Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı qlobal gücə çevrilə biləcək?

ŞƏT böyük demoqrafik və iqtisadi potensiala malikdir. Təşkilatın əsas vəzifəsi isə ona geniş təsir imkanları qazandıran müxtəlifliyi qoruyaraq bu potensialı vahid və səmərəli fəaliyyətə yönəltməkdir.

Üç milyarddan çox insanı əhatə etməsinə və dünya ÜDM-in təxminən dörddə birini təşkil etməsinə baxmayaraq, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) hələ də dünyada ən az tanınan və az təhlil olunan çoxtərəfli qurumlardan biri olaraq qalır. Miqyasına və böyük iqtisadi potensialına baxmayaraq, təşkilat indiyədək beynəlxalq münasibətlərdə aparıcı qüvvəyə çevrilə bilməyib. Bəs yaxın gələcəkdə bu mənzərə dəyişə bilər?

ŞƏT Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan, İran, Belarus və Mərkəzi Asiyanın dörd ölkəsini – Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistanı bir araya gətirir. Təşkilatın 10 üzv dövləti ilə yanaşı, iki müşahidəçi dövləti və 15 dialoq tərəfdaşı var.

Azərbaycan və Ermənistan 2016-cı ildən ŞƏT-in dialoq tərəfdaşı statusuna malikdir. Təşkilatın genişlənən tərəfdaşlıq şəbəkəsi isə artıq Yaxın Şərq, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya, eləcə də Şimali Afrika ölkələrini əhatə edir.

Avqustun 31-i və sentyabrın 1-də liderlər ŞƏT Dövlət Başçıları Şurasının iclası və “ŞƏT Plyus” sammitində iştirak etmək üçün Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə bir araya gələcəklər. Görüşlərdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, eləcə də mühüm beynəlxalq və regional məsələlərin müzakirəsi gözlənilir. Rəsmi gündəlik bəlli olsa da, bağlı qapılar arxasında hansı mövzuların gündəmə gələcəyini əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq çətindir.

Bişkek sammiti ŞƏT-in 25 illiyinə təsadüf etdiyi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son 25 ildə təşkilat Regional Antiterror Strukturu, müxtəlif qərar qəbuletmə şuraları, eləcə də iqtisadi, biznes və akademik əməkdaşlıq şəbəkələri daxil olmaqla bir sıra ortaq institutlar yaradıb. Bununla belə, ŞƏT-in vahid mövqedən çıxış etməsinə və birgə fəaliyyət göstərməsinə mane olan bir sıra amillər hələ də qalır.

Geniş imkanlar, zəif koordinasiya

ŞƏT üzvlərinin xarici siyasət prioritetləri çox vaxt kəskin şəkildə fərqlənir. Bu isə mühüm beynəlxalq məsələlər üzrə ortaq mövqenin formalaşdırılmasını çətinləşdirir. İran açıq şəkildə ABŞ və Qərb əleyhinə siyasət yürüdür. Çin isə ŞƏT-i birbaşa Qərbə qarşı yönəlmiş təşkilat kimi deyil, daha çox Qərbdən kənar əməkdaşlıq platforması kimi təqdim edir. Rusiya Ukrayna müharibəsi fonunda Qərblə qarşıdurmasını davam etdirir, Hindistan isə Vaşinqtonla sıx münasibətlər saxlayır.

Mərkəzi Asiya ölkələri öz növbəsində rəsmi Moskva, Pekin və Qərblə münasibətlər arasında tarazlığı qorumağa çalışır, ŞƏT-dən isə beynəlxalq arenada manevr imkanlarını genişləndirmək üçün istifadə edirlər. Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistanı Rusiya və Çinlə dərin iqtisadi, təhlükəsizlik və tarixi əlaqələr bağlayır. Eyni zamanda, bu ölkələr ABŞ, Avropa İttifaqı, Türkiyə və digər xarici tərəfdaşlarla əlaqələrini də genişləndirirlər.

Rusiya və İran ŞƏT vasitəsilə Qərbdən təcrid olunsalar belə, dünyanın digər ölkələri ilə əlaqələrini davam etdirdiklərini göstərməyə çalışırlar. Çin və Hindistan üçün isə təşkilat faydalı əməkdaşlıq platformasıdır. Bununla belə, tərəflərdən heç biri digərinin ŞƏT-dən öz geosiyasi maraqlarını irəli aparmaq üçün vasitə kimi istifadə etməsini istəmir. Eyni ziddiyyət fərqli geosiyasi maraqlara malik regional rəqiblər – Hindistan və Pakistan arasında da özünü göstərir.

Konsensus: Üstünlük və məhdudiyyət

Fərqli siyasi prioritetlərlə yanaşı, konsensus prinsipi ŞƏT-in fəaliyyətinə həm üstünlük qazandırır, həm də müəyyən məhdudiyyətlər yaradır. Təşkilatda qərarlar səsvermə yolu ilə deyil, yalnız bütün üzvlərin etiraz etmədiyi halda qəbul olunur. Bu yanaşma kiçik dövlətlərin maraqlarını qoruyur və böyük güclərin təşkilatda üstün mövqe tutması riskini azaldır. Digər tərəfdən, aparıcı üzvlər arasında tez-tez yaranan fikir ayrılıqları ortaq mövqeyə gəlməyi, xüsusilə də birgə addımlar atmağı çətinləşdirir.

ŞƏT-in əhatə dairəsi və iqtisadi potensialı böyük olsa da, üzv ölkələr arasında iqtisadi inteqrasiya hələ də məhduddur. Maliyyə sahəsində əməkdaşlıq kifayət qədər inkişaf etməyib, təhlükəsizlik məsələlərində maraqların fərqli olması isə təşkilatın ənənəvi hərbi ittifaq kimi fəaliyyət göstərməsinə mane olur.

ŞƏT nə vahid bazar, nə də kollektiv müdafiə təşkilatıdır. Üzv dövlətlər də təşkilatı bu istiqamətlərdən hər hansı biri üzrə inkişaf etdirməyə ciddi maraq göstərmirlər.

Bütün bunlar ŞƏT-in yalnız simvolik təşkilat olduğu anlamına gəlmir. Regional Antiterror Strukturu (RATS) üzv ölkələrin təhlükəsizlik qurumları arasında terrorizm, separatizm və ekstremizmə qarşı praktiki əməkdaşlığı əlaqələndirir. ŞƏT bu təhdidləri “üç şər qüvvə” kimi xarakterizə edir. 2006-cı ildən etibarən təşkilat çərçivəsində hər il birgə antiterror, eləcə də komanda-qərargah təlimləri keçirilir.

Üzv dövlətlərin maraqları üst-üstə düşdükdə ŞƏT ortaq siyasi mövqe formalaşdırmağa da nail olur. Təşkilat İrana hərbi zərbələri pisləyən və bu hücumlara qarşı çıxan birgə bəyanatlar yayıb. Bu, üzvlər arasında fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, həssas beynəlxalq məsələlər üzrə ortaq mövqeyin mümkün olduğunu göstərir.

Lakin ŞƏT öz miqyasını daha böyük beynəlxalq təsir gücünə çevirmək istəyirsə, yalnız siyasi bəyanatlarla kifayətlənə bilməz.

Təsir imkanlarını artırmağın real yolu

Mövcud şəraitdə ŞƏT-in Avropa İttifaqı, NATO və hətta ASEAN kimi fəaliyyət göstərməsi real görünmür. Üzv dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi və strateji fərqlər çox böyükdür və bu, həmin təşkilatların modellərinin ŞƏT üçün uyğun olmadığını göstərir.

ŞƏT üçün daha real istiqamət üzv dövlətlərin maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələrdə əməkdaşlığı dərinləşdirməkdir. Ticarət, nəqliyyat, enerji və terrorla mübarizə, eləcə də müəyyən dərəcədə diplomatiya bu baxımdan əsas istiqamətlər ola bilər. Bu sahələrdə konkret razılaşmalar təşkilatın beynəlxalq əhəmiyyətini və təsir imkanlarını artıra bilər. Bunun üçün üzv dövlətlər arasında mövcud olan bütün geosiyasi fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması da vacib deyil.

Bu yanaşma ŞƏT-in əsas üstünlüyünü də üzə çıxarır. Təşkilatın gücü üzvlərinin eyni siyasi və ideoloji baxışlara malik olmasında deyil, fərqli maraqları olan dövlətləri eyni masa ətrafında bir araya gətirə bilməsindədir. Çin və Hindistan, Hindistan və Pakistan, eləcə də Rusiya ilə Mərkəzi Asiya ölkələri mühüm məsələlərdə fərqli mövqelər tutsalar da, ŞƏT çərçivəsində dialoqu və əməkdaşlığı davam etdirirlər.

Buna görə də əsas sual ŞƏT-in sıx inteqrasiya olunmuş bloka çevrilməsi deyil. Əsas məsələ təşkilatın konkret sahələrdə əməkdaşlığı gücləndirərək Avrasiyada ticarət, təhlükəsizlik və diplomatik proseslərə təsirini artırmasıdır. Zamanla bu təsir Avrasiyanın hüdudlarını da aşa bilər.

Bişkek sammiti: ŞƏT üçün mühüm sınaq

Qırğızıstanın 2025–2026-cı illərdə ŞƏT-ə sədrliyi yeni təşəbbüslərin irəli sürülməsinə və təşkilatın 25 illiyinə həsr olunan sammitə hazırlığa yönəlib. İyulun 24-də Çolpon-Atada keçirilən ŞƏT Xarici İşlər nazirlərinin toplantısında liderlərə təqdim ediləcək sənəd layihələri, o cümlədən təşkilatın 25 illiyinə dair Bişkek Bəyannaməsi razılaşdırılıb. Sədrliyi dövründə Qırğızıstan iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə, nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsinə və investisiyaların təşviqinə xüsusi diqqət ayırıb.

Bişkekdə liderlərin regional və beynəlxalq məsələlər üzrə daha sıx koordinasiyaya çağıran birgə bəyannamə qəbul edəcəyi gözlənilir. Lakin əsas sual açıq qalır: Üzv dövlətlər mövcud geosiyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ŞƏT-in imkanlarını genişləndirəcək konkret addımlar barədə razılığa gələ biləcəklər?

Tərəflər kifayət qədər ortaq mövqe tapa bilsələr, ŞƏT tədricən beynəlxalq arenada daha təsirli qüvvəyə çevrilə bilər. Söhbət vahid ittifaqın yaradılmasından deyil, Avrasiyanın böyük bir hissəsində ortaq fəaliyyətin əlaqələndirilməsinə imkan verən platformanın formalaşmasından gedir. Əks halda, qitənin ən böyük çoxtərəfli təşkilatı davamlı birgə fəaliyyət göstərə bilən quruma çevrilmək əvəzinə, əsasən müzakirə platforması olaraq qalacaq.

Hətta bu halda belə, ŞƏT üzv dövlətlər arasında ikitərəfli əlaqələrin dərinləşdirilməsi və mövcud ziddiyyətlərin idarə olunması üçün mühüm platforma rolunu qoruyacaq. Lakin Çin və Rusiyanın geosiyasi ambisiyaları, eləcə də Qərbin liderliyindən asılılığı azaltmağa yönəlmiş yeni institutlar yaratmaq səyləri göstərir ki, ŞƏT-in yalnız bu funksiyalarla kifayətlənməsi onların əsas məqsədi deyil.

25 illiyini qeyd edən ŞƏT indi mühüm seçim qarşısındadır. Təşkilat qlobal miqyasda əhəmiyyətli rol oynamaq üçün böyük demoqrafik və iqtisadi potensiala, eləcə də geniş coğrafi əhatəyə malikdir. ŞƏT-in qlobal güc kimi mövqeyini möhkəmləndirməsi bu potensialı real əməkdaşlığa çevirə bilməsindən asılıdır. Bunun üçün üzv dövlətlər arasındakı ciddi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ortaq maraqlar əsasında praktiki əməkdaşlıq imkanları yaradılmalıdır.

Teqlər

Yaxın Şərq Bişkek sammiti ABŞ Mərkəzi Asiya ölkələri Avropa İttifaqı Rusiya Çin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı