R4: Regional məsləhətləşmələr sabitlik arxitekturasına çevrilə bilərmi?

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistan böhran diplomatiyasını artıq vərdişə çeviriblər. İstanbul görüşü R4 formatının dörd nazirin sadəcə fikir mübadiləsi apardığı platformadan daha geniş regional mexanizmə çevrilib-çevrilməyəcəyini göstərəcək.

Bu ayın sonunda Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistanın xarici işlər nazirləri “Regional Dördlük” (R4) formatı çərçivəsində İstanbulda görüşməlidirlər. Bu görüş mart ayından etibarən keçirilən beş məsləhətləşmə raundundan sonra baş tutur. Sonuncu görüş avqustun 5-də Əmmanda keçirilib. ABŞ və İranın cəlb olunduğu müharibə fonunda böhran diplomatiyası kimi başlayan bu proses artıq təkrarlanan regional mexanizmə çevrilməkdədir.

Bu təkrarlanma mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dörd ölkə regional gərginliyin azaldılması, iyun ayında əldə olunan ABŞ-İran memorandumu, Hörmüz boğazında gəmiçilik azadlığı və Fələstin dövlətçiliyi məsələləri üzrə mövqelərini artıq əlaqələndirib. Diplomatik əməkdaşlıq vərdişi formalaşmağa başlayır.

Lakin vərdiş hələ arxitektura demək deyil. Hazırda R4 ictimaiyyət üçün məsləhətləşmə mexanizmi olaraq qalır. Onun elan olunmuş müqaviləsi, daimi katibliyi, böhranların idarə olunması mexanizmi və ya kollektiv öhdəlikləri yoxdur. Bəyanatlar müəyyən məsələlər üzrə siyasi həmrəyliyi göstərir, lakin maraqların toqquşduğu hallarda birgə fəaliyyət göstərmək imkanını hələ sübut etməyib.

Bu səbəbdən İstanbul görüşü üçün əsas sual R4-ün növbəti bəyanatı verib-verməyəcəyi deyil. Əsas məsələ dörd nüfuzlu dövlətin təkrarlanan məsləhətləşmələri praktiki regional imkanlara çevirə bilib-bilməyəcəyidir.

Dörd ölkə, dörd təsir rıçaqı

R4 formatının əsas üstünlüyü onun üzv ölkələrinin bir-birini tamamlayan imkanlarında özünü göstərir.

Türkiyə Avropa, Qara dəniz, Qafqaz, Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya arasında yerləşir. Ölkə diplomatik təsir imkanlarını NATO üzvlüyü, böyük hərbi potensialı və getdikcə inkişaf edən yerli müdafiə sənayesi ilə birləşdirir.

Səudiyyə Ərəbistanı iqtisadi gücü, ərəb və İslam dünyasındakı nüfuzu, eləcə də daha fəal diplomatik mövqeyi ilə seçilir. Krallıq digər ölkələrin qəbul etdiyi qərarlara sadəcə reaksiya verməkdənsə, regional proseslərin istiqamətinə təsir göstərməyə daha çox çalışır.

Misir isə fərqli üstünlüklərə malikdir. Ölkənin böyük əhalisi, ərəb dünyasındakı diplomatik rolu, Süveyş kanalına nəzarəti, Qəzza, Liviya, Qırmızı dəniz və Şərqi Aralıq dənizinə yaxınlığı Qahirəni regional sabitliklə bağlı istənilən ciddi müzakirənin əsas iştirakçılarından birinə çevirir.

Pakistan Yaxın Şərqi Cənubi Asiya ilə birləşdirən ölkədir. İslamabadın Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı ilə uzunmüddətli strateji əlaqələri var. Çin, Mərkəzi Asiya və bütövlükdə İslam dünyası ilə münasibətləri isə Pakistana potensial körpü rolu qazandırır.

Məhz bu xüsusiyyətlər R4-ü fərqləndirir. Bu format yalnız Körfəz, ərəb ölkələri və ya Cənubi Asiya qruplaşması deyil. O, adətən ayrı-ayrılıqda müzakirə olunan bir neçə geosiyasi məkanı bir araya gətirir.

Lakin coğrafi mövqe avtomatik olaraq siyasi uyğunluq yaratmır, yalnız daha geniş əhatə dairəsi təmin edir. Dörd ölkənin fərqli təhlükəsizlik baxışları, ittifaqları və regional prioritetləri var. R4-ün müxtəlifliyi onun ən böyük üstünlüyü olmaqla yanaşı, əsas zəif tərəfidir.

Əgər bu fərqlilikləri idarə edə bilsə, format etibarlılıq qazana bilər. Əks halda, ümumi bəyanatlarla məhdudlaşan diplomatik platformaya çevrilə bilər.

Məsləhətləşmədən koordinasiyaya

R4-ün hər regional mübahisə ilə bağlı vahid mövqedə çıxış etməsi vacib deyil. Onun etibarlılığı məhdud sayda ortaq maraqları müəyyən edərək, eyni zamanda üzv ölkələrin fərqli milli baxışlarını nəzərə ala bilməsindən asılı olacaq.

Bu ortaq maraqların bəziləri artıq özünü göstərir: gərginliyin azaldılması, Fələstin dövlətçiliyi, humanitar yardımın çatdırılması, dəniz təhlükəsizliyi və ticarət, eləcə də enerji marşrutlarının qorunması.

Digər sahələr – iqtisadi əlaqələr, terrorizmlə mübarizə, ərzaq təhlükəsizliyi, texnologiya və sərmayə – siyasi mexanizmin davamlı olduğunu sübut etdiyi halda, gələcəkdə gündəliyin genişləndirilməsi üçün imkan yarada bilər.

Bu səbəbdən İstanbul görüşü növbəti birgə bəyanatla kifayətlənməməlidir. Dörd ölkə yüksək səviyyəli rəsmilər arasında daimi əlaqə kanalı, böhran vəziyyətləri üçün çevik kommunikasiya mexanizmi, eləcə də aydın məsuliyyət sahələri və müddətləri müəyyən edilən tematik işçi qrupları yarada bilər.

Lakin institusional quruculuq özü məqsədə çevrilməməlidir. Siyasi etimad olmadan yaradılan katiblik yalnız növbəti regional strukturun yaranmasına gətirib çıxara bilər.

İlkin mexanizmlər çevik, praktiki və nəticələrə əsaslanan olmalıdır: əlaqələndirilmiş diplomatik təşəbbüslər, ortaq böhran qiymətləndirmələri və ya konkret əməkdaşlıq layihələri.

Başqa sözlə, R4 sadəcə bir araya gəlmək mərhələsindən birgə fəaliyyət mərhələsinə keçməlidir.

Məkkə və İstanbul eyni layihə deyil

Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyənin avqustun 7-də “Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi”ni imzalamasından sonra zamanlama xüsusilə diqqət çəkir.

Sazişdə bildirilir ki, tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücum bütün iştirakçılara qarşı hücum kimi qiymətləndiriləcək. Lakin sazişin ictimaiyyətə açıqlanan müddəalarında bu çərçivədə konkret hərbi öhdəliklərin detalları göstərilmir.

Məkkə sazişi ilə R4-ü eyni layihə kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bu iki təşəbbüsün fərqli üzvləri, hüquqi mahiyyəti və strateji məqsədləri var.

Məkkə sazişi əsasən çəkindirmə və müdafiə əməkdaşlığına yönəlib. R4 formatına isə Misir də daxildir və onun əsas məqsədi məsləhətləşmələr və siyasi koordinasiyadır.

Misir müdafiə paktının iştirakçısı deyil və bu fərq nəzərə alınmalıdır.

İki mexanizm arasındakı sərhədlərin qarışdırılması mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Əgər R4 yeni hərbi blokun diplomatik qolu kimi qəbul olunmağa başlasa, onun əsas üstünlüklərindən biri olan açıqlıq zəifləyə bilər.

Digər regional aktorlar bu formata gərginliyin azaldılması platforması kimi deyil, onlara qarşı yönəlmiş ittifaq kimi yanaşa bilərlər.

Ayrı saxlanıldığı halda isə bu iki təşəbbüs bir-birini tamamlaya bilər. Çəkindirmə mümkün hücumların qarşısını almağa kömək edə bilər, lakin mübahisələrin idarə olunması, qonşuların arxayınlaşdırılması və yanlış hesablamaların qarşısının alınması üçün diplomatiya yenə də vacibdir.

R4 məhz bu daha geniş siyasi kanalı təmin edə bilər.

Buna görə də çoxşaxəli regional arxitekturanın formalaşması mümkündür, lakin bu, avtomatik baş vermir. Məkkə sazişi çəkindirməni gücləndirə, İstanbul prosesi diplomatiyanı inkişaf etdirə, iqtisadi əməkdaşlıq isə qarşılıqlı asılılığı artıra bilər.

Hər bir mexanizmin aydın məqsədi olmalı və heç biri digərinin fəaliyyət sahəsini əvəz etməməlidir.

Pakistanın strateji fürsəti

Pakistan üçün R4 formatı ənənəvi xarici siyasət yanaşmasından kənarda yeni imkanlar yaradır. Qrupun iyun ayında yayımladığı bəyanatda İslamabadın ABŞ-İran memorandumu ilə bağlı əldə olunan razılaşmada oynadığı rol xüsusi qeyd olunub.

Bu, Pakistana sadəcə iştirakçı ölkə kimi deyil, tərəflər arasında əlaqə yaradan və vasitəçilik edən aktor kimi çıxış etmək üçün əsas verir.

Pakistanın əhəmiyyəti qismən onun əlaqələndirə bildiyi tərəflərdən qaynaqlanır: qərbində Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə, şimalında Çin və Mərkəzi Asiya, şərqində isə Cənubi Asiya yerləşir.

Lakin körpü yalnız üzərindən keçmək mümkün olduqda əhəmiyyət daşıyır. Diplomatik imkanlar praktiki nəticələrə çevrilməlidir.

İslamabad R4 formatından sülh, regional əlaqəlilik və iqtisadi qarşılıqlı asılılıq üzərində qurulan daha konkret gündəliyin təşviqi üçün istifadə etməlidir.

Dəniz təhlükəsizliyi sahəsində gərginliyin azaldılması, enerji və ərzaq təhlükəsizliyi, regionlararası ticarət, infrastruktur və texnologiya əməkdaşlığı siyasi koordinasiyanın real faydalar verə biləcəyi istiqamətlərdir.

Türkiyə Avropa və Asiyanı birləşdirir. Səudiyyə Ərəbistanı Körfəzi geniş ərəb iqtisadi məkanı ilə əlaqələndirir. Misir Aralıq dənizi, Afrika və Qırmızı dənizi birləşdirir. Pakistan isə Cənubi Asiyanı Körfəz, Mərkəzi Asiya və Çinlə əlaqələndirir.

Əsas çətinlik bu coğrafi üstünlükləri sadəcə xəritədə göstərilən mövqedən real regional şəbəkəyə çevirməkdir.

R4 eksklüziv bloka çevrilməməlidir

R4-ə rəqib hərbi düşərgələr və ya məzhəb blokları prizmasından yanaşmaq düzgün deyil. Region sıfır cəmli geosiyasi yanaşmanın nəticələrinə görə artıq yüksək bədəl ödəyib.

Məqsəd strateji qarşıdurma yaratmadan strateji müstəqilliyi gücləndirmək olmalıdır. Regional təşəbbüslərin artması hər hansı xarici gücə qarşı yönəlmiş düşmənçilik tələb etmir. Eyni zamanda, dörd ölkə arasında daha sıx koordinasiya digər tərəflərin prosesdən kənarlaşdırılması anlamına gəlməməlidir.

R4 digər regional aktorlar və xarici tərəfdaşlarla dialoqa açıq qaldığı halda daha nüfuzlu ola bilər. Onun kollektiv imkanları ünsiyyət kanallarını daraltmaq üçün deyil, genişləndirmək üçün istifadə edilməlidir.

Qrupun daxili fərqləri də müəyyən hallarda üstünlüyə çevrilə bilər. Dörd ölkə qlobal güclər və regional rəqiblərlə fərqli münasibətlərə malikdir.

Bu fərqlər qərarların qəbulunu çətinləşdirə bilər, lakin eyni zamanda vahid diplomatik platforma vasitəsilə bir-biri ilə birbaşa əlaqəsi olmayan tərəflərlə ünsiyyət qurmaq imkanı yaradır.

R4-ün əsas sınağı fərqli mövqeləri vasitəçilik imkanına çevirə bilib-bilməyəcəyidir. Əgər konsensus yalnız ən aşağı ortaq məxrəcə əsaslanarsa, format əsasən bəyanatlarla məhdudlaşacaq.

Əgər üzvlər razılaşdırılmış çərçivə daxilində müxtəlif məsələlər üzrə liderliyi öz üzərinə götürə bilsələr, R4 sərt ittifaqdan daha çevik və təsirli mexanizmə çevrilə bilər.

Təşkilati sınaq

Yaxın Şərq və ətraf regionlar artıq yalnız xarici güclərin təsiri ilə formalaşmır. Regional dövlətlər öz təhlükəsizlik mühitlərinin və siyasi gələcəklərinin müəyyənləşdirilməsində daha böyük rol oynamaq istəyirlər. R4 bu dəyişimin göstəricilərindən biridir, lakin hələ ilkin mərhələdədir.

Onun uğuru İstanbul görüşündən sonra hansı addımların atılacağından asılı olacaq. Məsləhətləşmələrin müntəzəm təqvimi, yüksək səviyyəli rəsmilər arasında əlaqə kanalı, böhran vəziyyətləri üçün çevik kommunikasiya mexanizmi və bir neçə konkret istiqamət üzrə fəaliyyət göstərəcək işçi qruplarının yaradılması etibarlı başlanğıc ola bilər.

Lakin geniş təşkilati strukturlar yaratmaq hələ özlüyündə uğur göstəricisi deyil. Əsas mexanizmlər olmadan böyük institusional bəyanatlar praktiki nəticə verməyəcək.

Buna görə də Məkkə sazişi ilə R4 arasındakı fərq qorunmalı, eyni zamanda onların mümkün strateji əlaqələri nəzərə alınmalıdır.

Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq çəkindirmə imkanlarını gücləndirə bilər. Diplomatiya gərginliklərin aradan qaldırılması üçün yollar yarada bilər. İqtisadi əməkdaşlıq isə münaqişənin tərəflər üçün dəyərini artıra bilər.

Əsl fürsət yeni bir alyans elan etmək deyil. Əsas məqsəd fikir ayrılıqlarını idarə edə bilən, siyasi dəyişikliklərə davam gətirən və böhranlar müharibəyə çevrilməzdən əvvəl fəaliyyət göstərə bilən platforma yaratmaqdır.

Arxitektura sadəcə bir metafora deyil, dayanıqlı əsaslara söykənməlidir. R4 yalnız fövqəladə vəziyyətlərdən sonra toplaşan format deyil, böhranların qarşısını əvvəlcədən almağa kömək edən mexanizmə çevrildiyi halda əhəmiyyət qazanacaq.

Növbəti böhran yeni bir bəyanat gözləməyəcək. Əgər R4 regional sabitliyə təsir göstərmək istəyirsə, problemlər yaranmazdan əvvəl işlək mexanizmlər qurmalıdır.

Teqlər

R4 Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanı Misir Pakistan İstanbul görüşü Yaxın Şərq Regional sabitlik