Xeyirxahlıq nə zaman düşmən qazandırır?

Karyeram boyunca müxtəlif ölkələrdən, mədəniyyətlərdən, dinlərdən və siyasi sistemlərdən olan minlərlə insanla tanış olmuşam. Lakin insan təbiəti haqqında öyrəndiyim ən maraqlı dərslərdən biri nə iqtisadiyyatla, nə də siyasətlə bağlıdır.

Bəzən insanlar onlara zərər verən şəxsləri, həyatlarında böyük rol oynayan və onlara kömək edən insanlardan daha asan bağışlayırlar. Bu, ilk baxışda ədalətsiz, hətta nankor görünə bilər.

Gənc yaşlarımda mən də belə düşünürdüm. Yaş artdıqca bu məsələyə fərqli baxmağa başladım. Problem yaxşılıq etməkdə deyil. Bəzən yaxşılıq qarşı tərəfdə minnətdarlıqla yanaşı, borcluluq, asılılıq və narahatlıq hissi də yarada bilər.

Səxavətin bir neçə forması var

Biz “yaxşılıq etmək” ifadəsini çox vaxt vahid bir anlayış kimi qəbul edirik. Amma əslində onun müxtəlif formaları var.
Bəzi insanlar kömək etməyi xarakterlərinin bir hissəsi hesab edirlər. Çətin vəziyyətdə olan birini gördükdə heç bir qarşılıq gözləmədən, təbii şəkildə yardım göstərirlər.

 Digərləri üçün yardım dini və mənəvi məsuliyyətdir. Onlar mükafatı yardım etdikləri şəxsin təşəkküründə deyil, daha yüksək dəyərlərdə axtarırlar. Başqaları isə səxavəti etik borc kimi qəbul edir: gücü, biliyi, sərvəti və ya imkanları olan insanlar bunların bir hissəsini ehtiyacı olanlarla bölüşməlidir.

 Bir də qarşılıqlı yardım anlayışı var: bu gün mən sənə kömək edirəm, sabah, bəlkə, sən mənə kömək edəcəksən. Cəmiyyətlərin böyük hissəsi məhz belə qarşılıqlı münasibətlər üzərində qurulub. Amma səxavətin başqa tərəfi də var. Bəzən insanlar kömək etməklə əslində təsir qazanmağa çalışırlar.

Onlar iş imkanları, əlaqələr, üstünlüklər və müxtəlif imkanlar təqdim edir, eyni zamanda qarşı tərəfdə mənəvi borc hissi yaradırlar. Siyasətdə bunun çoxsaylı nümunələri var. Himayədarlıq yeni anlayış deyil. Osmanlı dövründə hərbçilərə və dövlət qulluqçularına verilən “ülufə” ödənişləri bəzən sədaqəti qoruma vasitəsinə çevrilirdi. Müasir siyasət isə bu mexanizmin daha mürəkkəb formalarını yaradıb.

 Biznes dünyası da bundan kənarda deyil. Bəzi rəhbərlər yaxşı liderlik nəticəsində qazanılan sədaqətdən daha çox, şəxsi borcluluq üzərində qurulan bağlılığa üstünlük verirlər. Onlar hesab edirlər ki, özlərinə borclu olan insanı idarə etmək daha asandır. Lakin belə münasibətlər adətən uzunömürlü olmur. Minnətdarlıq üzərində qurulan sədaqət kövrəkdir.

Yardım almağın görünməyən yükü

Biz yaxşılıq etməyin dəyəri haqqında çox danışırıq, amma yardım qəbul etməyin çətin tərəfləri barədə daha az düşünürük. Qürurlu insan üçün kömək qəbul etmək bəzən ağır ola bilər. Maddi borcun sərhədləri aydındır. Onun məbləği, şərtləri və adətən ödəniş müddəti olur.

Minnətdarlıq borcunun isə ölçüsü yoxdur. Nə qədər təşəkkür etmək kifayətdir? Bu hiss nə qədər davam etməlidir? Bəs yaxşılıq edən insan bir gün qarşılığında nəsə istəsə? Bəzi insanlar onlara göstərilən yaxşılığı ömür boyu xatırlayırlar. Mən belə insanlarla tanış olmuşam. Onlar üçün illər əvvəl edilən kiçik bir kömək belə yadda qalır. 

Bəziləri isə təşəkkürünü bildirir və həyatlarına davam edirlər. Amma elələri də var ki, onlara kömək edən insandan uzaqlaşırlar. Çünki həmin münasibət zamanla onlar üçün narahatlıq yaratmağa başlayır. Bəzən yaxşılıq edən insan istəmədən də olsa, qarşı tərəfə onun çətin dövrünü xatırladır: maddi sıxıntı yaşadığı vaxtları, karyerasındakı problemləri və ya ehtiyac duyduğu dəstəyi. 

Bu narahatlıqdan qaçmağın yollarından biri həmin insandan uzaqlaşmaqdır. Digəri isə onu dəyərdən salmaqdır. Onun qüsurları daha çox görünməyə başlayır, niyyətləri şübhə altına alınır, uğurları isə kiçildilir. Bəzən minnətdarlıq incikliyə çevrilir. 

Bu, insan psixikasının qəribə müdafiə mexanizmlərindən biridir: əgər borcu qaytarmaq çətindirsə, insan şüuraltı olaraq həmin borcun sahibinin dəyərini azaltmağa çalışa bilər. Bəlkə də, buna görə kiməsə böyük yaxşılıq etmək həmişə böyük dostluq yaratmır. Bəzən əksinə, münasibətləri daha da çətinləşdirir.

Səxavətin sərhədləri olmalıdır

Tanıdığım ən ağıllı və səxavətli insanlar hər kəsə düşünmədən kömək edən insanlar deyildi. Onlar lazım gəldikdə “yox” deməyi bacarırdılar. Onlar başqalarının bütün problemlərini öz üzərlərinə götürmürdülər və kiməsə kömək etməklə onu daim xilas etməyi eyni şey hesab etmirdilər. 

Bu fərq çox vacibdir. Davamlı olaraq xilas edilən insan heç də hər zaman güclənmir. Bəzən əksinə, asılı vəziyyətə düşür. Asılılıq gözlənti yaradır. Gözlənti vərdişə, vərdiş isə zamanla haqq tələb etmək hissinə çevrilə bilər.

Sonra qəribə bir vəziyyət yaranır: əvvəlki on yaxşılıq unudulur, yalnız on birinci dəfə — kömək edilməyən an — yadda qalır. Minnətdarlıq narazılığa çevrilir. Deməli, problem həmişə yaxşılıq etməkdə deyil. Problem bəzən sərhədsiz yaxşılıq etməkdədir.

Dövlətlər də eyni səhvə yol verə bilər

Beynəlxalq danışıqlarda da bunun bənzərini görmüşəm. Hökumətlər qarşı tərəfdə xoş münasibət yaratmaq ümidi ilə güzəştlərə gedirlər. İlk güzəşt qiymətləndirilir, ikincisi qəbul olunur, üçüncüdən sonra isə bu addımlar gözləntiyə çevrilməyə başlayır.

Dördüncü dəfə isə əvvəllər yaxşı niyyət kimi qəbul edilən güzəşt artıq əldə edilmiş hüquq kimi görünə bilər. Sonra bir gün güzəşt edən tərəf “yox” deyir və birdən-birə qeyri-məntiqli davranmaqda ittiham olunur.
Əlbəttə, beynəlxalq münasibətlər dostluq deyil. Dövlətlərin hissləri yox, maraqları var. Amma əsas mexanizm təəccüblü şəkildə oxşardır: davamlı güzəştlər qarşı tərəfin gözləntilərini dəyişir.

Bu dərs biznes danışıqlarına və şəxsi münasibətlərə də aiddir: bu gün göstərilən yaxşılıq sabah adi norma kimi qəbul edilə bilər. Buna görə də xoş niyyət də düşünülmüş olmalıdır. Nə zaman, nə qədər və kimə kömək etdiyiniz önəmlidir. Ən vacibi isə yaxşılığı qarşı tərəfin ləyaqətini qoruyaraq etməkdir. Hər yaxşılıq həqiqətən cəzalandırılırmı? 

İngilis dilinə çox maraqlı və bir qədər də kinayəli bir ifadə var. Tərcüməsi belədir: “Heç bir yaxşılıq cəzasız qalmır”. Bu ifadəni həyat qaydası kimi qəbul etməzdim. Çünki təcrübəm bunun əksini göstərən çoxsaylı nümunələrlə zəngindir. İllər keçsə belə, müəlliminin, dostunun, həmkarının, qonşusunun və hətta tanımadığı bir insanın etdiyi yaxşılığı unutmayan insanlarla qarşılaşmışam. 

Bəzi yaxşılıqlar pulun, nüfuzun və peşə adlarının artıq əhəmiyyətini itirdiyi vaxtlarda belə yadda qalır. Belə insanlar insan təbiətinə olan inamı qoruyur. Amma yalnız yaxşı niyyət kifayət etmir. Xeyirxahlıq həm də düzgün yanaşma tələb edir. Əks halda, səxavət asılılığa, yardım alçaldılmaya, minnətdarlıq isə görünməyən bir yükə çevrilə bilər.

Yaxşılıq et və dənizə at

Getdikcə daha çox dəyər verdiyim qədim türk atalar sözlərindən birində deyilir: “Yaxşılıq et və dənizə at; balıq bilməsə də, Xaliq bilər.” Bu, səxavət haqqında çox dərin bir düşüncədir: yaxşılıq et və sonra onun hesabını aparma.

Kim xatırladı, kim təşəkkür etdi, kim sadiq qaldı, kim qarşılığını verdi — bütün bunları illərlə izləməyə çalışma. Yaxşılığın qarşılığını tələb etdiyimiz an, hətta bu yalnız minnətdarlıq olsa belə, o artıq bir növ sövdələşməyə çevrilir.
“Mən bunu sənin üçün etdim, ona görə də sən mənə bunu borclusan” — bu, artıq tam mənada yaxşılıq deyil. Bu, son ödəniş tarixi göstərilməyən bir hesabdır. Lakin bu atalar sözünü yanlış anlamaq olmaz. Bu, hər kəsə, hər şəraitdə və nəticələrini düşünmədən sonsuz yardım etmək demək deyil.

Dənizə atılmalı olan hesab- kitabdır, sağlam düşüncə yox. Səxavətin yenə də sərhədləri olmalıdır. İstismar edilməyinizə imkan verməyin, asılılıq yaratmayın və başqasının məsuliyyət hissini və ləyaqətini əlindən alan şəkildə kömək etməyin. Yaxşılıq etməzdən əvvəl düşünün. Amma etdikdən sonra onun hesabını aparmayın.

Xeyirxahlığın öz etikası var

Yaş bizə öyrədir ki, səxavətin yalnız mənəvi deyil, həm də psixoloji, hətta estetik tərəfi var. Ən gözəl yaxşılıq forması başqa insanı bizdən asılı vəziyyətə salmır, onun özünə hörmətini azaltmır və minnətdarlıq tələb etmir. O, sonradan başqalarına nümayiş etdirilmir. 

Və illər sonra belə bir cümlə ilə bitmir: “Əgər mən olmasaydım, sən heç vaxt...”. Bəlkə də, səxavətin ən yetkin forması yaxşılıq etmək və sonra onu unutmaqdır. Daha çətin olan isə yaxşılıq etdiyiniz insanın da bunu unuda biləcəyini qəbul etməkdir. Biz insanıq. Təbii ki, minnətdarlıq görmək istəyirik. Sədaqəti qiymətləndiririk. Etdiyimiz işin əhəmiyyətli olduğunu bilmək istəyirik.

Amma bunlar yaxşılığın qiyməti olmamalıdır. Buna görə belə sadə bir qayda fikirləşmişəm: Yaxşılıq etməkdən əl çəkməyin, amma hər kəsi xilas etməyə də çalışmayın. Ağılla və qarşı tərəfi alçaltmadan kömək edin. Sədaqəti səxavətlə satın almağa çalışmayın.

Yaxşılıq etdikdən sonra isə hesab dəftərini bağlayın. Yaxşılıq investisiya deyil. Onun faiz dərəcəsi, ödəmə müddəti və zəmanətli gəliri yoxdur. Bəlkə də,əcdadlarımız bunu nəzərdə tuturdu: “Yaxşılıq et və dənizə at”.

Teqlər

xeyirxahlıq yaxşılıq düşmən səxavət nankorluq cəmiyyət siyasət insan