlı şəkildə söylədiklərini ciddi qəbul etməklə başlayır.

Rusiyanın yaratdığı əsas təhlükə yalnız malik olduğu gücdən qaynaqlanmır. Təhlükə həm də Rusiyanın əsas təhlükəsizlik maraqlarının risk altında olduğunu düşündükdə güc tətbiq etməyə hazır olmasıdır. Bu, rəsmi Moskvaya boyun əyməyə çağırış deyil. Bu, strateji realizmə çağırışdır.

Teqlər

Rusiya Türkiyə Nato Avropa İttifaqı Təhlükəsizlik məsələləri siyasət Vladimir Putin Rusiya-Ukrayna müharibəsi