“Məkkə Müdafiə Sazişi”: Yaxın Şərq üçün yeni təhlükəsizlik nizamı?

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın imzaladığı ortaq müdafiə sazişi göstərir ki, bölgə ölkələri artıq təhlükəsizlikləri üçün yalnız başqalarına güvənmək istəmirlər. Amma bu addımın sabitlik yaradacağı, yoxsa yeni rəqabətə səbəb olacağı hələlik sual altındadır.

Onilliklər ərzində Yaxın Şərqdə əsas sual bu idi: Böhran zamanı hansı xəbərdar dövlət kimin arxasında duracaq? 7 avqust 2026-cı ildə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanan "Məkkə Müdafiə Sazişi" bu məsələnin şərtlərini dəyişir. Artıq əsas sual bölgəni kənardan kimin qoruyacağı deyil, ölkələrin öz aralarında necə bir qoruyucu güc yarada biləcəyidir.

Razılaşmanın ən vacib bəndi sadə, lakin iddialıdır: Bu üç dövlətdən birinə edilən silahlı hücum hamısına qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək. Bu cümlə sazişi adi hərbi əməkdaşlıq memorandumundan fərqləndirir. O, təlimlərdən, silah alışından və siyasi məsləhətləşmələrdən kənara çıxaraq kollektiv müdafiə öhdəliyi yaradır.

Buna baxmayaraq, "Məkkə Müdafiə Sazişi"ni hələ "Yaxın Şərq NATO-su" adlandırmaq tezdir. NATO sadəcə kollektiv müdafiə bəndindən ibarət deyil; onun inteqrasiya olunmuş planlaşdırma, komandanlıq strukturları və ortaq prosedurları var. Məkkədən gələn siyasi siqnal güclüdür, lakin onun əməliyyat dərinliyi hələ qurulmalıdır.

Bu məhz sazişin nə qədər vacib olduğunu göstərir. Saziş hələ tam hazır bir təhlükəsizlik sistemi yaratmasa da, yeni mərhələnin başlanğıcından xəbər verir: Artıq kənardan kömək gözləmək əvəzinə, bölgə ölkələri özləri çəkindirici güc yaratmağa başlayırlar.

Güclü vəd, sınaqdan keçməmiş mexanizm

Türkiyənin Xarici İşlər naziri Hakan Fidan sazişin kollektiv müdafiə prinsipini Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsi ilə müqayisə edib. Lakin bu müqayisə avtomatik hərbi müdaxilə demək deyil. Hücuma məruz qalan dövlət yardım istəməli və lazım olan dəstəyi müəyyənləşdirməlidir. Cavab kəşfiyyat və logistikadan tutmuş sursat və hərbi birliklərə qədər dəyişə bilər.

Bu çeviklik siyasi baxımdan zəruridir. Türkiyə NATO üzvüdür. Səudiyyə Ərəbistanının ABŞ ilə geniş təhlükəsizlik əlaqələri qalır. Pakistan isə öz Cənubi Asiya prioritetlərini nəzərə almalıdır. Hər üç ölkənin gələcək böhranları eyni cür qiymətləndirəcəyinə zəmanət yoxdur.

Bununla belə, çeviklik qeyri-müəyyənlik də yaradır. Potensial rəqib yalnız sazişin nə dediyini deyil, həm də tərəflərin birlikdə hərəkət etməyə hazırlığını qiymətləndirəcək.

Planlaşdırılan siyasi və hərbi komitələr, Səudiyyə Ərəbistanında daimi katiblik və birgə təlimlər bu etimad boşluğunu doldurmağa xidmət edir.

İrana qarşı deyil, lakin İran faktorundan kənarda da deyil

İmza atanlar əməkdaşlıqlarının İrana və ya hər hansı digər ölkəyə qarşı olmadığını vurğulayıblar. Hakan Fidan bildirib ki, mətn heç bir ortaq düşmən müəyyənləşdirmir. Bu tarazlaşdırıcı mesaj xüsusilə Ankara və İslamabad üçün vacibdir.

İranın ilkin reaksiyası da ölçülü olub. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmail Bəqai bildirib ki, İranın bu paktı təhdid hesab etməsi üçün heç bir səbəb yoxdur.

Bununla belə, saziş ABŞ-İran qarşıdurması, Körfəz ölkələrinə təsir edən raket hücumları və xarici zəmanətlərin etibarlılığı ilə bağlı artan şübhələr fonunda imzalanıb. İran sazişdə birbaşa qeyd edilməsə də, bölgədəki mövcud gərginlik məhz belə bir paktın yaranmasına səbəb olan amillərdəndir.

Türkiyə lider rol axtarır və üzərinə yük götürür

“Məkkə Müdafiə Sazişi” Türkiyəyə regional təhlükəsizlik təminatçısı olmaq üçün mühüm fürsət açır. Türkiyənin üstünlükləri göz qabağındadır: Təcrübəli ordusu, NATO standartlarına uyğun fəaliyyət göstərmə qabiliyyəti və güclü müdafiə sənayesi.

Lakin lider rol həm də öhdəliklər gətirir. Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanının İran və husilərlə bağlı risklərinə nə dərəcədə qarışmağa hazırdır? Əksinə, Ankara Suriya və ya Şərqi Aralıq dənizindəki prioritetləri üçün hansı dəstəyi gözləyə bilər?

Genişlənmə paktın gələcəyini müəyyən edəcək

Rəsmilər bildiriblər ki, “Məkkə Müdafiə Sazişi” digər ölkələr üçün də açıqdır və Misir bu məsələdə ən çox müzakirə edilən namizəddir. Lakin hüquqi öhdəliklər diqqətli konstitusiya araşdırması tələb edir.

Genişlənmə sazişə daha çox hərbi çəki verə bilər, lakin böhran zamanı ortaq təhdidi müəyyənləşdirməyi də çətinləşdirə bilər.

Regional sahibkarlıq, yoxsa yeni blok?

“Məkkə Müdafiə Sazişi”nin arxasındakı əsas fikir “regional sahibkarlıq”dır: Yaxın Şərqin təhlükəsizliyi regiondan kənardakı paytaxtlarda deyil, yerli dövlətlərin fəal iştirakı ilə həll edilməlidir.

Təhlükə odur ki, bu şaxələndirmə blok siyasətinə çevrilə bilər. Əgər Məkkə çərçivəsi digər dövlətlərə qarşı ideoloji ox kimi təqdim olunarsa, bu, mövcud silah yarışını sürətləndirə bilər.

İlk böhran əsl sınaq olacaq

“Məkkə Müdafiə Sazişi”nin gücü imza mərasimində deyil, ilk ciddi böhrana veriləcək reaksiyada ölçüləcək. Koordinasiyalı və etibarlı cavab təhlükəsizlik qalxanı yarada bilər. Tərəddüd və bölünmə isə sazişi qeyri-müəyyənlik mənbəyinə çevirəcək.

Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik nizamı elan oluna bilər, lakin onun real mövcudluğu növbəti böhran zamanı bəlli olacaq.

Teqlər

Opinion Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi Türkiyə Pakistan Səudiyyə Ərəbistanı İran regional nizam Hakan Fidan Nato