Süni intellektin bölünməsi: Diplomatik təzyiq texnologiyanı düşərgələrə ayıra bilərmi?

ABŞ Dövlət Departamenti 35 ölkəni qlobal süni intellekt yarışında tərəf seçməyə çağıran məktub layihəsi hazırlayıb. Lakin açıq modellərin sürətlə yayılması getdikcə daha çox əlaqələnən texnologiya ekosistemini bölmək cəhdlərinin məhdudiyyətlərini ortaya qoyur.

“Reuters”in nəzərdən keçirdiyi layihəyə əsasən, Vaşinqtonun “Pax Silica” təşəbbüsü çərçivəsində iştirak edən ölkələr ziddiyyətli tələbləri olan rəqib platformalara qoşula bilməzlər. Hər iki istiqamətdə fəaliyyət göstərməyə çalışdıqları halda isə ABŞ-nin rəhbərlik etdiyi əməkdaşlıq formatından kənarlaşdırıla bilərlər.

Lakin diplomatlar təklif olunan bu yanaşmanı müzakirə etdiyi vaxt, texnologiya sahəsində fərqli bir proses gedir. İnkişaf platformalarında, akademik qurumlarda və özəl şirkətlərdə mühəndislər və tədqiqatçılar geosiyasi göstərişlərə deyil, əsasən praktiki faydalılığa və texniki imkanlara əsaslanaraq seçim edirlər.

Bu isə əsas sualı gündəmə gətirir: diplomatik təzyiq texnologiyanı sərt bloklara ayıra bilərmi, yoxsa innovasiya siyasi təcrid cəhdlərinə baxmayaraq sərhədləri aşaraq yayılmağa davam edəcək?

Diplomatiya bazar reallığı ilə üzləşir

Diplomatik təşəbbüslərlə bazar reallığı arasındakı ziddiyyət getdikcə daha da dərinləşir.

“Hugging Face” platformasının son məlumatları göstərir ki, “Qwen” əsaslı modellər 151 448 törəmə model yaradıb. Bu göstərici “Meta” modellərinin ümumi sayından 2,6 dəfə çoxdur. Parametr sayı açıqlanan modellər 2026-cı ilin yanvar–iyul ayları arasında iki milyarddan çox “Qwen” yüklənməsi qeydə alıb.

Bu rəqəmlər hökumət göstərişlərini deyil, tərtibatçıların imkan, xərc və əlçatanlıq meyarlarına əsaslanan seçimlərini əks etdirir.

“OpenRouter” məlumatları da oxşar mənzərə ortaya qoyur. Platformanın təhlilinə əsasən, Çin mənşəli modellər 2026-cı ilin iyun ayının əvvəlinə qədər token istifadəsində ABŞ mənşəli modelləri geridə qoyub.

Bu göstəricilər qlobal süni intellekt tələbatını deyil, konkret model marşrutlaşdırma platformasındakı istifadə tendensiyalarını əks etdirir.

Bu, ABŞ süni intellekt şirkətlərinin imkanlarının və ya təsir dairəsinin zəiflədiyi anlamına gəlmir. Birləşmiş Ştatlar 2025-ci ildə qlobal özəl süni intellekt investisiyalarının təxminən 83 faizini cəlb edib və böyükmiqyaslı hesablama infrastrukturu sahəsində əsas mövqeyini qoruyur.

Bununla belə, açıq inkişaf platformalarında tərtibatçılar getdikcə daha çox yükləmələr, uyğunlaşdırmalar və hesablama resurslarından istifadə etməklə seçimlərini nümayiş etdirirlər.

Təzyiqin niyə məhdudiyyətləri var

Təcridedici diplomatik təzyiqin effektivliyi həmişə kənarda saxlanılan tərəfin nə qədər vacib olmasından asılı olub.

Texnoloji rəqabətin əvvəlki mərhələlərində bu təsir daha güclü idi. Qapalı sistemlərə, xüsusi aparat təminatına və ya məhdud tərəfdaşlıqlara çıxışın qarşısının alınması digər ölkələrdə inkişaf imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilərdi.

Lakin süni intellekt sahəsi fərqli mənzərə təqdim edir.

Artıq kifayət qədər güclü açıq çəkili modellər kvantlaşdırmadan sonra istehlakçı səviyyəli cihazlarda işləyə bilir. Daha kiçik sistemlər isə xarici bulud xidmətlərinə davamlı çıxış olmadan yerli istifadə üçün uyğunlaşdırıla bilər.

Model çəkiləri icazəli lisenziyalarla yayımlandıqdan və geniş şəkildə yükləndikdən sonra onların qlobal miqyasda geri çağırılması və ya məhdudlaşdırılması olduqca çətinləşir.

Qabaqcıl süni intellektin yalnız müəyyən geosiyasi tərəfi seçməklə əldə edilə biləcəyi fikrini müdafiə etmək getdikcə çətinləşir. Xüsusilə də faydalı modellər yerli sistemlərdə işləyə bildiyi halda.

Açıq lisenziyalaşdırma yeni mənzərə yaradır

Açıq lisenziyalaşdırma bu dəyişimin əsas amillərindən biridir.

“Alibaba”nın “Qwen” modelləri və “DeepSeek” sistemləri kimi aparıcı Çin mənşəli süni intellekt modelləri geniş şəkildə dəyişdirilməyə və kommersiya məqsədilə istifadəyə imkan verən “Apache 2.0” və ya “MIT” kimi açıq lisenziyalar əsasında yayımlanıb.

Bu fərq tam deyil. ABŞ şirkətləri də açıq çəkili modellər təqdim edir. Lakin bir çox aparıcı Amerika sistemi qapalı xidmət olaraq qalır və ya daha sərt məhdudiyyətlər altında fəaliyyət göstərir.

Bu isə tərtibatçıları daha çox sərbəstlik və uyğunlaşdırma imkanı təqdim edən ekosistemlərə yönəldə bilər.

Kommersiya infrastrukturu da siyasi sərhədlərlə tam məhdudlaşmır.

“Nvidia” öz açıq modellərini təqdim etməklə yanaşı, “DeepSeek” kimi Çin mənşəli sistemlər üçün optimallaşdırma vasitələri də təqdim edir. “AMD”nin proqram təminatı ekosistemi isə “Qwen” və “DeepSeek” daxil olmaqla müxtəlif modellər üçün çıxarış prosesini (inference) dəstəkləyir.

Diplomatik sənədlərdə eksklüziv koalisiyalar aydın şəkildə müəyyən edilə bilər. Lakin texnologiya sənayesi bu sərhədlərə həmişə uyğun hərəkət etmir.

Parçalanmanın qiyməti

Tarix təchizat zəncirlərinin parçalanmasının gözlənilməz xərcləri barədə mühüm nümunələr təqdim edir.

İnformasiya Texnologiyaları və İnnovasiya Fondu hesablayıb ki, ABŞ-nin “Huawei” ilə əməkdaşlığa tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər 2021–2024-cü illər arasında Amerika şirkətlərinə ən azı 33 milyard dollar həcmində satış itkisinə səbəb olub.

Bu, ixrac nəzarətlərinin həmişə səmərəsiz olduğunu göstərmir. Lakin təcrid siyasətinin onu tətbiq edən ölkələr üçün də ciddi iqtisadi nəticələr yarada biləcəyini göstərir.

Daha dərin yarımkeçirici parçalanmasının mümkün qiyməti isə daha böyük ola bilər.

“Boston Consulting Group” və “Semiconductor Industry Association” tərəfindən aparılan araşdırmada tamamilə müstəqil regional çip təchizat zəncirlərinin mövcud olduğu hipotetik ssenari qiymətləndirilib.

Araşdırmaya görə, belə paralel sistemlərin yaradılması yarımkeçirici qiymətlərini 35–65 faiz artıra bilər. Bu əlavə xərclər isə nəticədə şirkətlərə və istehlakçılara ötürüləcək.

Orta gücə malik ölkələr və inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün parçalanmanın xüsusi nəticələri ola bilər.

Ölkələr eksklüziv texnoloji bloklardan birini seçməyə məcbur edildikdə, onlar müxtəlif mənbələrdən ən yaxşı alətlərdən və modellərdən istifadə etməklə yerli süni intellekt imkanlarını inkişaf etdirmək fürsətini itirə bilərlər.

Müxtəlif texnologiyalara çıxış ölkələr öz imkanlarını qurmağa və yalnız bir xarici sistemdən asılılıqdan yayınmağa çalışdıqda xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Tərtibatçılar getdikcə daha çox təsirə malikdirlər

Getdikcə cavabın mühüm hissəsi diplomatik qurumlarda deyil, hər gün texniki qərarlar qəbul edən tərtibatçıların əlində formalaşır.

Açıq modelin hər bir yüklənməsi, uyğunlaşdırılması və yeni məqsədlər üçün istifadəsi əlçatanlıq, xərc və məhsuldarlığın müəyyən kombinasiyasına verilən seçimdir.

Bu seçimləri diplomatik ultimatumlarla asanlıqla dəyişmək mümkün deyil.

Tərtibatçılar güclü süni intellekt sistemlərinin eksklüziv geosiyasi uyğunlaşmadan da mövcud ola bildiyini gördükcə, ikili seçim tələbləri ölkələrin öz texnoloji strategiyalarını müəyyənləşdirmək imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Bu, xüsusilə böyük güclər arasında yerləşən ölkələr üçün vacib məsələdir.

Diplomatik çərçivədən kənarda qalmaq avtomatik olaraq tam texnoloji təcrid demək deyil.

Ölkələr açıq modellərdən istifadə etməklə, yerli mütəxəssislər yetişdirməklə və qlobal inkişaf icmalarına töhfə verməklə öz süni intellekt imkanlarını formalaşdıra bilərlər.

Lakin açıqlıq bütün asılılıqları aradan qaldırmır.

Qabaqcıl çiplərə, kapitala, bulud infrastrukturuna və xüsusi texniki biliklərə çıxış hələ də əsas əhəmiyyət daşıyır.

Aydın bölünmələri inkar edən ekosistem

Diplomatik məktublar siyasi sərhədlər müəyyən edə bilər. Lakin onlar artıq dərin şəkildə bir-birinə bağlı olan texnologiya ekosistemini asanlıqla parçalaya bilməz.

Model çəkiləri sərhədləri aşdıqda, açıq lisenziyalar dəyişikliklərə və təkrar istifadəyə imkan verdikdə, tərtibatçılar isə texniki seçimlərində sərbəst qaldıqda, sərt geosiyasi bloklar yaratmaq daha çətin olur.

Süni intellektin yalnız müəyyən düşərgələr arasında bölünməsi ideyası texnologiyanın yalnız rəsmi kanallar vasitəsilə yayıldığını nəzərdə tutur.

Lakin praktikada güclü və əlçatan alternativlər geniş yayıldıqda texnologiyanı tam şəkildə məhdudlaşdırmaq nadir hallarda mümkün olur.

Süni intellekt dövrünün gələcək arxitekturası yalnız paytaxtlarda qəbul edilən siyasi qərarlarla deyil, həm də tətbiqlər hazırlayan, problemləri həll edən və öz işləri üçün uyğun alətləri seçən mühəndislərin, tədqiqatçıların və şirkətlərin ümumi seçimləri ilə formalaşacaq.

Bu, geosiyasi rəqabətin əhəmiyyətini azaltmır.

İstedadların qorunması, investisiya axınları, təhlükəsizlik məsələləri, texniki standartlar və qabaqcıl aparat təminatına çıxış hələ də mühüm amillər olaraq qalır.

Lakin bu, göstərir ki, qlobal süni intellekt ekosisteminin son forması yalnız diplomatik təzyiqlərlə deyil, həm də açıqlıq, əlçatanlıq və texniki üstünlük amilləri ilə müəyyən ediləcək.

Pakistanın seçimi

Pakistan və bu kimi ölkələr üçün əsas nəticə ondan ibarətdir ki, texnoloji imkanlara çıxış üçün yalnız müəyyən bir eksklüziv bloka qoşulmaq zəruri yol deyil.

Yeni dövr müxtəlif alətlərdən istifadə, yerli istedadların inkişafı, infrastrukturun gücləndirilməsi və qlobal texniki icmalarda iştirakdan daha çox asılı olacaq.

İstənilən istiqamətdən gələn diplomatik təzyiq hələ də əhəmiyyətlidir. Lakin ölkələr dəyişən texnoloji reallığı düzgün qiymətləndirməli və buna uyğun strategiyalar hazırlamalıdır.

2026-cı ildə süni intellekt sahəsində ən mühüm qərarların bir çoxu hökumət kabinetlərində deyil, texnologiya mütəxəssisləri tərəfindən qəbul edilir.

Onlar hər dəfə bir modeli yüklədikdə, onun parametrlərini dəyişdirdikdə və real problemlərin həlli üçün tətbiq etdikdə qlobal texnologiya mənzərəsinin formalaşmasına təsir göstərirlər.

Nəticədə, tərtibatçıların və texnologiya iştirakçılarının verdiyi çoxsaylı qərarlar qlobal süni intellekt ekosisteminin gələcəyinə 35 hökumətə ünvanlanan hər hansı diplomatik məktub layihəsindən daha çox təsir göstərə bilər.

Müəllif haqqında:

Müəllif qlobal süni intellekt idarəçiliyi və rəqəmsal infrastrukturun inkişafı üzrə ixtisaslaşan texnologiya siyasəti analitikidir.

Teqlər

AI texnologiyaları süni intellekt ABŞ-Çin texnologiya rəqabəti Qlobal texnologiyalar Rəqəmsal geosiyasət Texnoloji parçalanma Opinion