Kiçik Cibuti necə mühüm qlobal oyunçuya çevrilib?

Afrika Buynuzunda yerləşən Cibuti əhəmiyyətli təbii sərvətlərə malik olmayan kiçik bir ölkədir. Bununla belə, ölkədə bir-birinə yaxın məsafədə bir neçə böyük xarici hərbi baza yerləşir. Bəs bunun səbəbi nədir?

Bu vəziyyətin aydın coğrafi səbəbləri var. Həmin səbəblər xarici və milli siyasi və təhlükəsizlik maraqları ilə kəsişir. Xarici hərbi qüvvələrin ölkədə yerləşdirilməsi həm beynəlxalq, həm də daxili iqtisadi baxımdan mühüm faydalar gətirir.

Cibuti Qırmızı dənizlə Hind okeanı arasında mühüm beynəlxalq dəniz tranzit marşrutu hesab olunan Bab əl-Məndəb boğazında yerləşir. Bu coğrafi mövqe ölkəyə qlobal gəmiçilik və hərbi fəaliyyət baxımından əhəmiyyətli strateji və siyasi təsir imkanları qazandırıb.

Dünya dəniz ticarətinin 12 faizi, o cümlədən Asiya ilə Avropa arasındakı ticarətin 40 faizi və Yaponiyanın neft idxalının təxminən 90 faizi Bab əl-Məndəb boğazından keçir. Buna görə də Cibutinin strateji mövqeyi bir çox qlobal və regional güc üçün cəlbedici olaraq qalır. Hörmüz boğazında ticarət axınlarında hazırda pozuntular yaşanır. Yəməndəki husilər isə Qırmızı dənizdə ciddi təhlükəsizlik təhdidləri yaradır. Bu səbəbdən Cibuti əsas geosiyasi güclər tərəfindən getdikcə daha etibarlı tərəfdaş kimi qiymətləndirilir.

Ölkənin coğrafi mövqeyi rəqəmsal əlaqəlilik baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Cibutidə Asiya, Avropa və Afrika arasında böyük həcmdə internet məlumatı ötürən təxminən 12 sualtı fiber-optik kabel yerləşir. Buna görə də bu kabellərin qorunması və təhlükəsizliyi bir çox ölkə üçün prioritet olaraq qalır.

Cibuti qonşu Somali və Yəməndəki qeyri-sabitlikdən yararlanaraq özünü ciddi problemlərlə üzləşən regionda sabit ölkə kimi təqdim edə bilib. Buna xüsusilə Cibutinin xarici güclərə hərbi bazalar üçün ərazi icarəyə verməsi imkan yaradıb. Bundan əlavə, Hörmüz boğazında dərinləşən geosiyasi böhran da Cibutinin regional təhlükəsizlikdə oynaya biləcəyi gələcək rola diqqəti artırıb. Qlobal ticarət və əlaqəlilik mərkəzləri getdikcə daha yaxından izlənilir, onların strateji əhəmiyyəti isə daha yüksək qiymətləndirilir.

Cibutinin strateji üstünlüyünün mərkəzində coğrafi mövqeyi dayanır

Cibutinin strateji dəniz keçidi olan Bab əl-Məndəb boğazındakı coğrafi mövqeyi ölkənin əsas rəqabət üstünlüyü olaraq qalır. Bu mövqe çoxsaylı xarici hərbi bazaların yaradılmasına əhəmiyyətli töhfə verib.

Cibutidə ilk hərbi mövcudluğu yaradan ölkə Fransa olub. Bu, Cibutinin 1977-ci ildə Fransanın müstəmləkə idarəçiliyindən müstəqilliyini elan etməsindən dərhal sonra baş verib. ABŞ 11 sentyabr terror hücumlarından sonra, 2003-cü ildə Cibuti-Ambuli Beynəlxalq Hava Limanının yaxınlığında hərbi baza açıb. Təxminən 4 min hərbçinin xidmət etdiyi bu baza ölkədəki ən böyük xarici hərbi obyekt olaraq qalır. Yaponiya 2011-ci ildə, İtaliya isə 2012-ci ildə Cibutidə hərbi qüvvələr yerləşdirib. Çin 2017-ci ildə Cibuti şəhərində, Dorale limanının yaxınlığında ilk və yeganə rəsmi xarici hərbi bazasını açıb.

Bu böyük xarici hərbi bazalarla yanaşı, Cibutidə daha kiçik və birgə fəaliyyət göstərən hərbi kontingentlər də yerləşir. İspaniya və Almaniya hərbi birləşmələri Fransanın hərbi obyektlərində yerləşdirilib. Səudiyyə Ərəbistanı hazırda ölkədə hərbi bazanın yaradılması ilə bağlı danışıqlar aparır. Rusiya və Hindistan da strateji mövqeyə malik bu Afrika ölkəsində hərbi mövcudluq yaratmaqda maraqlı olduqlarını bildiriblər.

Bir tərəfdən, Cibutidə hərbi bazaları olan bütün ölkələrin güclü siyasi və təhlükəsizlik maraqları var. Bu maraqlar iqtisadi amillərlə, xüsusilə qlobal əhəmiyyətli ticarət marşrutlarından birinin təhlükəsiz və fasiləsiz fəaliyyətinin təmin edilməsi zərurəti ilə sıx bağlıdır.

Digər tərəfdən, Cibuti rəhbərliyi bir neçə böyük dövlətin hərbi qüvvələrini eyni vaxtda ölkədə yerləşdirməyin və onların hər biri ilə balanslı münasibətlər saxlamağın çoxsaylı üstünlüklərini anlayır. ABŞ və Çin bazalarının bir-birinə yaxın ərazilərdə yanaşı fəaliyyət göstərməsi bu strategiyanın səmərəli olduğunu göstərir.

Bu vəziyyət ABŞ tərəfindən müsbət qarşılanmasa da, gələcəkdə Cibuti–ABŞ münasibətlərinə təsir göstərə, hətta ABŞ hərbi bazasının başqa yerə köçürülməsinə səbəb ola bilər. Hələlik isə Cibuti coğrafi mövqeyindən yararlanmağa davam edir. Ölkə balanslı diplomatik yanaşması sayəsində milli suverenliyinə və maraqlarına xidmət edən istənilən dövlətin hərbi qüvvələrini qəbul edə bilir.

Siyasi və təhlükəsizlik maraqları

Ölkələrin Cibutidə hərbi mövcudluq saxlamasının geosiyasi və strateji səbəbləri müxtəlifdir. Bunlara dünyanın ən mühüm gəmiçilik marşrutlarından birinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, regiondakı terror fəaliyyətinə qarşı mübarizə, eləcə də geosiyasi güc və nüfuzun artırılması daxildir.

Lakin Cibutidə fəaliyyət göstərən xarici hərbi güclərin maraqları bir-birindən fərqlənir. Bu isə rəqabəti dərinləşdirə və ziddiyyətli ittifaqların yaranmasına səbəb ola bilər. Bu müxtəlif maraqlar ABŞ və Çinin fərqli strateji gündəliklərində daha aydın görünür. Çin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində regional infrastruktura yatırdığı böyük sərmayələri qorumağa diqqət yetirir. ABŞ-ın hərbi fəaliyyəti isə əsasən terrorizmə və dəniz quldurluğuna qarşı mübarizəyə yönəlib.

Bundan əlavə, ABŞ, Fransa və İtaliya kimi xarici güclərin tətbiq etdiyi Qərb təhlükəsizlik yanaşmaları Çinin strateji məqsədlərindən fərqlənir. Bu fərqlər beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq etmək əvəzinə, regionda geosiyasi gərginliyin və təsir uğrunda rəqabətin artmasına səbəb ola bilər.

Xarici hərbi bazalar üçün ərazilərin icarəyə verilməsi Cibuti üçün siyasi və strateji baxımdan əlverişlidir. Bu bazaların mövcudluğu mümkün xarici hücumlara qarşı çəkindirici amil rolunu oynaya bilər. Eyni zamanda, bu vəziyyət Cibuti ordusuna xarici hərbi qüvvələrlə birgə təlim keçmək və onların təcrübəsindən yararlanmaq imkanı verir.

Çoxsaylı hərbi bazaların mövcudluğu Cibutiyə qeyri-sabit regionda təhlükəsiz və sabit dövlət kimi mövqe tutmağa imkan verir. Bu vəziyyət daxili və regional təhdidlərin, eləcə də qeyri-sabitliyin nəzarətdə saxlanmasına kömək edir.

Cibutinin fəal diplomatiyası xarici gücləri ölkəyə cəlb edir və onu Şərqi Afrikada, həmçinin regiondan kənarda mühüm geostrateji oyunçuya çevirir. Bu yanaşma ölkə daxilində siyasi birliyin güclənməsinə və 1999-cu ildən hakimiyyətdə olan hazırkı prezidentin uzunmüddətli rəhbərliyinin davam etməsinə də imkan yaradır.

İqtisadi səbəblər

Cibutidə hərbi bazaları olan dövlətlərin geosiyasi maraqları müxtəlif olsa da, onların iqtisadi məqsədləri daha çox üst-üstə düşür. Bab əl-Məndəb boğazının fasiləsiz fəaliyyətinin təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu dəhlizdə yaranan hər hansı pozuntu qlobal iqtisadi nəticələrə səbəb ola bilər. Buna görə də regionda hərbi mövcudluğun saxlanılması üçün güclü iqtisadi motivlər mövcuddur.

Cibuti xarici güclərə öz ərazisində hərbi bazalar yaratmağa icazə verməklə mühüm iqtisadi faydalar əldə edir. Hərbi bazaların icarəsindən əldə olunan gəlirlər əhəmiyyətlidir və ölkə iqtisadiyyatını dəstəkləyir. Bu, xüsusilə Cibutinin əhəmiyyətli təbii sərvətlərə malik olmaması və xidmət sektorundan ciddi şəkildə asılı olması fonunda vacibdir.

Cibutinin hərbi bazaları icarəyə verməsi dövlət büdcəsi üçün davamlı gəlir mənbəyi yaradır. Birbaşa maliyyə daxilolmaları ilə yanaşı, xarici hərbi mövcudluq infrastrukturun və logistikanın inkişafı vasitəsilə də ölkə iqtisadiyyatına töhfə verir. Bu, yerli məşğulluğun və xidmət sektorunun genişlənməsinə də kömək edir. Bununla belə, bütün bu iqtisadi faydalar məhduddur və əhali arasında qeyri-bərabər bölüşdürülür. Bu isə ölkədə bərabərsizliyin və yoxsulluğun davam etməsinə səbəb olur.

Geostrateji mövqe və siyasi çeviklik

Milli gücün mühüm rol oynadığı beynəlxalq münasibətlər sistemində hər bir ölkə digər dövlətlərlə münasibətlərdə mövqeyini gücləndirmək üçün öz üstünlüklərini və imkanlarını təsir vasitəsinə çevirməyə çalışır.

Çoxsaylı xarici hərbi bazaların ölkədə yerləşdirilməsində özünü göstərən balanslı və fəal diplomatiya Cibutinin tərəfdaşlarını şaxələndirir. Bu, ölkənin yalnız bir gücdən siyasi və iqtisadi baxımdan asılı olmaqdan yayınmasına, həmçinin qeyri-sabit qonşuluqda təhlükəsizliyini gücləndirməsinə kömək edir.

Lakin geosiyasi vəziyyət dəyişkən olduğundan, Cibuti regiondakı siyasi dəyişiklikləri diqqətlə izləməlidir. Bu, xarici diqqət və sərmayə cəlb edən Somalilandın artan əhəmiyyəti ilə bağlıdır.

Bundan əlavə, Cibutinin öz ərazisində hansı ölkələrin hərbi qüvvələrini qəbul etməsi ilə bağlı qərarları arzuolunmaz gərginliyə səbəb ola və mövcud səmərəli ikitərəfli münasibətlərə xələl gətirə bilər. Buna görə də ehtiyatlı, çevik və düşünülmüş yanaşma Cibutinin xarici hərbi bazaların yerləşdirilməsi siyasətində gələcək uğurunun əsas şərti olaraq qalır.

Teqlər

Bab əl-Məndəb Hind okeanı Yaxın Şərq ABŞ Çin siyasət təhlükəsizlik Hərbi əməkdaşlıq