Qazaxıstanda Qurultay seçkiləri: Tokayevin yeni siyasi nizamının ilk əsl sınağı

“AnewZ”un “Opinion” bölməsi qlobal və regional məsələlər üzrə ekspert baxışlarını bölüşmək üçün müstəqil yazarlara platforma təqdim edir. Burada ifadə edilən fikirlər yalnız müəlliflərə məxsusdur və “AnewZ”un rəsmi mövqeyini əks etdirmir.

Avqustun 23-də Qazaxıstan müstəqillikdən bəri mövcud olan ikipalatalı sistemi əvəz edəcək yeni, 145 yerlik təkapalatalı parlament - Qurultay üçün səs verəcək. Hökumət bunu siyasi modernləşmə kimi təqdim edir. Tənqidçilər isə burada prezident hakimiyyətini daha da gücləndirəcək bir sistem görürlər. Hər iki iddia məhz bu seçkilərdə sınaqdan keçirilə bilər. Elə buna görə də 23 avqust islahatların yekun xətti deyil, yeni arxitekturanın reallıqda hər hansı bir əhəmiyyət kəsb edib-etmədiyini göstərən ilk əsl sübut olacaq.

Nisbətən təvazökar bir vəd kimi başlayan proses sürətlə genişləndi. 2026-cı ilin yanvarında Prezident Kasım-Jomart Tokayev konstitusiya dəyişikliklərinin parlamentin strukturunu əhatə edəcəyini bildirdi. Bu təşəbbüs bir neçə həftə ərzində 1995-ci il Konstitusiyasının əsaslı şəkildə yenidən yazılmasına çevrildi. Seçicilər martın 15-də keçirilən və iştirak nisbətinin 73 faizdən, dəstəyin isə 87 faizdən çox olduğu referendumda dəyişiklikləri təsdiqlədilər. Tokayev iki gün sonra yeni Konstitusiyanı imzalayaraq qüvvəyə mindirdi. Sənəd iyulun 1-də, köhnə Senat və Məclisin fəaliyyətini dayandırdığı gün qüvvəyə mindi.

Qurultay 5 illik müddətə, tamamilə milli partiya siyahıları üzrə və 5 faizlik seçki həddi ilə seçilən 145 deputatdan ibarət təkapalatalı orqandır. Burada majoritar seçki dairələri və partiya siyahılarından kənar müstəqil namizədlər yoxdur. Bütün ölkə vahid seçki dairəsi kimi səs verir. Bu isə o deməkdir ki, yerlərin bölüşdürülməsi hansı partiyaların baryeri keçməsindən və nə qədər səs toplamasından asılı olacaq.

Keçid prosesi həmçinin əhəmiyyətli dövlət xərcləri tələb edib. Konstitusiya dəyişikliyindən əvvəl tərtib edildiyi üçün bu seçkilər 2026-cı ilin ilkin dövlət büdcəsinə daxil edilməmişdi. Buna görə də maliyyələşmə hökumətin ehtiyat fondundan ayrılmalı oldu. Xərclərin böyük hissəsi seçki bülletenləri, təşviqat materialları, ictimaiyyətin məlumatlandırılması və logistika ilə yanaşı, ölkə boyu seçki komissiyalarının kadr təminatına yönəldilir.

Beynəlxalq müşahidəçilər də dəvət olunub və akkreditasiyadan keçib. Onların iştirakı prosedurlara əməl olunub-olunmadığını və səslərin düzgün sayılıb-sayılmadığını qiymətləndirməyə kömək edə bilər. Lakin təkcə müşahidəçi iştirakı daha geniş siyasi suala cavab verə bilməz: səsvermə başlamazdan əvvəl rəqabət şərtləri balanslı idimi?

Kağız üzərində daha sadə, mahiyyətdə daha mərkəzləşdirilmiş

İki palatanın biri ilə əvəz olunması daha kiçik, daha çevik və daha məqsədyönlü qanunverici orqana doğru addım kimi təqdim edilir. Bu arqumentdə məntiq var. Lakin institusional sadələşmə avtomatik olaraq siyasi mərkəzsizləşdirmə demək deyil.

Senat ləğv edilir, yenidən işlənmiş konstitusiya sistemi isə eyni zamanda vitse-prezident postunu bərpa edir və qanun layihələri, eləcə də referendumlar irəli sürmək səlahiyyətinə malik yeni Xalq Şurası yaradır. Qurultay isə öz növbəsində vitse-prezident, Baş nazir, Konstitusiya Məhkəməsinin hakimləri və əsas dövlət qurumlarının rəhbərləri də daxil olmaqla, yüksəkvəzifəli şəxslərin təyinatında mühüm razılıq səlahiyyətləri əldə edir.

Bu səlahiyyətlər önəmlidir. Onlar palataya dövlət idarəçiliyi mexanizmində potensial olaraq əhəmiyyətli rol verir. Lakin əsl sınaq bu səlahiyyətlərin nə dərəcədə müstəqil şəkildə icra ediləcəyidir. Kağız üzərindəki rəsmi səlahiyyət ya institusional nəzarət mexanizminə, ya da sadəcə prosedur xarakterli formallığa çevrilə bilər.

İslahatın mahiyyətini anlamaq üçün bu fərq mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məsələ sadəcə Qurultayın səlahiyyətlərinin olub-olmamasında deyil. Sual onun bu səlahiyyətlərdən istifadə etmək iradəsinin və bacarığının olub-olmamasıdır.

Yeddi partiya, bir aşkar lider

Seçkilərdə aqrar, sosial-demokrat, yaşıl, liberal-islahatçı və biznesyönümlü platformalar təklif edən yeddi partiya mübarizə aparır. Kağız üzərində ideoloji spektr genişdir. Reallıqda isə siyasi meydan dominant bir siyasi qüvvə və bir neçə daha kiçik rəqib tərəfindən formalaşıb.

“Ədalət” partiyası iyun ayında uzun müddət dominantlıq edən hakim “Amanat” partiyasını özünə birləşdirdikdən sonra yarışa ən güclü təşkilati mövqe ilə qatılır. Ən geniş namizəd siyahısına malik olan bu partiya mənzil, səhiyyə və iş yerlərinin yaradılması kimi məsələlər ətrafında kampaniya aparır.

“Ağ Yol” partiyası iqtisadi liberallaşmanı və parlamentin daha güclü nəzarət rolunu, o cümlədən genişləndirilmiş araşdırma səlahiyyətlərini tələb edir. “Aul” partiyası öz kampaniyasını Qazaxıstanın kənd yerləri, ərzaq təhlükəsizliyi, torpaq islahatı və kənd təsərrüfatı işçilərinin müdafiəsi üzərində qurub. Qazaxıstan Xalq Partiyası isə əmək hüquqlarını, əlçatan dövlət xidmətlərini və uyğun qiymətə mənzil təminatını ön plana çıxarır. “Respublika”, Ümummilli Sosial Demokrat Partiyası və “Baytaq” Yaşıllar Partiyası islahatçı, sosial-demokrat və ekoloji platformalarla bu mənzərəni tamamlayır.

Buna görə də əsas mübarizə birinci yerdən sonrakı pillələr uğrunda gedəcək. Mövcud sistemdə parlamentə daxil olmaq üçün 5 faizlik baryer var. Cəmi bir neçə faizlik səs fərqi kiçik partiyaların taleyini həll edə bilər. Məhz bu səbəbdən seçki gecəsi ən vacib göstərici həmin 5 faizlik hədd olacaq.

Kampaniyanın əsas mövzusu nədir və seçicilər nə istəyir

Seçkiqabağı debatlarda əsas diqqət yeni konstitusiya çərçivəsində də prioritet kimi irəli sürülən insan kapitalı, təhsil, elm və innovasiyalara yönəlib. Partiyalar ixtisaslı mütəxəssislərin ölkədə saxlanılması, gedənlərin geri qaytarılması, təhsilin müasirləşdirilməsi və süni intellektin tədris prosesinə inteqrasiyası ətrafında müzakirələr aparıblar. Seçki islahatları, antikorrupsiya tədbirləri, pensiya fondlarının şəffaflığı və kiçik istehsalçılara dəstək kimi məsələlər də diqqət mərkəzində olub.

Kampaniyanın formatı özlüyündə daha strukturlaşdırılmış milli rəqabəti nümayiş etdirmək səyini əks etdirir. Dövlət televiziyasında partiya nümayəndələri arasında debatlar təşkil olunub, eyni zamanda partiyalar gənclər, biznes nümayəndələri və kənd icmaları ilə görüşlər keçirərək təşviqatlarını regionlara qədər genişləndiriblər.

Lakin görünür, seçiciləri daha təxirəsalınmaz məsələlər düşündürür. Sorğular göstərir ki, ailə gəlirləri, inflyasiya, korrupsiya və məşğulluq ictimaiyyəti ən çox narahat edən problemlər sırasındadır. Konstitusiya arxitekturası təbii olaraq ərzağın qiyməti, mənzil xərcləri və ya iş təminatı kimi məsələlərdən daha mücərrəd bir anlayışdır.

Bu fərq böyük önəm daşıyır. Vətəndaşların hökumətlə gündəlik təmas təcrübəsini dəyişdirən seçki ilə, əsasən dövlətin öz daxili idarəetməsini dəyişdirən seçki arasındakı fərq məhz budur.

Qazaxıstanın iqtisadiyyatı burada mühüm fon rolunu oynayır. Ölkə Mərkəzi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatı olaraq qalır və güclü inkişaf templəri nümayiş etdirir. Buna baxmayaraq, milli artım rəqəmləri avtomatik olaraq ailələrin rifahının yaxşılaşması hissini yaratmır. Seçicilər qiymətlərin və yaşayış xərclərinin təzyiqini hiss etməkdə davam edərlərsə, yalnız institusional islahatlar siyasi legitimlik yarada bilməyəcək.

Bu boşluğu dolduran bir parlament etimad qazana bilər. Avqustun 23-də yerlərin necə bölüşdürülməsindən asılı olmayaraq, sadəcə təsisatların yenidən təşkili kimi qəbul edilən bir parlament isə bunu bacarmayacaq.

Əsas seçki bundan sonra gələndir

Mart referendumu bir suala cavab verdi: seçicilər yeni konstitusiya sistemini təsdiqlədilərmi? 23 avqust seçkiləri isə başqa bir suala cavab verməyə başlayır: siyasi aktyorlar öz yerlərini tutduqdan sonra bu sistem necə fəaliyyət göstərəcək?

Seçki gecəsi özlüyündə yalnız qismən cavab verə bilər. Daha vacib sübutlar sonradan, yeni palatanın daxilində ortaya çıxacaq.

Qurultay yüksək vəzifələrə təyinatlarla bağlı razılıq səlahiyyətlərindən həqiqi nəzarət mexanizmi, yoxsa sadəcə formallıq kimi istifadə edəcək? O, hökumət üzərində əhəmiyyətli nəzarət həyata keçirəcəkmi? Seçicilərlə birbaşa təmasda olmadan qanunvericilik təşəbbüsü ilə çıxış edə bilən qeyri-seçkili Xalq Şurası ilə necə birgə fəaliyyət göstərəcək?

Bütün bunların arxasında strukturla bağlı bir sual dayanır. Prezidentyönümlü siyasi qüvvənin ciddi təşkilati üstünlüklə başladığı bir sistemdə bütövlükdə milli partiya siyahıları ilə seçilən daha kiçik palata iki çox fərqli istiqamətdə inkişaf edə bilər. O, ya daha peşəkar və effektiv qanunverici orqana, ya da sadəcə olaraq daha effektiv idarə olunan bir quruma çevrilə bilər.

Təkcə səsvermə bunun hansı olacağını həll edə bilməz.

Bu, Qurultayın öz yeni səlahiyyətlərindən istifadə edib-etməyəcəyindən, palataya daxil olan müxalifət partiyalarının mənalı nəzarəti həyata keçirə bilib-bilməyəcəyindən və təşviqat bitdikdən sonra seçicilərin mütəmadi olaraq səsləndirdiyi problemlərin – gəlirlər, inflyasiya, iş yerləri və dövlət xidmətlərinin – parlamentin gündəmində mərkəzi yer tutub-tutmayacağından asılı olacaq.

Regional müqayisələrə də ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Qazaxıstan öz islahatlarını Mərkəzi Asiyada siyasi modernləşmənin sübutu kimi təqdim edir: milli partiya rəqabəti, televiziya debatları, beynəlxalq müşahidəçilər və yüksəkvəzifəli şəxslərin təyinatında parlamentin razılıq səlahiyyətləri. Bəzi regional meyarlarla müqayisədə bu dəyişikliklər əhəmiyyətlidir. Lakin formalaşmış demokratiyalara tətbiq edilən standartlarla – o cümlədən hakimiyyət dəyişikliyi üçün real perspektivlər, güclü müxalifət rəqabəti və dominant siyasi qüvvəni sərbəst şəkildə yoxlaya bilən media mühiti fonunda bu mənzərə daha təvazökardır.

Heç bir müqayisə diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Buna görə də 23 avqust seçkiləri vacibdir, lakin Qazaxıstanın siyasi transformasiyasına dair yekun qərar verəcəyi üçün yox. Bu seçkilər məhdud da olsa, real səlahiyyətlərə malik yeni bir təsisatın doğulması baxımından əhəmiyyətlidir.

Qurultaya kimlərin daxil olacağı seçki günü məlum olacaq. Onun bu səlahiyyətləri icra etmək iqtidarında olan bir təsisata çevrilib-çevrilməyəcəyi isə sonradan həll ediləcək.

Səsvermə təsisatı formalaşdırır. Təsisatın bu hakimiyyətlə nə edəcəyi isə Qazaxıstanın öz siyasi sistemini doğrudan da dəyişdirdiyini, yoxsa sadəcə onu yenidən dizayn etdiyini bizə göstərəcək.

Fəlsəfə doktoru Nurbolat Nişanbayev Qazaxıstanın Almatı şəhərindəki Turan Universitetinin Beynəlxalq Münasibətlər və Diplomatiya Ali Məktəbinin dosentidir.

Kopyalandı