Avropanın NATO-dakı müdafiə gücü hələ də ABŞ-nin hərbi imkanlarına söykənir

Ankara sammiti ənənəvi müdafiə məsuliyyətinin Vaşinqtondan Avropa müttəfiqlərinə ötürülməsində mühüm addım oldu. Lakin müdafiə büdcələri komandanlıq, inteqrasiya və strateji imkanlardan daha sürətlə artır. Avropa NATO daxilində daha böyük məsuliyyət götürə bilər, amma hələ ABŞ-ni əvəz edə bilməz.

Uzun illər NATO daxilində məsuliyyət bölgüsü ilə bağlı müzakirələr əsasən rəqəmlər ətrafında gedib. Kim ÜDM-in iki faizini müdafiəyə ayırırdı? Kim bu hədəfdən geri qalırdı? Kim hələ də ABŞ-nin təhlükəsizlik təminatına arxalana bilirdi? Ankara sammiti isə əsas sualı dəyişdi. Artıq əsas məsələ müdafiəyə ayrılan vəsaitin nə qədər tez real hərbi imkanlara çevriləcəyidir. Avropa Vaşinqtonun dəstəyinə ehtiyac duymadan əməliyyatları planlaşdıra, qüvvələrini səfərbər edə, kəşfiyyat və müşahidə apara, zərbə endirə və uzunmüddətli əməliyyatları davam etdirə biləcəkmi?

Ankarada Avropanın strateji muxtariyyəti elan edilmədi. Əvəzində daha ehtiyatlı yanaşma ortaya qoyuldu: “Daha güclü NATO daxilində daha güclü Avropa”. Bu, müdafiə məsuliyyətinin alyansdan kənara ötürülməsi deyil, NATO daxilində Avropanın daha böyük məsuliyyət götürməsi deməkdir. Məsələnin mahiyyəti də məhz bu fərqdədir.

Müdafiə büdcələri artır

Avropanın müdafiəyə kifayət qədər vəsait ayırmaq istəmədiyi barədə uzun illər səslənən ittiham artıq aktuallığını itirməkdədir. NATO-nun məlumatına görə, Avropa müttəfiqləri və Kanada 2025-ci ildə müdafiəyə 2021-ci ilin sabit qiymətləri ilə 571 milyard dollardan çox vəsait xərcləyib. Bu, onların ümumi ÜDM-nin 2,3 faizinə bərabərdir. 2024-cü il ilə müqayisədə müdafiə xərcləri sabit qiymətlərlə 90 milyard dollardan çox, nominal ifadədə isə təxminən 139 milyard dollar artıb. Bu rəqəmlər fərqli hesablama üsullarına əsaslandığı üçün onları birləşdirmək düzgün deyil. Lakin hər iki göstərici müdafiə xərclərində artımın sürətləndiyini göstərir.

Alyansın beş faizlik müdafiə xərcləri öhdəliyinin icrası üçün 2035-ci il hədəf müəyyən edilib. ÜDM-in azı 3,5 faizinin əsas müdafiə ehtiyaclarına, 1,5 faizədək hissəsinin isə təhlükəsizlik, infrastruktur və dayanıqlılıq tədbirlərinə yönəldilməsi nəzərdə tutulur. Bu bölgü mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hərbi daşımalar üçün uyğunlaşdırılmış dəmir yolları, qorunan məlumat şəbəkələri və dayanıqlı liman infrastrukturu müharibə şəraitində həyati rol oynaya bilər. Lakin bunları hava hücumundan müdafiə sistemləri, sursat ehtiyatları və ya döyüş bölgəsinə göndərilməyə hazır briqadalarla eyniləşdirmək olmaz. Beş faizlik hədəf siyasi təzyiq vasitəsidir, lakin özü-özlüyündə hərbi imkan demək deyil.

Ankara sammitində büdcə öhdəlikləri müdafiə sənayesinin imkanlarını gücləndirməyə yönəlmiş addımlarla tamamlandı. Sammit bəyannaməsində ümumi dəyəri 50 milyard dollardan çox olan yeni çoxmillətli satınalmalar elan edildi. NATO-nun Baş katibi həmçinin beş il ərzində pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizə proqramına 40 milyard dollar, yanacağın saxlanması və paylanmasına, eləcə də boru kəmərlərinə 27 milyard avro ayrılacağını açıqladı. Bundan əlavə, 2026-cı ildə Ukraynaya hərbi avadanlıq, yardım və təlimlər üçün 70 milyard avro ayrılması, 2027-ci ildə isə ən azı eyni səviyyənin qorunması nəzərdə tutulur. Alyans müəyyən etdiyi hədəfləri real satınalmalara və hərbi imkanlara çevirməyə çalışır. Bu, mühüm irəliləyişdir. 

Müdafiə xərcləri hələ hərbi imkan demək deyil

Lakin satınalma elanları gələcəyə hesablanmış öhdəliklərdir. Çəkindirmə imkanları isə bu gün mövcud olmalıdır. Bunun üçün istehsal gücü, ixtisaslı kadrlar, sertifikatlaşdırma, sursat ehtiyatları, texniki xidmət heyəti, təhlükəsiz rabitə, yetərli təlim və qüvvədən istifadə üçün siyasi qərar tələb olunur. Avropada müdafiə xərcləri real hərbi imkanların formalaşmasından daha sürətlə artır.

Ankarada keçirilən müdafiə sənayesi forumu bu prosesin hansı istiqamətdə getdiyini aydın göstərdi. Müttəfiqlər çoxmillətli donanma üçün onuncu “Airbus A330” yanacaqdoldurma təyyarəsinin təhvil verilməsini qeyd etdilər, dəniz müşahidəsi üçün “Northrop Grumman Triton” təyyarələrinin alınması barədə razılığa gəldilər və havadan erkən xəbərdarlıq və komandanlıq üçün “Saab GlobalEye” təyyarələrinin birgə satın alınması prosesini irəli apardılar.

Bunlar sadəcə hərbi texnika deyil, alyansın birgə fəaliyyətini təmin edən mühüm platformalardır. Eyni zamanda, formalaşmaqda olan modelin mahiyyətini ortaya qoyur: Avropa ölkələri və ABŞ-nin hərbi platformaları NATO-nun ortaq strukturları vasitəsilə vahid sistemdə birləşdirilir. Bu model məntiqlidir. Lakin bu, strateji müstəqillik demək deyil. Avropanın NATO daxilində hərbi rolunun güclənməsi onun transatlantik komandanlıq və idarəetmə sistemindən asılılığının aradan qalxması anlamına gəlmir. Əsas risk hökumətlərin daha böyük hərbi məsuliyyəti strateji müstəqillik kimi təqdim etməsidir.

Avropanın hərbi satınalmaları inteqrasiyanı qabaqlayır

Avropa Müdafiə Agentliyinin son göstəriciləri Ankara sammitindən əvvəl səsləndirilən proqnozları üstələyib. Agentliyin məlumatına görə, Aİ-nin 27 üzv dövləti 2025-ci ildə müdafiəyə 418 milyard avro xərcləyib. Bu, 2024-cü il ilə müqayisədə 20 faiz çoxdur. 2026-cı ildə isə xərclərin 454 milyard avroya çatacağı proqnozlaşdırılır. Müdafiə investisiyaları 2025-ci ildə 134 milyard avroya çatıb, bunun 115 milyard avrosu hərbi avadanlıqların satın alınmasına yönəlib. Bu, sadəcə statistik dəyişiklik deyil. Avropa yenidən silahlanır.

Lakin rəqəmlər bu artımın arxasındakı zəifliyi də üzə çıxarır. Aİ tərəfdaşlarının və ya üçüncü ölkələrin iştirak etdiyi birgə satınalmalar 2025-ci ildə avadanlıq xərclərinin 24 faizini təşkil edib. Daha dar Avropa meyarı üzrə isə məlumat təqdim edən 19 üzv dövlətdə bu göstərici cəmi 11 faiz olub. Bu, əvvəlki 35 faizlik kollektiv meyardan və Aİ-nin hazırkı 40 faizlik hədəfindən xeyli aşağıdır. Müdafiə sahəsində tədqiqat və inkişaf xərcləri 17 milyard avroya çatsa da, ümumi müdafiə xərclərinin nisbətən kiçik hissəsini təşkil edir. Milli satınalmalar artır, lakin ortaq Avropa müdafiə sisteminin formalaşması eyni sürətlə getmir.

Buna görə də Avropanın müdafiə problemi təkcə resurs çatışmazlığı ilə məhdudlaşmır. Əsas çətinliklərdən biri çoxsaylı milli tələblərin, fərqli müqavilə təqvimlərinin, ayrı-ayrı texniki xidmət zəncirlərinin və siyasi veto imkanlarının mövcudluğudur. Aİ-nin 27 üzv dövlətinin müdafiə büdcələrinin artması belə, az sayda, lakin bir-biri ilə tam inteqrasiya olunmuş sistemlərin yarada biləcəyi qədər effektiv hərbi güc formalaşdırmaya bilər. Avropa Auditorlar Məhkəməsi 2026-cı ilin sentyabrında dərc etdiyi icmalda müdafiə planlaşdırmasının əsasən milli səviyyədə aparıldığını, imkan boşluqları və təkrarlanan xərclərin davam etdiyini, xərc hədəflərinin isə real nəticələr barədə məhdud məlumat verdiyini bildirib. Müdafiəyə xərclənən hər avro avtomatik olaraq real hərbi imkana çevrilmir.

Asılılıq müdafiə sənayesində də özünü göstərir. Auditorların məlumatına görə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlamasından 2023-cü ilin iyununa qədər Aİ ölkələrinin müdafiə satınalmalarının 78 faizi İttifaqdan kənar ölkələrdən həyata keçirilib. Təkcə ABŞ-nin payı 63 faiz təşkil edib. Bu göstəricilər hazırkı satınalmaların strukturunu deyil, əvvəlki vəziyyəti əks etdirir. Bununla belə, bu rəqəmlər Avropanın müdafiə sahəsindəki ilkin vəziyyətini aydın göstərir: Qitə müdafiə sahəsində daha böyük muxtariyyət yaratmağa çalışsa da, təcili ehtiyaclarını uzun müddətdir asılı olduğu xarici təchizatçılar hesabına ödəyir.

Ankara vədinin məhdudiyyətləri

800 milyard avro hazır vəsait demək deyil

Brüsselin “Hazırlıq 2030” planı çox vaxt “müdafiə üçün 800 milyard avro” kimi təqdim olunur. Lakin bu məbləğin hamısı birbaşa ayrılan vəsait deyil. Plan milli büdcələrdə əlavə olaraq 650 milyard avroyadək maliyyə imkanının yaradılmasına şərait yarada, birgə satınalmalar üçün SAFE mexanizmi vasitəsilə isə 150 milyard avroyadək Aİ zəmanətli kreditlər təqdim edə bilər. Yekun məbləğ hökumətlərin borclanmaq və müdafiəyə əlavə vəsait ayırmaq qərarından, eləcə də onların maliyyə imkanlarından asılı olacaq. Başqa sözlə, söhbət vahid mərkəzi müdafiə fondundan deyil, 800 milyard avroyadək əlavə maliyyə imkanının yaradılmasından gedir.

Bu, planın əhəmiyyətini azaltmır. “Hazırlıq 2030” maliyyələşmə xərclərini azalda, birgə satınalmaları təşviq edə və müdafiə sənayesinə uzunmüddətli tələbat barədə daha aydın siqnal verə bilər. Lakin ölkələrin borclanma imkanları fərqlidir, sifarişlərin icrası vaxt tələb edir, təchizat zəncirlərində isə komponent, material və işçi qüvvəsi ilə bağlı məhdudiyyətlər qalır. Böyük maliyyə öhdəlikləri gözləntiləri dəyişə bilər. Real döyüş hazırlığını isə yalnız silah və texnikanın faktiki istehsalı və tədarükü artırır.

ABŞ hələ də əvəzolunmaz hərbi imkanlar təmin edir

Avropanın etibarlı ənənəvi müdafiə qabiliyyəti üçün təkcə batalyonlar və sursat kifayət deyil. Bunun üçün kəşfiyyat, müşahidə və məlumat toplama imkanları, kosmik xidmətlər, strateji daşımalar, havada yanacaqdoldurma, inteqrasiya olunmuş komandanlıq, uzaqmənzilli zərbə imkanları, hava və raket hücumundan müdafiə, kiberdəstək, qitə miqyasında logistika və nüvə çəkindirməsi lazımdır. Avropa bu sahələrin hər birinə töhfə verir, lakin onların hamısında ABŞ-ni əvəz etmək imkanına hələ malik deyil.

NATO-nun nüvə siyasətində bu reallıq aydın şəkildə ifadə olunur: Britaniya və Fransanın müstəqil strateji nüvə qüvvələri alyansın ümumi təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verir, ABŞ-nin strateji nüvə qüvvələri isə müttəfiqlərin təhlükəsizliyinin əsas təminatıdır. NATO-nun nüvə silahlarının ortaq istifadəsi mexanizmləri də ABŞ-nin nüvə silahlarına, müttəfiqlərin təyyarə və infrastrukturuna əsaslanır. Avropanın ənənəvi müdafiə imkanlarının güclənməsi NATO daxilində məsuliyyət bölgüsünü dəyişə bilər. Lakin bu, ABŞ-nin alyansın təhlükəsizliyində əsas strateji təminatçı rolunu aradan qaldırmır.

Məhz buna görə də Pentaqonun qüvvələrin yerləşdirilməsi ilə bağlı icmalına ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. “Reuters” avqustda bildirmişdi ki, Avropada təxminən 80 min ABŞ hərbçisinin yerləşdiyi bir vaxtda rəsmilər noyabrın 6-dək müdafiə naziri Pit Heqsetə təqdim etmək üçün mümkün variantlar hazırlayırlar. Məlumata görə, nəzərdən keçirilən məsələlər yalnız hərbçilərin sayı ilə məhdudlaşmır, hərbi bazaları, kiberimkanları, kəşfiyyat və kosmik infrastrukturu da əhatə edir. Araşdırmanın yekunlaşdırıldığı tarixədək ABŞ qüvvələrinin Avropadan çıxarılması ilə bağlı ictimaiyyətə açıqlanmış qərar yox idi. Buna görə də icmalı qoşunların çıxarılması barədə qərar kimi qiymətləndirmək tələskənlik olardı.

Əsas məsələ hərbçilərin sayı deyil, ABŞ-nin strateji yanaşmasındakı dəyişiklikdir. Pentaqonun siyasət üzrə rəhbəri Elbric Kolbi müttəfiqlərə bildirib ki, Vaşinqton Avropanın rəhbərlik etdiyi davamlı və güclü ənənəvi müdafiə sistemi görmək istəyir. Bu, ABŞ-nin Avropadan çəkilməsi deyil, rolunun azalması demək ola bilər: Avropa müttəfiqləri qitənin ənənəvi müdafiəsində əsas məsuliyyəti öz üzərinə götürür, ABŞ isə strateji əhəmiyyətli hərbi imkanları qoruyaraq diqqətini digər regionlara yönəldir. Avropanın qarşısında duran vəzifə ABŞ-nin dəyişən prioritetləri bu məsuliyyət bölgüsünü zərurətə çevirməzdən əvvəl onu dayanıqlı sistemə çevirməkdir.

Avropanın müdafiə gücünü şüarlar deyil, hökumətlər formalaşdıracaq

Bu prosesin sonunda vahid Avropa ordusunun yaranması gözlənilmir. Əvəzində, böyük ehtimalla, müxtəlif ölkələrin fərqli hərbi imkanlarının birləşdirildiyi sistem formalaşacaq. Fransa və Britaniya nüvə qüvvələri və ekspedisiya əməliyyatları sahəsində təcrübəyə malikdir. Almaniya müdafiə sənayesi, logistika və qoşunların hərəkəti baxımından mərkəzi rol oynayır. Polşa və Şimali Avropa müttəfiqləri isə şimal-şərq cinahını canlı qüvvə və hərbi imkanlarla gücləndirir, coğrafi mövqeləri ilə strateji əhəmiyyət daşıyırlar. Türkiyə alyansın ən böyük ordularından birinə, sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesinə, eləcə də Qara dənizlə Aralıq dənizini birləşdirən strateji keçidlərə nəzarət imkanına malikdir. Bütün bu imkanları vahid sistemdə birləşdirə biləcək əsas çərçivə təkcə Aİ deyil, NATO-dur.

Məhz buna görə də Ankara sammiti sadəcə növbəti NATO toplantısı deyildi. Sammitdən əvvəl Mark Rütte Türkiyənin müdafiə sənayesində fəaliyyət göstərən şirkətlərin sayının təxminən 3 minə çatdığını bildirib və ölkənin NATO-nun hərbi imkanlarının gücləndirilməsində mühüm rolunu vurğulayıb. Avropa ənənəvi müdafiə sahəsində daha böyük məsuliyyət götürdükcə Türkiyənin istehsal imkanları, strateji coğrafiyası və NATO daxilində hərbi rolu daha böyük əhəmiyyət qazanır. Buna görə də NATO daxilində Avropanın rolunun güclənməsini yalnız Aİ çərçivəsində qiymətləndirmək olmaz. Çünki Avropanın əsas hərbi güclərindən biri olan Türkiyə Aİ-nin üzvü deyil.

Ankara sammiti NATO-dan kənar regionlar üçün nə deməkdir?

Cənubi Qafqaz üçün birbaşa təsir məhduddur. Ankara bəyannaməsi NATO-nun regiondakı rolunu genişləndirməyib və üzvlüklə bağlı yeni perspektiv yaratmayıb. Sənəd Azərbaycan, Gürcüstan və ya Ermənistan üçün təhlükəsizlik zəmanəti kimi qiymətləndirilməməlidir. Lakin Türkiyənin alyans daxilində rolu artdıqca NATO-nun bu ölkənin şərq istiqamətindəki nəqliyyat marşrutlarına, regional tərəfdaşlıqlarına və təhlükəsizlik mühitinə diqqəti də arta bilər.

Bu, Bakı üçün həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Azərbaycanın Türkiyə ilə sıx münasibətləri, strateji nəqliyyat marşrutları üzərində yerləşməsi və NATO standartlarına uyğun əməkdaşlıq imkanları ölkənin strateji əhəmiyyətini artıra bilər. Lakin strateji əhəmiyyət NATO üzvlüyü demək deyil. Türkiyə ilə ikitərəfli müttəfiqlik münasibətləri də NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsində nəzərdə tutulan kollektiv müdafiə zəmanətini əvəz etmir. Cənubi Qafqaz NATO daxilində Avropanın müdafiə imkanlarının güclənməsi baxımından daha böyük əhəmiyyət qazana bilər. Lakin bu, regionun NATO-nun kollektiv müdafiə çətiri altına keçməsi demək deyil. Bu fərqi aydın şəkildə göstərmək vacibdir.

Əsl sınaq sammitdən sonra başlayır

Ankara sammitinin uğuru bəyannamənin necə tərtib edilməsi və ya gələn il müdafiə xərclərinin nə qədər artması ilə ölçülməməlidir. Əsas göstəricilər daha mürəkkəbdir. Müttəfiqlər daha çox silah almaqla kifayətlənmir, satınalmaları da birgə həyata keçirirlərmi? ABŞ dəstəyini əvəzolunmaz edən hərbi imkan çatışmazlıqlarını aradan qaldırırlarmı? Avropanın silah ehtiyatları, müdafiə sənayesi və logistika sistemi uzunmüddətli müharibəni davam etdirməyə qadirdirmi? Siyasi liderlər böhran zamanı planlarda nəzərdə tutulan sürətlə qərar qəbul edib hərəkətə keçə bilirlərmi? Bu sualların cavabı “bəli” olarsa, Avropa NATO daxilində güclü və dayanıqlı hərbi dayaq formalaşdırmış olacaq. Bu, NATO-ya alternativ deyil, ABŞ-nin diqqətini başqa istiqamətlərə yönəltdiyi, dəstəyinin gecikdiyi və ya daha məhdud olduğu hallarda alyans daxilində tarazlığı qoruya biləcək güclü Avropa deməkdir. Cavab “xeyr” olaraq qalarsa, qitə bahalı hərbi imkanlar əldə etsə də, onları vahid və effektiv sistemə çevirən mexanizmlər üçün yenə başqalarından asılı qalacaq.

Beləliklə, Ankara nə Avropanın strateji müstəqilliyinin başlanğıcı, nə də nəticəsiz qalan növbəti sammit idi. Bu, NATO daxilində məsuliyyət bölgüsünə ciddi şəkildə yenidən baxılması demək idi. Avropa artıq daha böyük məsuliyyət götürməyin zəruriliyini müzakirə etmir. İndi əsas sual Avropanın ABŞ-nin uzun illər üzərinə götürdüyü ən çətin hərbi vəzifələri yerinə yetirmək qabiliyyətidir. Strateji yetkinlik təkcə müdafiəyə ayrılan vəsaitin həcmi ilə ölçülmür. Əsas meyar ABŞ gecikdikdə, diqqətini başqa istiqamətlərə yönəltdikdə və ya müdaxilə etmək istəmədikdə Avropanın müstəqil qərar qəbul etmək, qüvvələrini yerləşdirmək, kəşfiyyat və müşahidə aparmaq, zərbə endirmək və uzunmüddətli əməliyyatları davam etdirmək qabiliyyətidir.

Ankara sammiti bu sınaq üçün zəmin yaratdı. Lakin Avropanın bu sınağın öhdəsindən gələcəyi hələ bəlli deyil. Maliyyə öhdəlikləri götürülüb, lakin onları real və vahid hərbi gücə çevirəcək sistem hələ tam formalaşmayıb.

Teqlər

ABŞ Türkiyə Ankara sammiti Kanada Avropa ÜDM hərbi imkan müttəfiq