Niyə qlobal güclər ASEAN-la əməkdaşlığa can atır?

Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası (ASEAN) avqustun 8-də İndoneziyanın paytaxtı Cakartada 59-cu ildönümünü qeyd etdi. Bu hadisə təkcə regionda uzun illər boyu davam edən inteqrasiya prosesinə nəzər salmaq üçün fürsət deyildi. 

Mərasim həm də Cənub-Şərqi Asiyanın dünyanın ən çox rəqabət aparılan geosiyasi məkanlarından birinə necə çevrildiyini aydın şəkildə nümayiş etdirdi.

ASEAN-ın yaranması

1967-ci ildə İndoneziya, Malayziya, Filippin, Sinqapur və Tailand tərəfindən yaradılan ASEAN, 2025-ci ildə Şərqi Timorun da (Timor-Leste) təşkilata qəbul edilməsindən sonra 11 üzvdən ibarət quruma çevrilib. Lakin onun əhəmiyyəti artıq yalnız Cənub-Şərqi Asiya ilə məhdudlaşmır. İndi dünya nəhəngləri bu təşkilata Hind-Sakit okeanı regionunda öz iqtisadi, diplomatik və təhlükəsizlik maraqlarını irəli sürmək üçün əsas platforma kimi baxırlar.

Bununla belə, ASEAN-ın regiondakı mərkəzi rolu blokun hər hansı tərəfi tutması demək deyil. Tam əksinə, ABŞ, Çin, Rusiya və digər xarici güclər arasında rəqabət nə qədər kəskinləşirsə, ASEAN-ın ənənəvi strateji müstəqillik siyasəti də bir o qədər dəyərli olur.

Çin faktoru

Çin ASEAN-a üzv ölkələrin əksəriyyəti üçün çox vacib faktordur. Coğrafi mövqe və iqtisadi əlaqələr Pekini Cənub-Şərqi Asiya üçün əvəzedilməz edib. Çin illərdir təşkilatın ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Eyni zamanda, Çin şirkətləri regionun təchizat, infrastruktur və investisiya şəbəkələrində fəal iştirak edir. Eyni zamanda, Çinin regionda artan mövcudluğu ASEAN-ın bir sıra üzvlərində narahatlıq yaradır. Bu, xüsusilə Cənubi Çin dənizindəki mübahisələrlə bağlıdır.

Bu vəziyyət ASEAN hökumətlərinə çətin, lakin faydalı bir mövqe qazandırır. Məsələn, Filippin, Tailand və Sinqapur kimi ölkələr göstərdilər ki, Pekinlə iqtisadi əməkdaşlığı dərinləşdirməklə yanaşı, eyni zamanda Vaşinqtonla təhlükəsizlik və diplomatik münasibətləri gücləndirmək mümkündür. Vyetnam isə fərqli bir strateji balanslaşdırma forması nümayiş etdirir. Belə ki, Çin onun ən böyük ticarət tərəfdaşı, Rusiya isə uzun müddətdir əsas hərbi texnika mənbəyidir.

ABŞ-ın regiondakı hədəfləri: Öz növbəsində ABŞ regionda fəal qalmaq niyyətində olduğunu açıq şəkildə bildirib. Cənub-Şərqi Asiyanın ən böyük birbaşa xarici investoru olan və 2025-ci ildə ASEAN ilə ikitərəfli ticarət dövriyyəsi 580,1 milyard dollara çatan ABŞ dünyanın bu hissəsindəki mövqeyini gücləndirmək planlarına işarə edib. İyul ayında Manilada keçirilən görüşlərdə ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Cənub-Şərqi Asiyanı "21-ci əsrin gələcəyi üçün mərkəzi nöqtə" adlandırıb və Vaşinqtonun ASEAN-a 2,5 milyard dollar məbləğində strateji sərmayə yatırmaq planlarını açıqlayıb.

Rusiyanın ASEAN-a marağı

Rusiya da regionda nüfuzunu qoruyub saxlamaqda qərarlı görünür, baxmayaraq ki, bunu etmək o qədər də asan olmayacaq. Moskvanın Cənub-Şərqi Asiyadakı iqtisadi çəkisi Çin və ya ABŞ-dan qat-qat azdır. Buna baxmayaraq, Kreml müdafiə, enerji və diplomatiya sahələrindəki təsir rıçaqlarını qoruyur. İyun ayında ASEAN və Rusiya dialoq münasibətlərinin 35 illiyini Kazan şəhərində qeyd edib, tərəflər 2026-2030-cu illər üçün yeni fəaliyyət planı, həmçinin enerji və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığa dair bəyanatlar qəbul ediblər.

Moskva üçün ASEAN ona görə xüsusilə cəlbedicidir ki, əksər Cənub-Şərqi Asiya hökumətləri Ukraynaya hücumdan sonra ABŞ və Avropa ölkələrinin yürütdüyü genişmiqyaslı anti-Rusiya siyasətinə qoşulmaqdan imtina edib. ASEAN üzvləri ümumilikdə Moskva ilə birbaşa qarşıdurmadan qaçaraq diplomatik və iqtisadi əlaqələri saxlamağa çalışırlar.

Lakin Rusiyanın fundamental zəifliyi var: o, iqtisadi cəhətdən Çinlə, hərbi və institusional cəhətdən isə ABŞ rəqabət apara bilmir. Buna görə də onun ASEAN üçün önəmi geniş iqtisadi inteqrasiyadan çox, konkret təkliflərdən – enerji, silah, diplomatik əməkdaşlıq və ya Rusiya bazarına çıxış imkanlarından asılıdır. Ukraynanın Rusiyanın enerji sektorunu və logistika şəbəkələrini hədəf almağa davam etdiyini nəzərə alsaq, Moskvanın Cənub-Şərqi Asiyadakı mövcud fəallıq səviyyəsini qoruyub saxlaya biləcəyi isə qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Türkiyə və digər ölkələrlə dialoq

Regiondakı rəqabət artıq yalnız Vaşinqton, Pekin və Moskva ilə məhdudlaşmır. ASEAN-ın bu yaxınlarda Türkiyəni rəsmən 12-ci tamhüquqlu Dialoq Tərəfdaşı kimi qəbul etmək qərarı təşkilatın beynəlxalq əhəmiyyətinin necə artdığının mühüm göstəricisidir. Ankaranın marağı anlaşılandır, çünki ASEAN orta güclərin manevr etmək üçün daha çox imkan axtardığı bir vaxtda həm dünyanın ən sürətlə böyüyən iqtisadi regionlarından birinə çıxış, həm də mühüm diplomatik platforma təklif edir.

Baxmayaraq ki, Türkiyə Cənub-Şərqi Asiyada Çin və ya ABŞ ilə rəqabət apara biləcək mövqedə deyil. O, şübhəsiz ki, ticarət, nəqliyyat, müdafiə, texnologiya və diplomatiya sahələrində daha bir faydalı tərəfdaş kimi özünü təsdiq etmək potensialına malikdir.

Eyni məntiq ASEAN-la əlaqələrini gücləndirməyə çalışan Yaponiya, Hindistan, Avstraliya, Cənubi Koreya, Avropa İttifaqı və Böyük Britaniya kimi digər xarici güclərə də aiddir. Lakin bu o demək deyil ki, Cənub-Şərqi Asiya hökumətləri öz regionlarının yeni Soyuq müharibə meydanına çevrilməsində maraqlıdırlar.

Təşkilatın artan nüfuzu

ASEAN-ın Çinlə ABŞ, yaxud Rusiya ilə Qərb arasında seçim edəcəyi ehtimalı azdır. Təşkilat regional arxitekturada öz mərkəzi rolunu qoruyub saxlamağa çalışaraq bütün tərəflərlə əməkdaşlığı davam etdirəcək. Başqa sözlə, blok idarəçiliyi xarici güclərə verməkdənsə, regional dialoqa özü rəhbərlik etməyi hədəfləyir.

ASEAN-ın son 59 ildə ən böyük nailiyyəti qlobal səhnədə hökmranlıq edəcək qədər güclənməsi deyil, demək olar ki, hər kəsin onunla münasibət qurmaq istəyəcəyi qədər əhəmiyyətli bir quruma çevrilməsidir. Dünya gücləri Cənub-Şərqi Asiyada nüfuz uğrunda rəqabəti davam etdirsə də, ASEAN bu rəqabəti öz xeyrinə istifadə etməkdə son dərəcə qərarlı görünür. 

Teqlər

ASEAN geosiyasət Cənub-Şərqi Asiya ABŞ Çin Türkiyə Rusiya iqtisadiyyat