8 avqust razılaşmaları: TRIPP-in həll etdiyi geosiyasi tənliklər

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüş Cənubi Qafqazda yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı oldu.

Birgə Bəyannamənin imzalanması, sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması və TRIPP – “Trump Route for International Peace and Prosperity” təşəbbüsünün siyasi çərçivəyə daxil edilməsi təkcə Bakı–İrəvan münasibətlərinin normallaşmasına deyil, regionun təhlükəsizlik və nəqliyyat arxitekturasına da yeni yanaşma gətirdi.

Bu razılaşmaların əhəmiyyəti yalnız sülh prosesinin irəliləməsi ilə ölçülmür. Vaşinqton görüşü eyni zamanda Azərbaycanın strateji prioritetlərinin ABŞ-nin Cənubi Qafqazda artan maraqları ilə hansı istiqamətlərdə üst-üstə düşdüyünü göstərdi. Nəticədə TRIPP sadəcə yeni tranzit xətti deyil, regionda təhlükəsizlik, suverenlik, xarici hərbi mövcudluq və geoiqtisadi rəqabətlə bağlı daha geniş proseslərin bir hissəsinə çevrildi.

Avqustun 8-də Donald Tramp həmçinin Azadlığa Dəstək Aktının 907-ci düzəlişinin Azərbaycana tətbiqindən istisnanın müddətinin uzadılması barədə sənəd imzaladı. Bu addım 907-ci düzəlişi ləğv etməsə də, Bakı–Vaşinqton münasibətlərində uzun müddət siyasi maneə kimi qalan məhdudiyyətin təsirini azaltdı və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişlənməsi üçün əlavə imkan yaratdı. Eyni gün Azərbaycan və Ermənistanın xarici işlər nazirləri iki ölkə arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması haqqında sazişin razılaşdırılmış mətnini parafladılar.

VII maddənin geosiyasi çəkisi

Burada mühüm hüquqi fərqə diqqət yetirmək lazımdır. Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannamənin 7-ci bəndində Donald Trampa təşəkkür ifadə olunur. Xarici qüvvələrlə bağlı məhdudiyyət isə paraflanmış sülh sazişinin VII maddəsində əksini tapır.

VII maddəyə əsasən, Azərbaycan və Ermənistan qarşılıqlı sərhəd boyunca üçüncü tərəfin qüvvələrini yerləşdirməməlidirlər. Sərhədin delimitasiyası və sonrakı demarkasiyası başa çatana qədər tərəflər sərhədyanı ərazilərdə sabitliyi qorumaq üçün, o cümlədən hərbi sahədə, qarşılıqlı razılaşdırılmış təhlükəsizlik və etimad quruculuğu tədbirləri həyata keçirməlidirlər.

Bu norma regionun təhlükəsizlik arxitekturası baxımından prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Birincisi, Azərbaycan–Ermənistan sərhədində gələcək təhlükəsizlik mexanizmlərinin üçüncü ölkələrin hərbi iştirakı əsasında deyil, tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında formalaşdırılması nəzərdə tutulur. İkincisi, bu yanaşma sərhəd boyunca hər hansı yeni xarici hərbi və ya müşahidəçi qüvvənin yerləşdirilməsi üçün hüquqi-siyasi imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.

Bununla belə, VII maddəni Ermənistan ərazisindəki bütün xarici qüvvələrin avtomatik olaraq çıxarılması öhdəliyi kimi təqdim etmək doğru olmaz. Rusiyanın Gümrüdəki 102-ci hərbi bazası və Avropa İttifaqının Ermənistandakı müşahidə missiyası maddənin mətnində ayrıca hədəf kimi göstərilmir. Maddə birbaşa qarşılıqlı sərhədə aiddir.

Lakin siyasi müstəvidə Bakı bundan daha geniş nəticə çıxara bilər: uzunmüddətli regional sabitlik baxımından təhlükəsizlik mexanizmlərinin xarici hərbi dayaqlardan deyil, dövlətlərin suveren razılaşmalarından qaynaqlanması Azərbaycan üçün daha üstün modeldir.

Bu baxımdan, 8 avqust razılaşmaları 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanatın kommunikasiya məsələləri ilə bağlı əvvəlki praktiki əhəmiyyətini də xeyli azaldır. 10 noyabr sənədində Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında nəqliyyat əlaqələrinə nəzarətin Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin sərhəd orqanları tərəfindən həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. TRIPP isə fərqli model təqdim edir: Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası qorunur, layihənin inkişafında isə ABŞ əsas institusional və investisiya tərəfdaşına çevrilir.

Beləliklə, söhbət sadəcə bir nəqliyyat xəttinin adının dəyişdirilməsindən getmir. Regional təhlükəsizlikdə əvvəlki Rusiya mərkəzli mexanizmin yerini suverenlik, ikitərəfli razılaşmalar və ABŞ-nin iqtisadi-siyasi iştirakı üzərində qurulan yeni model tutur.

TRIPP daha geniş kontekstdə

TRIPP-in əsas siyasi mahiyyəti Ermənistan ərazisindən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz bağlantının təmin edilməsidir. Vaşinqton Bəyannaməsində Ermənistanın ABŞ və qarşılıqlı razılaşdırılacaq üçüncü tərəflərlə birlikdə layihə üçün çərçivə hazırlaması nəzərdə tutulub. Sonrakı Ermənistan–ABŞ İcra Çərçivəsində isə layihənin Ermənistanın tam suverenliyi, yurisdiksiyası və ərazi bütövlüyü çərçivəsində həyata keçiriləcəyi ayrıca vurğulanıb.

TRIPP Development Company-nin səhmdar quruluşu da Vaşinqtonun prosesə uzunmüddətli yanaşdığını göstərir. İlkin 49 il üçün şirkətdə 74 faizlik payın ABŞ tərəfinə, 26 faizlik payın isə Ermənistana məxsus olması nəzərdə tutulur. Bu idarəetmə modeli ABŞ-yə nəzarət payı versə də, Ermənistanın ərazi suverenliyinin ötürülməsi demək deyil. Sərhəd, gömrük, vergi və təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı səlahiyyətlər Ermənistan dövlətinin yurisdiksiyasında qalır.

ABŞ Dövlət Departamenti ilə əlaqələndirilən “TRIPP+ Enterprise Fund” üçün nəzərdə tutulan ilkin 201 milyon dollarlıq maliyyə çərçivəsi layihənin yalnız yol tikintisi kimi nəzərdən keçirilmədiyini göstərir. Buraya daha geniş infrastruktur, enerji, logistika və özəl sektor investisiyaları da daxildir. Bu baxımdan TRIPP-in geoiqtisadi əhəmiyyəti dəmir yolu və avtomobil yolundan daha genişdir. Təşəbbüs enerji xətləri, rəqəmsal bağlantı və regional istehsal zəncirlərinin inkişafı üçün də platformaya çevrilə bilər.

Azərbaycan üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, 2020-ci ildən bəri “Zəngəzur dəhlizi” adı ilə gündəmdə olan bağlantı ideyası artıq yalnız siyasi tələb və ya regional mübahisə mövzusu deyil. ABŞ-nin iştirakı ilə formalaşan hüquqi və investisiya mexanizmi bu marşrutu beynəlxalq layihə səviyyəsinə çıxarır. Azərbaycanın öz ərazisində dəhliz üçün nəzərdə tutulan infrastrukturun böyük hissəsini tamamlaması isə layihənin şərq hissəsi üçün artıq fiziki baza yaradıb.

Vaşinqton üçün bu, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni bağlantı xəttinin formalaşdırılması deməkdir. Eyni zamanda TRIPP Rusiyanın regiondakı ənənəvi tranzit üstünlüyünü və İranın alternativ şimal–cənub bağlantılarında oynadığı rolu nisbətən zəiflədə biləcək yeni geoiqtisadi xətt yaradır. ABŞ-nin məqsədini yalnız Moskva və Tehranın regiondakı rolunu məhdudlaşdırmaq kimi təqdim etmək sadələşdirmə olardı. Lakin yeni marşrutun Rusiya və İrandan yan keçməsi Vaşinqtonun regional marşrutların şaxələndirilməsi siyasəti ilə üst-üstə düşür.

Azərbaycan üçün məsələ daha praqmatik xarakter daşıyır. Bakı region ölkələrinin TRIPP-də iqtisadi iştirakına prinsip etibarilə qarşı deyil. Əsas məsələ marşrutun kənar güclərin hərbi-siyasi nəzarət alətinə çevrilməməsidir. TRIPP-in ABŞ-nin investisiya və idarəetmə iştirakı ilə, lakin Ermənistanın suveren yurisdiksiyası altında qurulması bu ziddiyyətli maraqları uzlaşdıran model kimi çıxış edir.

ABŞ–Çin rəqabəti və Orta Dəhliz

TRIPP-in diqqətçəkən tərəflərindən biri ABŞ–Çin rəqabətinin bu layihə ətrafında açıq qarşıdurmaya çevrilməməsidir. 8 avqust razılaşmalarından sonra Pekin TRIPP-i açıq şəkildə hədəf alan siyasi kampaniya aparmayıb. Bu, ABŞ və Çin arasında razılaşdırılmış əməkdaşlığın olduğunu göstərmir. Lakin Orta Dəhlizin genişlənməsinin hər iki tərəf üçün müəyyən faydalar yarada biləcəyinə işarə edir.

Çin üçün Avropa bazarlarına çıxışın şaxələndirilməsi “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsünün əsas məqsədlərindən biridir. Xəzər dənizi, Azərbaycan, Ermənistan və Türkiyə üzərindən əlavə bağlantı imkanının yaranması Pekinin nəqliyyat marşrutlarını şaxələndirmək məqsədinə zidd deyil. ABŞ üçün isə Orta Dəhliz Mərkəzi Asiyanın Rusiya nəqliyyat sistemlərindən asılılığını azaltmaq və regionla daha dərin iqtisadi əlaqələr qurmaq imkanı yaradır.

Tərəflərin məqsədləri eyni deyil, lakin nəticələr müəyyən istiqamətlərdə üst-üstə düşə bilər. Vaşinqton Rusiyanın dominant tranzit rolunu azaltmağa çalışır. Pekin isə ticarət marşrutlarının siyasi risklərə qarşı dayanıqlığını artırmaq istəyir. TRIPP bu iki fərqli marağın eyni fiziki infrastruktura yönəlməsi üçün şərait yarada bilər.

Hindistan amili də bu mənzərədə nəzərə alınmalıdır. Yeni Dehlinin Ermənistanla müdafiə əməkdaşlığını dərinləşdirməsi və İrəvana silah ixrac etməsi Cənubi Qafqazı daha geniş Asiya rəqabətindən tamamilə kənarda saxlamır. Bununla belə, Ermənistan–Hindistan əməkdaşlığını yalnız Çinə qarşı yönəlmiş addım kimi izah etmək birtərəfli yanaşma olardı. Daha doğru yanaşma budur ki, Hindistanın regiondakı fəallığı onun Rusiya, İran, Ermənistan və Avropa istiqamətlərini birləşdirən daha geniş strateji bağlantı siyasətinin tərkib hissəsidir. Çinlə rəqabət isə bu siyasətə əlavə kontekst verir.

Bu səbəbdən TRIPP-in gələcəyini ABŞ–Çin əməkdaşlığı kimi deyil, rəqabət şəraitində maraqların məhdud şəkildə kəsişməsi kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Azərbaycan üçün üstünlük də məhz bundadır: marşrut müxtəlif güclərin iqtisadi marağını cəlb edir, lakin onun təhlükəsizlik arxitekturasının hər hansı xarici gücün inhisarına keçməsinin qarşısını almaq imkanı qalır.

Bir ildən sonra formalaşan siyasi xətt

8 avqust 2025-ci ildən sonrakı bir il göstərdi ki, Vaşinqton razılaşmaları ayrı-ayrı diplomatik epizod deyil. Bu razılaşmalar Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində daha geniş strateji xəttin başlanğıcını qoyub. 2026-cı il yanvarın 22-də Prezident İlham Əliyev Davosda ABŞ Prezidenti Donald Trampla görüşüb. Görüşdə iki ölkə arasında münasibətlərin inkişafı, Azərbaycan–Ermənistan normallaşması, Zəngəzur bağlantısı və TRIPP layihəsi ayrıca müzakirə olunub.

Fevralın 10-da ABŞ-nin vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Bakıya səfəri zamanı Azərbaycan və ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Xartiya imzalanıb. Sənəddə regional bağlantı, iqtisadi investisiyalar və təhlükəsizlik əməkdaşlığı ikitərəfli münasibətlərin əsas istiqamətləri sırasında göstərilib. Bu, 8 avqust 2025-ci ildə yaradılmış Strateji İşçi Qrupunun daha institusional mərhələyə keçməsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Fevralın 19-da Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtonda Sülh Şurasının ilk iclasında iştirakı da Bakı–Vaşinqton siyasi dialoqunun regional çərçivədən kənara çıxdığını göstərib. Bu qurumu BMT-yə alternativ kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin Azərbaycanın təsisçi iştirakçılardan biri kimi dəvət olunması onun ABŞ-nin yeni diplomatik təşəbbüslərində iştirak edən tərəfdaşlardan birinə çevrildiyini göstərir.

2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrailin İranla müharibəyə başlaması isə Cənubi Qafqaz üçün yeni risklər yaradıb. Azərbaycan bu böhran zamanı öz ərazisinin və hava məkanının İrana qarşı hərbi əməliyyatlar üçün istifadə edilməsinə icazə verməyəcəyini açıq şəkildə bəyan edib. Bu mövqe Bakının həm İranla sərhəddə eskalasiyanı məhdudlaşdırmaq, həm də Naxçıvan və gələcək TRIPP xətti də daxil olmaqla regional bağlantı layihələrini daha geniş hərbi qarşıdurmanın təsirindən qorumaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Mart ayında İran ərazisindən Naxçıvana dron hücumlarının baş verməsi həmin riskin real olduğunu göstərib. Buna baxmayaraq, Bakı öz strateji xəttini dəyişməyib: ərazi və suverenlik məsələlərində prinsipial mövqe tutmaqla yanaşı, regional diplomatik kanalları da qoruyub. TRIPP kimi uzunmüddətli layihələrin həyata keçirilməsi məhz belə sabitlik tələb edir.

İyunun 7-də Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərində Nikol Paşinyanın “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyası parlament çoxluğunu qoruyub. Seçkinin nəticəsi İrəvanın Qərblə yaxınlaşma və Azərbaycanla normallaşma xəttinin siyasi davamlılığı baxımından mühüm siqnal olub. Bu, Moskvanın Ermənistandakı ənənəvi təsir imkanlarının tamamilə aradan qalxması demək deyil. Lakin TRIPP-i və Vaşinqton xəttini dəstəkləyən siyasi kursun qısamüddətli perspektivdə dəyişməyəcəyi ehtimalını artırır.

Bu fon Türkiyə faktorunu da daha vacib edir. ABŞ–Türkiyə münasibətlərində son dövrdə yaranan yeni dialoq, Ankara ilə Bakının strateji müttəfiqliyi və TRIPP-in Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə istiqamətində bağlantı yaratması Azərbaycan–Türkiyə–ABŞ üçtərəfli əməkdaşlığı üçün əlavə imkan yarada bilər. Bu formatın institusional xarakter alıb-almayacağı hələ məlum deyil. Lakin tərəflərin maraqlarının müəyyən istiqamətlərdə üst-üstə düşdüyü artıq görünür.

Bir neçə nəticə

8 avqust razılaşmalarının bir il sonra yaratdığı mənzərəni bir neçə əsas nəticə ilə ümumiləşdirmək mümkündür.

Birincisi, TRIPP Azərbaycan–Ermənistan normallaşmasının texniki əlavəsi deyil. Bu, sülh prosesinin davamlılığını konkret iqtisadi maraqlarla əlaqələndirən mexanizmdir. Nəqliyyat bağlantıları inkişaf etdikcə sülhün pozulmasının iqtisadi və siyasi qiyməti də artır.

İkincisi, layihə regionda təhlükəsizliyin təmin edilməsi modelini dəyişir. 2020-ci ildəki Rusiya mərkəzli kommunikasiya modelindən fərqli olaraq, yeni çərçivə Ermənistanın suverenliyi, Azərbaycanla qarşılıqlı razılaşma və ABŞ-nin uzunmüddətli iqtisadi iştirakı üzərində qurulur.

Üçüncüsü, TRIPP Orta Dəhlizin geosiyasi əhəmiyyətini artırır. Azərbaycan artıq yalnız Şərq–Qərb ticarətinin tranzit ölkəsi deyil. Ölkə Xəzər hövzəsi, Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa arasında yeni bağlantı arxitekturasının əsas qovşaqlarından birinə çevrilir.

Dördüncüsü, layihə böyük güclərin maraqlarının kəsişdiyi yeni vəziyyət yaradır. ABŞ, Çin, Türkiyə və Avropa eyni marşruta fərqli səbəblərlə maraq göstərə bilər. Rusiya və İran isə ənənəvi tranzit və təhlükəsizlik rollarının zəifləməsi riskini görür. Bu baxımdan TRIPP həm əməkdaşlıq platformasına, həm də yeni rəqabət sahəsinə çevrilə bilər.

Ən vacib nəticə isə budur: 8 avqust razılaşmalarının geosiyasi əhəmiyyəti yalnız bir nəqliyyat marşrutunun açılması ilə məhdudlaşmır. TRIPP regionda investorların, tranzit mərkəzlərinin və təhlükəsizlik tərəfdaşlarının rolunu yenidən müəyyənləşdirə biləcək mexanizmə çevrilir. Eyni zamanda bu prosesdən kənarda qala biləcək aktorların mövqeyinə də təsir göstərə bilər.

Azərbaycan üçün əsas məqsəd isə bağlantını genişləndirməklə yanaşı, suverenliyi qorumaqdır. Böyük güclərin iqtisadi marağından faydalanmaq, lakin təhlükəsizlik məsələlərində nəzarəti xarici aktorların inhisarına verməmək əsas prioritet olaraq qalır. Vaşinqton razılaşmalarının strateji əhəmiyyəti də məhz bu iki məqsədi uzlaşdırmaq imkanından irəli gəlir.

Teqlər

TRIPP Azərbaycan Ermənistan ABŞ Cənubi Qafqaz Orta Dəhliz Zəngəzur Bağlantısı geosiyasət 8 avqust Regional təhlükəsizlik