Bəşəriyyətin duyarsızlaşması Üçüncü Dünya Müharibəsinin başlanğıcıdırmı?

Birinci Dünya Müharibəsindən yüz il, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) yaranmasına səbəb olan İkinci Dünya Müharibəsinin dağıntılarından isə səksən ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, bəşəriyyət yenidən daimi böhranlar dövrünü yaşayır.

Müharibələr artıq sülh dövrünü yarımçıq kəsən qeyri-adi hadisələr kimi görünmür. Münaqişələr smartfonlar, sosial media və fasiləsiz xəbər kanalları vasitəsilə anında bizə çataraq gündəlik həyatımızın daimi bir hissəsinə çevrilib.

Ukrayna, Qəzza, Sudan, Livan, İran, Suriya, Myanma, Sahel və unudulmuş bir çox digər münaqişələr dünyanın diqqətini cəlb etmək üçün yarışır, lakin çox vaxt yarandıqları sürətlə də insanların yaddaşından silinirlər. Dağılmış şəhərlərin, didərgin düşmüş ailələrin və mülki itkilərin görüntüləri artıq cəmiyyətləri əvvəlki kimi şoka salmır. Əksinə, bunlar sonsuz rəqəmsal xəbər lentində sadəcə "növbəti xəbər" olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir.

Bu isə narahatedici bir sual yaradır. Bəlkə də dövrümüzün əsas xüsusiyyəti sadəcə geosiyasi rəqabətin geri qayıtması və ya yeni müharibə texnologiyalarının yaranması deyil. Bəlkə də bu, daha dərin bir şeydir: bəşəriyyətin tədricən hissizləşməsi və duyarsızlaşmasıdır.

Bu, ənənəvi mənada Üçüncü Dünya Müharibəsinin artıq başladığı demək deyil. Heç bir rəsmi müharibə elanı, vahid döyüş meydanı və hamı tərəfindən tanınan münaqişə tərəfləri koalisiyası yoxdur. Lakin əgər dünya müharibələri təhlükəsizliyin qlobal səviyyədə pozulması, iqtisadi sarsıntılar, texnoloji rəqabət və beynəlxalq qaydaların aşınması ilə xarakterizə olunursa, o zaman bəşəriyyət artıq daha genişmiqyaslı münaqişənin yarana biləcəyi psixoloji şərtləri yaşayır.

"Bütün müharibələrə son qoyacaq müharibə"dən daimi qlobal böhrana

Birinci Dünya Müharibəsi vaxtilə "bütün müharibələrə son qoyacaq müharibə" adlandırılırdı. Lakin bunun əvəzinə, o, daha böyük bir fəlakətin başlanğıcı oldu. İkinci Dünya Müharibəsi on milyonlarla insanın ölümünə, bütöv şəhərlərin dağılmasına və cəmiyyətlərin böyük travma almasına səbəb oldu. Bütün bunlar Xirosima və Naqasakiyə atom bombalarının atılması ilə pik həddə çatdı. Bu faciələrdən sonra belə bir dəhşətin bir daha təkrarlanmaması üçün ortaq bir qətiyyət yarandı.

BMT və Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi kimi institutlar, eləcə də Cenevrə Konvensiyaları yalnız münaqişələri idarə etmək üçün yox, həm də bəşəriyyətin ən qaranlıq səhvlərini təkrarlama riskini azaltmaq üçün yaradıldı. Beynəlxalq hüquq, diplomatiya, çoxtərəfli əməkdaşlıq və insan hüquqları müharibədən sonrakı dövrün əsas sütunlarına çevrildi.

Onilliklər ərzində bu təşkilatlar müharibəni tamamilə yox etməsələr də, onu cilovlamaq üçün qaydaların müəyyənləşməsinə kömək etdilər. Hətta nüvə təhlükəsinin real olduğu Soyuq Müharibə dövründə belə, diplomatik mexanizmlər dəfələrlə yerli böhranların qlobal fəlakətə çevrilməsinin qarşısını aldı.

Bu gün isə həmin tarixi inam getdikcə daha kövrək görünür.

Böyük dövlətlər müxtəlif regionlarda rəqabət aparır. Hərbi xərclər rekord həddə çatıb. İqtisadi sanksiyalar xarici siyasətin adi alətlərinə çevrilib. Kiberhücumlar, informasiya müharibəsi və süni intellekt münaqişələrin xarakterini dəyişdirir. Eyni zamanda, regional müharibələr getdikcə ABŞ, Çin, Rusiya, Avropa, İran, Səudiyyə Ərəbistanı, İsrail, Türkiyə və digər nüfuzlu ölkələrin cəlb olunduğu qlobal rəqabətlə kəsişir.

Tarix nadir hallarda eyni formada təkrarlanır, amma oxşarlıqlar göstərir. Davamlı geosiyasi qarşıdurmaların tədricən adiləşməsi əvvəlki qlobal müharibə dövrlərindən öncəki ab-hava ilə olduqca oxşardır.

Təzyiq altındakı BMT: Sülh institutlarının zəiflədilməsi

Bəlkə də ən çox narahatlıq doğuran məsələ sadəcə silahlı münaqişələrin artması deyil, onların qarşısını almaq üçün yaradılmış qurumlara etimadın sarsılmasıdır.

BMT indiyədək yaradılmış ən geniş əhatəli beynəlxalq təşkilat olaraq qalır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), YUNESKO, YUNİSEF və Ümumdünya Ərzaq Proqramı kimi agentliklər təhsil, səhiyyə, qaçqınların müdafiəsi və humanitar yardım vasitəsilə hələ də milyonlarla insana dəstək olur.

Buna baxmayaraq, bu təşkilatlar getdikcə daha çox siyasi hücumlara, maliyyə təzyiqlərinə və müxtəlif tərəflərdən qərəzlilik ittihamlarına məruz qalır.

Bu arada, BMT Təhlükəsizlik Şurasının iflic vəziyyətə düşməsi artıq adi hala çevrilib. Humanitar təşkilatlar münaqişə zonalarında fəaliyyət göstərməkdə çətinlik çəkir. Beynəlxalq məhkəmələrin qərarları milli maraqlarla ziddiyyət təşkil etdikdə onlara məhəl qoyulmur. Böyük dövlətlər beynəlxalq hüquqdan özlərinə sərf edən formada istifadə edir; çox vaxt beynəlxalq qurumları yalnız onların mənafelərinə uyğun gəldikdə dəstəkləyir, uyğun gəlmədikdə isə rədd edirlər.

Bu, təkcə diplomatları deyil, sadə vətəndaşları da narahat etməlidir. BMT heç vaxt dövlətlər arasındakı fikir ayrılıqlarını tamamilə yox etmək üçün yaradılmayıb. O, bu fikir ayrılıqlarını məhdudiyyətsiz zorakılığa çevrilmədən həll etmək üçün yaradılıb. İşlək alternativlər yaratmadan beynəlxalq institutları zəiflətmək, dünyanı böhran anında lazım olan vasitələrdən məhrum etmək deməkdir.

BMT-nin tənqid edilməsi anlaşılandır. İslahatların vaxtı çoxdan çatıb. Lakin beynəlxalq təşkilatları gücləndirmədən və ya yeniləri ilə əvəz etmədən onlara olan inamı sarsıtmaq daha təhlükəli bir beynəlxalq mühit yarada bilər. 1945-ci ildən sonrakı nizamın ən böyük nailiyyəti qüsursuz olmasında deyil, dövlətləri "özünü saxlamağa" vadar etməsində idi.

Millətçilik, yeni texnologiyalar və mülki əhalinin əziyyətinin adiləşməsi

Mövcud beynəlxalq sistemin digər bir diqqətçəkən xüsusiyyəti aqressiv millətçiliyin qayıtması və hərbi texnologiyanın sürətli transformasiyasıdır.

Bir çox regionlarda hökumətlər milli təhlükəsizliyi getdikcə daha çox hərbi güc və texnoloji üstünlüklə ölçürlər. Milli kimlik yenidən güclü bir siyasi qüvvəyə çevrilib və bu çox vaxt beynəlxalq əməkdaşlığa inamın azalması ilə müşayiət olunur.

Eyni zamanda, müharibənin özü də dərin bir çevriliş keçirir. Pilotsuz uçuş aparatları, avtonom sistemlər, kiber imkanlar, süni intellekt və kommersiya peyk texnologiyaları döyüş meydanını əsaslı şəkildə dəyişdirib. Bir vaxtlar minlərlə əsgər tələb edən əməliyyatlar artıq kompüter arxasında oturan kiçik qruplar tərəfindən məsafədən həyata keçirilə bilir.

Bu yeniliklər aşkar taktiki üstünlüklər verir, hərbçilər üçün riskləri azaldır. Lakin onlar həm də yeni mənəvi dilemmalar yaradır.

Qəzzadan Ukraynaya, Livandan İrana və digər münaqişə zonalarında mülki şəxslər yenə də ağır bədəl ödəyirlər. Yaşayış binaları, xəstəxanalar, məktəblər və enerji infrastrukturu müasir döyüş meydanlarının hədəfinə çevrilir. Texnoloji inkişaf insanların əziyyətini aradan qaldırmayıb. İyirmi birinci əsr müharibəsinin əsas paradokslarından biri budur: mükəmməl silahların inkişafı ilə paralel olaraq mülki itkilər də davam edir.

Məsafəli müharibələrin yayılması bu ziddiyyəti açıq göstərir. Əməliyyatların çoxu uzaqdan idarə olunduğu və mediada sadəcə qısa bir xəbər kimi verildiyi üçün cəmiyyət yaranan fəsadlardan psixoloji olaraq uzaqlaşır. Müharibə kompüter ekranlarında getdikcə daha "təmiz" və "texniki" görünsə də, reallıqda dəhşətli dağıntılar törətməyə davam edir.

Buna görə də texnoloji irəliləyiş mənəvi məsuliyyətlə tamamlanmalıdır. İnsanlıqdan uzaq innovasiyalar sadəcə "daha təsirli məhv etmə" üsuluna çevriləcək.

Rəqəmsal sivilizasiya və bəşəriyyətin hissizləşməsi

Bəlkə də dövrümüzün ən böyük paradoksu rəqəmsallaşmanın özündədir. Bəşəriyyət heç vaxt informasiyaya belə asan çıxış əldə etməmişdi. Rəqəmsal texnologiyalar təhsili əlçatan edib, qitələri birləşdirib.

Bu, bəşəriyyətin ən böyük nailiyyətlərindən biridir. Lakin rəqəmsallaşma insanların acını və əziyyəti hiss etmə formasını da dəyişdirib.

Fasiləsiz informasiya axını psixoloji yorğunluq yaradır. Bir vaxtlar bütün cəmiyyəti şoka salan görüntülər indi eyni ekranda əyləncə, reklam və sosial media paylaşımları ilə rəqabət aparır. Fəlakətlər yeni xəbər başlıqlarının altında sürətlə itir və hətta ən dərin insan faciələri belə informasiya selində qısa anlara çevrilir.

Bu, insanların mərhəmətsiz olması demək deyil. Onlar sadəcə olaraq xəbər bolluğundan yorulublar.

Psixoloqlar davamlı olaraq əzab-əziyyətə şahid olmağın yaratdığı mənəvi tükənməni "mərhəmət yorğunluğu" adlandırırlar. Cəmiyyət səviyyəsində isə daha çətin bir sual yaranır: uzaqdan da olsa şiddətə və zorakılığa davamlı baxmaq bizim kollektiv həssaslığımızı tədricən azalda bilərmi?

Bəşəriyyətin hissizləşməsi deyəndə məhz bunu nəzərdə tuturam. Müharibələr adiləşdikcə, mülki itkilər quru statistikaya və humanitar böhranlar adi xəbərə çevrildikcə, cəmiyyətlər ədalətsizliyə qarşı etiraz etmək qabiliyyətini itirmək təhlükəsi yaşayırlar. Əgər zorakılığa tez-tez şahid olmaq ictimai həssaslığı zəiflədirsə, o zaman siyasi liderlər amansız qərarlar verərkən öz ölkələrində daha az müqavimətlə qarşılaşacaqlar.

Buna görə də ən böyük risk sadəcə yeni bir müharibənin başlaması deyil, "daimi münaqişə" halının normallaşmasıdır.

Xirosimadan dərslər: Qırmızı xətti kim çəkəcək?

Hər il 6 avqustda Xirosima faciəsinin ildönümü bizə xatırladır ki, bəşəriyyət nüvə əsrinin dağıdıcı potensialına artıq şahid olub. İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında ABŞ-nin atdığı atom bombaları "total müharibənin" fəlakətli nəticələrini ortaya qoydu.

Buradan çıxarılacaq əsas dərs sadəcə kimisə günahkar elan etmək deyil; nəzarətsiz millətçiliyin, insanlıqdan çıxmanın və mütləq hərbi qələbə arzusunun bəşəriyyəti necə məhvə sürükləyə biləcəyini anlamaqdır.

Tarix həm də onu öyrədir ki, dünya müharibələri heç də hamının o an müharibənin başladığını dərk etdiyi gün başlamır. Onlar böhranların yığılması, sərt siyasi mövqelər, cəmiyyətlərin qeyri-sabitliyə getdikcə öyrəşməsi nəticəsində ortaya çıxır.

Bu, başqa bir sual da yaradır: bir vaxtlar yalnız nəhəng dövlətlərdə olan dağıdıcı imkanlar ucuzlaşdıqda və asan əldə edildikdə nə baş verəcək? Dronlar və avtonom sistemlər sahəsindəki irəliləyişlər ənənəvi müharibəni daha təhlükəli hala gətirir.

Bəşəriyyətin artıq daha genişmiqyaslı qlobal münaqişənin ilk mərhələsinə qədəm qoyub-qoymadığını dəqiq demək çətindir. Tarixçilər bu suala bəlkə də onilliklər sonra cavab verəcəklər.

Lakin bir şey artıq göz qabağındadır. Ötən əsr ərzində bəşəriyyət heyrətamiz texnoloji zəka inkişaf etdirib, lakin eyni səviyyədə mənəvi həssaslığı qoruyub saxlamaqda çətinlik çəkir. Biz daha sürətli kommunikasiyalar, daha mürəkkəb silahlar və daha güclü süni intellekt yaratmışıq. Bununla belə, fundamental bir sualla yenidən üz-üzəyik: texnoloji tərəqqinin insan vicdanını geridə qoymasının qarşısını necə almaq olar?

Bəlkə də iyirmi birinci əsrin həlledici sınağı yalnız növbəti dünya müharibəsindən qaçmaq deyil. Əsas sınaq odur ki, bəşəriyyət gözlərinin önündə baş verən müharibəni dərk etmək qabiliyyətini itirməsin.

“AnewZ”un “Opinion” bölməsi qlobal və regional məsələlər üzrə ekspert baxışlarını bölüşmək üçün müstəqil yazarlara platforma təqdim edir. Burada ifadə edilən fikirlər yalnız müəlliflərə məxsusdur və “AnewZ”un rəsmi mövqeyini əks etdirmir.

Kopyalandı