Bab əl-Məndəb Yaxın Şərqdə enerji böhranının ikinci təzyiq nöqtəsinə çevrilir

Hörmüz boğazında yaranan problemlər Bab əl-Məndəb boğazının strateji əhəmiyyətini daha da artırıb. Hər iki mühüm dəniz keçidində qeyri-sabitlik qlobal enerji təchizatı və ticarət üçün ciddi risklər yaradır.

XXI əsrdə mühüm logistika xətlərinin fəaliyyətini pozmaq ənənəvi hərbi əməliyyatlardan daha təsirli vasitəyə çevrilib. Müasir iqtisadiyyatların enerji və ticarət axınlarından asılılığı dəniz keçidlərini hibrid müharibələrin əsas hədəflərindən birinə çevirir.

Hörmüz boğazındakı böhran dəniz nəqliyyatında yaranan problemlərin qlobal enerji bazarlarına nə qədər sürətlə təsir etdiyini göstərib. Böhran qısa müddətdə dünya neft tədarükünün təxminən 20 faizini risk altına salıb və ölkələri bazarı sabitləşdirmək üçün strateji ehtiyatlardan istifadə etməyə məcbur edib.

Vasitəçi qüvvələr üzərindən hibrid müharibə

Hazırda oxşar risklər birbaşa Tehran deyil, İranın dəstəklədiyi qüvvələr vasitəsilə ortaya çıxır.

İyulun 20-də İranın dəstəklədiyi Yəmən husiləri Səna Beynəlxalq Hava Limanına iyulun 13-də endirilən zərbəyə cavab olaraq Səudiyyə Ərəbistanına qarşı dəniz embarqosu elan edib.

Husilərin hərbi sözçüsü Yəhya Səri bu addımı Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənin şimal-qərbindəki liman və hava limanlarına tətbiq etdiyi bildirilən uzunmüddətli blokadaya cavab kimi təqdim edib.

Hərəkatın nümayəndəsi Nəsrəddin Amer isə bildirib ki, husilər Səudiyyə Ərəbistanına məxsus gəmilərin strateji su yolundan keçməsinə mane olmağı planlaşdırır.

Bu vəziyyət Hörmüz boğazındakı qeyri-sabitlik fonunda əhəmiyyəti artan Bab əl-Məndəb marşrutuna əlavə təzyiq yaradır.

Yəmən, Cibuti və Eritreya arasında yerləşən Bab əl-Məndəb boğazı Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirir. Boğaz hazırda Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracı üçün əsas dəniz marşrutlarından biridir.

ABŞ-İran gərginliyinin artmasından sonra Hörmüz boğazında tanker daşımalarının pozulması Səudiyyə Ərəbistanını neft ixracının bir hissəsini Qırmızı dənizdəki terminallara yönəltməyə vadar edib.

Ər-Riyad gündə təxminən 7 milyon barel neft daşımaq gücünə malik Şərq-Qərb boru kəmərindən tam gücü ilə istifadə edir. Kəmər xam nefti ölkənin şərqindəki yataqlardan Yanbu limanına çatdıraraq Hörmüz boğazından yan keçməyə imkan verir.

Lakin bu alternativ problemi tam həll etmir. Səudiyyə nefti Qırmızı dənizə çıxarılsa da, Asiya bazarlarına çatmaq üçün yenə Bab əl-Məndəb boğazından keçməlidir. Bu istiqamətdə real alternativ dəniz marşrutu yoxdur.

Bu səbəbdən boğazda hər hansı ciddi pozuntu Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracına zərbə vura və qlobal enerji təchizatındakı problemləri daha da dərinləşdirə bilər.

Risklər yalnız enerji sektoru ilə məhdudlaşmır. Bab əl-Məndəbdə gəmi hərəkətinin azalması Süveyş kanalı və Süveyş–Aralıq dənizi boru kəməri vasitəsilə daşınmalara da təsir göstərə bilər.

Əvvəlki Qırmızı dəniz böhranları zamanı bu marşrutlarla daşınan neftin həcmi gündə 8,8 milyon bareldən 4,8 milyon barelə düşüb. Bu, bir dəniz keçidində yaranan problemin qlobal enerji sisteminə necə təsir edə biləcəyini göstərir.

“Kpler”in məlumatına görə, iyulun 26-da Bab əl-Məndəb boğazından cəmi 11 yük gəmisi keçib. Bu, son ayların ən aşağı göstəricisidir. Boğaz tam bağlanmasa da, getdikcə daha çox gəmi Afrikanı dövr edən alternativ marşruta yönəlir.

Bab əl-Məndəb boğazının əhəmiyyəti

Bab əl-Məndəb boğazının ən dar hissəsi təxminən 32 kilometr enindədir. Təxminən 100 kilometr uzunluğunda olan boğaz Yəmənlə Cibuti və Eritreya arasında yerləşir, Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirir.

Bu marşrut Asiyanı Avropa və Şimali Amerika bazarları ilə birləşdirən əsas ticarət yollarından biridir. Eyni zamanda Fars körfəzindən Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı istiqamətində daşınan neft və LNG üçün mühüm keçiddir.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, 2023-cü ilin ilk yarısında Bab əl-Məndəb də daxil olmaqla Qırmızı dəniz marşrutlarından keçən neft dünya üzrə dəniz yolu ilə neft ticarətinin təxminən 12 faizini, "LNG ticarəti"nin isə 8 faizini təşkil edib.

2023-cü ildə boğazdan gündə orta hesabla 9,3 milyon barel neft keçib. Husilərin hücumlarının artmasından sonra 2024-cü ildə bu həcm 4,1 milyon barelə qədər azalıb.

Hörmüzdən fərqli olaraq, Bab əl-Məndəb yalnız enerji deyil, həm də qlobal ticarət üçün mühüm keçiddir. Boğaz dünya dəniz ticarətinin təxminən 10 faizini təmin edir. O, Asiya ilə Avropa arasında konteyner, ərzaq və sənaye yüklərinin daşınmasında mühüm rol oynayır.

Bu səbəbdən boğazda yaranan pozuntular daşınma xərclərini artırır, tədarük zəncirlərini zəiflədir və qlobal inflyasiya təzyiqlərini gücləndirir.

Qlobal neft bazarının vahid sistem olması səbəbindən hər hansı regional tədarük problemi dünya üzrə qiymətlərə sürətlə təsir edir.

Hörmüz və Bab əl-Məndəb birlikdə nəzərdən keçirildikdə risklər daha da artır. Dünya dəniz nefti ticarətinin təxminən 20 faizi Hörmüzdən, əlavə 10 faizi isə Bab əl-Məndəbdən keçir.

Hər iki marşrutda eyni vaxtda ciddi pozuntu yaranarsa, qlobal enerji təchizatı və Asiya-Avropa ticarət əlaqələri böyük təzyiq altında qala bilər. Bu isə enerji böhranı ilə yanaşı, genişmiqyaslı logistika və iqtisadi problemlərə səbəb ola bilər.

ABŞ-nin Hörmüz strategiyasında Bab əl-Məndəbin rolu

Bab əl-Məndəb boğazının strateji rolu Vaşinqtonun Hörmüz boğazı ilə bağlı qərarları ilə sıx bağlıdır. Çünki bu iki keçid artıq ayrı-ayrı təhlükəsizlik məsələləri deyil, eyni strateji hesablamanın hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Bu səbəbdən ABŞ-nin Hörmüzlə bağlı istənilən qərarı Qırmızı dənizdəki vəziyyətə də təsir göstərə bilər.

Vaşinqtonun qarşısında əsasən üç mümkün seçim dayanır.

Birinci seçim mövcud tükəndirici müharibə strategiyasını davam etdirməkdir. Bu, İran limanlarına tətbiq olunan blokadanın saxlanmasını və sanksiyalar vasitəsilə iqtisadi təzyiqin davam etdirilməsini nəzərdə tutur.

Bu yanaşma genişmiqyaslı eskalasiya riskini azaltsa da, qlobal enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyi uzadır.

İkinci seçim hərbi eskalasiyadır. Lakin daha genişmiqyaslı hərbi əməliyyatın həlledici nəticə vermək imkanları məhdud hesab olunur.

Qiymətləndirmələrə görə, İranın Körfəz sahillərində genişmiqyaslı quru əməliyyatı üçün təxminən 100 min hərbçi tələb oluna bilər. Bu rəqəm ABŞ-nin hazırda regionda yerləşdirdiyi qüvvə sayından təxminən iki dəfə çoxdur. 

Bundan əlavə, ABŞ İranın raket və dron hücumlarının qarşısını almaq üçün “Patriot” sistemlərinin raket ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsini artıq istifadə edib. Son hesablamalara görə, ABŞ-nin “Patriot” raket ehtiyatı münaqişədən əvvəlki səviyyə ilə müqayisədə ən azı 65 faiz azalıb. 

Daha önəmlisi, münaqişənin genişlənməsi husilərin Qırmızı dənizdə hücumlarını artırmasına səbəb ola bilər. Bu isə Bab əl-Məndəb boğazına təzyiqi gücləndirərək kommersiya gəmilərinin bu marşrutdan istifadəsini daha da azalda bilər.

Üçüncü seçim danışıqlar yolu ilə razılaşmanın əldə olunmasıdır. Məlumatlara görə, Oman vasitəçiliyi ilə müzakirə olunan variantda boğaza daxil olan gəmilərin hərəkətinə İranın, çıxan gəmilərə isə Omanın nəzarət etməsi nəzərdə tutulur. Xidmət haqları ilə bağlı məsələ isə hələ mübahisəlidir və yekun razılaşma əldə olunmayıb.

Belə razılaşma yaxın perspektivdə Hörmüz boğazında kommersiya gəmiçiliyinin bərpası üçün ən real diplomatik variantlardan biri hesab olunur.

Lakin Hörmüz üzrə danışıqlar uğurla nəticələnsə belə, Bab əl-Məndəbdə sabitliyə zəmanət verilmir. Gərginliyin davamlı şəkildə azalması üçün Səudiyyə Ərəbistanı ilə husilər arasında da ayrıca razılaşma əldə olunmalıdır.

İran üçün husilərin Qırmızı dənizdə təzyiqi davam etdirməsi danışıqlarda əlavə təsir vasitəsi yaradır. Bu, Hörmüz boğazı ilə bağlı razılaşma əldə olunsa belə, Tehrana regional enerji və ticarət axınlarına təsir imkanlarını qorumağa şərait yarada bilər.

Bu baxımdan, Bab əl-Məndəb müstəqil münaqişə meydanından daha çox strateji təzyiq vasitəsi kimi çıxış edir. Bu, Hörmüz boğazı ilə bağlı razılaşma əldə olunsa belə, İran və onun müttəfiqlərinə danışıqlarda əlavə təsir imkanlarını qorumağa şərait yaradır.

Teqlər

Bab əl-Məndəb Yaxın Şərq enerji böhranı Hörmüz boğazı enerji təhlükəsizliyi Qlobal ticarət İran və husilər