MKİ direktorunun Moskva səfəri necə oxunmalıdır?

ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) direktoru Con Retkliffin avqustun 25-də Moskvaya qəfil səfəri rutin protokol hadisəsi deyildi. MKİ rəhbərləri Rusiyaya nadir hallarda gedirlər; belə səfərlər adətən böhran, həyati əhəmiyyətli məlumat və ya birbaşa ötürülməli siyasi mesaj olduqda baş tutur.

Son məlum presedent 2021-ci ilin noyabrında yaşanmışdı. Həmin vaxt MKİ direktoru Uilyam Börns Moskvada yüksəkvəzifəli rəsmilərlə görüşmüş, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə telefonla danışaraq Kremli Ukraynaya genişmiqyaslı müdaxilədən çəkindirməyə çalışmışdı. Üç ay sonra müharibə başladı.

İndiki şərait daha mürəkkəbdir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi beşinci ilinə yaxınlaşır. ABŞ-İran qarşıdurması altı aydan sonra hərbi zərbələrdən iqtisadi təzyiq, blokada və fasiləli danışıqlar mərhələsinə keçib. Vaşinqtonda Rusiyanın İrana kəşfiyyat və texnoloji dəstək verməsi ilə bağlı narahatlıq artır. ABŞ ilə Rusiyanın 2025-ci ildə Ankoricdə başlayan siyasi təmasları isə Ukrayna üzrə davamlı razılaşma yaratmayıb.

Buna görə Retkliffin səfərini yalnız xəbərdarlıq və ya yalnız danışıqlar kimi oxumaq kifayət deyil. Missiya üç dosyenin kəsişməsində görünür: Ukrayna üzrə diplomatik kanalın bərpası, NATO-nun qırmızı xətlərinin xatırladılması və Moskvanın Tehranla əməkdaşlığının məhdudlaşdırılması.

Məxfiliklə görünənlik arasında

Səfərin paradoksu onun həm məxfi, həm də görünən olması idi. MKİ səfəri şərh etmədi. Kreml isə Retkliffin Rusiya kəşfiyyat rəhbərləri ilə görüşdüyünü, lakin Putinlə təmasda olmadığını təsdiqlədi. Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov prezidentin danışıqların nəticələri barədə məlumatlandırıldığını bildirdi.

Eyni zamanda ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus C-17 təyyarəsinin Riqa üzərindən Moskvaya uçuşu açıq izləmə sistemlərində göründü, paytaxt küçələrində ABŞ diplomatik kortejinin görüntüləri yayıldı. Bu görünən izlər səfərin qəsdən informasiya əməliyyatına çevrildiyini sübut etmir. Lakin bir şeyi göstərir: məxfilik görüşlərin məzmununu qoruyurdu, təmasın baş verdiyini isə tam gizlətmirdi.

Belə məhdud görünənlik özü də mesaj yaradır. Kreml Vaşinqtonun birbaşa kanal açdığını görür. Kiyev ABŞ ilə Rusiyanın onun müharibəsi barədə danışdığını anlayır. NATO paytaxtları mümkün risklərin ən yüksək səviyyədə müzakirə edildiyi siqnalını alır. Tehran isə Rusiya ilə əməkdaşlığının ABŞ-Rusiya gündəliyinə daxil olduğunu görür.

Kəşfiyyat diplomatiyasının mahiyyəti də budur: pərdəarxası rabitə kanalı qorunur, lakin siyasi iradənin mövcudluğu tamamilə kölgədə saxlanmır.

Xəbərdarlıq, yoxsa danışıqlar kanalı?

Səfərin ilk şərhləri onun Rusiyanın NATO ölkələrinə qarşı mümkün əməliyyatlarına dair xəbərdarlıq missiyası olduğu üzərində quruldu. Reuters-ə danışan iki mənbə Retkliffin görüşdə NATO üzvünə qarşı mümkün Rusiya əməliyyatı məsələsini qaldırdığını bildirib. Lakin bunun səfərin əsas məqsədi olub-olmadığı aydın deyil. Nə Vaşinqton, nə də Moskva belə bir xəbərdarlığı rəsmi şəkildə təsdiqləyib. Donald Tramp isə səfəri “yarı-rutin” adlandıraraq NATO ilə bağlı şərhləri kiçiltməyə çalışıb.

Burada “hücum” anlayışını da dəqiq oxumaq lazımdır. Açıq mənbələrdə NATO ölkəsinə genişmiqyaslı Rusiya müdaxiləsinin hazırlandığını təsdiqləyən sübut yoxdur. Narahatlıq daha çox hibrid əməliyyatlar, sabotaj, kiberhücumlar və alyansın siyasi iradəsini sınağa çəkə biləcək məhdud, inkar edilə bilən addımlarla bağlıdır.

Lakin avqustun 29-da yayılan yeni məlumat səfərin başqa tərəfini önə çıxardı. Axios iki mənbəyə istinadən Retkliffin Moskvada Tramp, Putin və Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski arasında üçtərəfli görüş ideyasını irəli sürdüyünü yazdı. Nəşrin məlumatına görə, MKİ rəhbəri Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin direktoru Sergey Narışkin və Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru Aleksandr Bortnikovla görüşərək ABŞ vasitəçiliyi ilə danışıqların yenidən başlanmasının mümkünlüyünü yoxlayıb. MKİ bu məlumatı şərh etməyib.

Zelenski də ABŞ tərəfinin onu Moskvadakı təmaslar barədə məlumatlandırdığını açıqlayıb və danışıqların “zəruri tonuna” görə Vaşinqtona təşəkkür edib. Bu detal səfəri sadəcə SOS siqnalı kimi deyil, eyni anda çəkindirmə və siyasi çıxış yolu axtaran missiya kimi təqdim edir.

Ukrayna dosyesi: Təzyiq və çıxış yolu

Ukrayna cəbhəsi səfərin əsas fonudur. ABŞ vasitəçiliyi ilə danışıqlar fevralda İran müharibəsinin başlanmasından sonra faktiki olaraq dayanıb. 2025-ci ilin Ankoric sammiti də davamlı sülh mexanizmi yaratmayıb. İndi Vaşinqton bir tərəfdən Moskvanın hərbi planlarını qiymətləndirir, digər tərəfdən danışıqlar üçün yeni format axtarır.

Qərb kəşfiyyat rəsmilərinə istinadən yayılan məlumatlara görə, Rusiya ordusu yeni səfərbərlik ehtimalına hazırlıq imkanlarını yoxlayır. “Wall Street Journal” ölkə üzrə belə hazırlıq məşqlərinin keçirildiyini yazıb. Lakin Kreml səfərbərlik barədə qərar verməyib və bunun sentyabr parlament seçkilərindən sonra elan ediləcəyi hələlik ehtimaldır, təsdiqlənmiş plan deyil.

Səfərdən əvvəl ABŞ-nin Ukraynadan yüksək səviyyəli nümayəndə heyəti Rusiyadan çıxanadək müəyyən zərbələri dayandırmağı xahiş etməsi də diqqət çəkir. Bu addım daimi güzəşt kimi yox, səfərin təhlükəsizliyini təmin edən müvəqqəti tədbir kimi qiymətləndirilməlidir.

Beləliklə, Retkliffin dosyesində iki paralel mesaj ola bilərdi: Rusiya eskalasiyanı genişləndirsə, qarşısında daha sərt Qərb reaksiyası görəcək; real danışıqlara qayıtsa, siyasi kanal yenidən açıla bilər. Bu, ultimatumdan daha çox təzyiqlə çıxış yolunun eyni masaya qoyulmasıdır.

İran dosyesi: İkinci cəbhənin kölgəsi

Reuters-in mənbələrindən biri Retkliffin danışıqlarında Rusiyanın İrana dəstəyinin də müzakirə olunduğunu bildirib. Bu mövzu təsadüfi deyil. ABŞ kəşfiyyatı və Qərb rəsmiləri Rusiyanın Tehrana hədəfləmə məlumatları, peyk naviqasiyası və dron texnologiyası ilə yardım edib-etmədiyini araşdırırlar. Reuters-in iyulda yaydığı araşdırmada bir Qərb kəşfiyyat sənədinin Rusiyanın regiondakı MKİ obyektlərinə İran zərbələrinin hədəflənməsində rol oynamış ola biləcəyi qənaətinə gəldiyi bildirilirdi. Moskva oxşar ittihamların bir hissəsini rədd edib.

Vaşinqton üçün məqsəd aydındır: İranla qarşıdurmanın növbəti mərhələsində Rusiyanın Tehrana kəşfiyyat məlumatı, silah və texnologiya ötürməsinin qarşısını almaq. Moskva isə bunun müqabilində Ukrayna cəbhəsində zərbələrin məhdudlaşdırılmasını, danışıqların bərpasını və öz təhlükəsizlik maraqlarının daha çox nəzərə alınmasını istəyə bilər.

Ancaq burada sərhəd vacibdir. İki müharibənin taleyinin vahid sövdələşmə ilə bölüşdürüldüyünə dair açıq sübut yoxdur. Daha ehtiyatlı nəticə budur: Ukrayna və İran ayrı münaqişələr olaraq qalır, lakin onların yaratdığı risklər ABŞ-Rusiya danışıqlarında eyni strateji bazarlıq məkanına daxil olur.

Kəşfiyyat diplomatiyasının gücü və riski

Diplomatlar siyasi mövqeləri və ümumi formulları müzakirə edirlər. Kəşfiyyat rəhbərləri isə adətən konkret məlumat, əməliyyat imkanları və səhv hesablamanın qiyməti üzərindən danışırlar. Bu səbəbdən MKİ, Rusiya Xarici Kəşfiyyat Xidməti və Federal Təhlükəsizlik Xidməti arasında kanalın işləməsi münasibətlərin yaxşı olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, münasibətlər təhlükəli dərəcədə pis olduqda belə kanallar daha vacib olur.

Tramp administrasiyasının ənənəvi diplomatik mexanizmlərdən əlavə kəşfiyyat kanalına üstünlük verməsi onun fərdiləşdirilmiş və nəticəyönümlü üslubuna uyğundur. Lakin bunun riski də var: məzmun gizli qaldıqca boşluğu fərziyyələr doldurur. Təyyarənin görünməsi bütün nəzəriyyələri təsdiqləmir; anonim Telegram kanallarının iddiaları isə müstəqil təsdiq olmadan etibarlı nəticə üçün əsas sayıla bilməz.

Ona görə faktla təhlil arasındakı sərhəd qorunmalıdır. Təsdiqlənən budur: Retkliff Moskvaya gedib, Rusiya kəşfiyyat rəhbərləri ilə görüşüb, Putinlə görüşməyib və sonradan Kiyev məlumatlandırılıb. Etibarlı mənbələr danışıqlarda Ukrayna, NATO və İran mövzularının qaldırıldığını bildirir. Səfərin qəsdən nümayişə çevrilməsi, böyük qarşılıqlı güzəşt paketi və ya postsovet məkanında yeni qaydaların razılaşdırılması isə hələlik təhlil və ehtimal səviyyəsindədir.

Nəticə

Con Retkliffin Moskva səfəri ənənəvi diplomatiyanın nəticə vermədiyi bir dövrə təsadüf etdi. Bu, kəşfiyyat kanallarının böhran idarəçiliyində önə çıxdığını göstərir. Ancaq səfəri nə adi protokol, nə də tək bir ultimatum kimi təqdim etmək düzgün olar.

Ən məntiqli oxunuş onun çoxməqsədli missiya olmasıdır: Moskvanın NATO sərhədlərini sınağa çəkməsinin nəticələrini xatırlatmaq, Ukrayna üzrə danışıqların yenidən başlanmasını yoxlamaq və Rusiyanın İrana dəstəyinə məhdudiyyət qoymağa çalışmaq.

Bu missiyanın konkret razılaşma yaradıb-yaratmadığı hələ məlum deyil. Lakin səfərin özü bir həqiqəti üzə çıxarır: iki nüvə dövləti açıq siyasi kanallarda dalana dirənsə də, bir-birinə birbaşa mesaj ötürmək ehtiyacını itirməyib.

Əsas mesaj Moskvada deyil, metodda gizlənir. Böhran dərinləşdikcə dövlətlər səhnədən kölgəyə çəkilir. Bəzən həmin kölgədə qurulan kanalın məqsədi müharibəni genişləndirmək deyil, onun sərhədini çəkməkdir.

Teqlər

Moskva ABŞ-İran Vladimir Putin Ukrayna Tehran Rusiya-Ukrayna müharibəsi Vaşinqton Xarici Kəşfiyyat Xidməti Zelenski