Dörd strateji keçid, bir enerji böhranı: Qlobal neft nəqlinin əsas yolları daralır

Növbəti neft böhranı neft yatağında başlamaya bilər. Böhran tanker kapitanının səfərdən, sığorta şirkətinin təminatdan, bankın isə yükü maliyyələşdirməkdən imtina etməsi və ya neft emalı zavodunda xam neft olduğu halda dizelin olmaması ilə başlaya bilər.

Bu fərq mühümdür. Çünki dünya artıq ənənəvi neft böhranı ilə deyil, daha ciddi təhlükə ilə üz-üzədir: qlobal enerji sisteminin əsas dəniz yollarından bir neçəsi eyni vaxtda ciddi təzyiq altında qala bilər.

Hörmüz boğazında vəziyyət artıq gərgindir. Bab əl-Məndəb boğazında və Qırmızı dənizdə daşımalar getdikcə daha təhlükəli olur. Qara dənizdə isə Rusiya–Ukrayna müharibəsinin genişlənməsi riski qalır. Şərqdə Malakka boğazı Çinin enerji təhlükəsizliyinin ən həssas nöqtələrindən biri olaraq qalır.

Dörd kritik keçid, bir-biri ilə əlaqəli böhranlar.

Əgər bu keçidlərdən ikisi və ya üçündə eyni vaxtda ciddi problemlər yaranarsa, əsas məsələ artıq “Brent” markalı neftin bir barelinin 100, 120, yoxsa 150 dollara satılması olmayacaq.

Əsas məsələ beynəlxalq enerji sisteminin kifayət qədər enerji resursunun daşınmasını, gəmilərin hərəkətini, yüklərin sığortalanmasını və maliyyələşdirilməsini davam etdirə bilməsi olacaq.

Məhz buna görə Azərbaycan, Türkiyə və bütövlükdə Xəzər regionunun strateji əhəmiyyəti artır.

Səudiyyə Ərəbistanının ehtiyat imkanlarına əvvəlki kimi arxayın olmaq olmaz

Uzun illər ərzində Səudiyyə Ərəbistanı neft bazarında xüsusi rol oynayıb. Ər-Riyad yalnız dünyanın ən böyük neft ixracatçılarından biri deyil, həm də digər istehsalçıların imkanları məhdudlaşdıqda bazara əlavə neft çıxara bilən ölkə hesab olunub.

İndi isə bu imkan sınaq qarşısındadır.

Səudiyyə Ərəbistanının bazara çıxardığı xam neftin həcmi avqustda kəskin azalıb. Eyni zamanda xam neftin tankerlərə yüklənməsi də əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb. Ölkə yalnız hasilat obyektlərini deyil, neftin alıcılara çatdırılması üçün zəruri infrastrukturu da təhdid edən təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşir.

Bu məqam olduqca vacibdir.

Böhran zamanı neft terminala çatdırıla, tankerə yüklənə, sığortalana və beynəlxalq sulardan təhlükəsiz şəkildə daşına bilmirsə, yerin altında qalan neftin iqtisadi əhəmiyyəti çox azdır.

Buna görə Əbqaiq, Yanbu və Cizan, eləcə də Qırmızı dənizdə gəmiçilik və Körfəzdə neft ixracı marşrutları vahid sistemin tərkib hissələri kimi qiymətləndirilməlidir.

Burada mühüm sual yaranır: böhran zamanı neft bazarında tarazlığı qoruyan əsas istehsalçı hesab edilən ölkənin özü böhranın təsirinə məruz qalarsa, nə baş verər?

Bazarlar neft tədarükünün azalmasına uyğunlaşa bilir. Lakin həmin nefti daşıyan sistemə inamın itirilməsinin təsirini qiymətləndirmək daha çətindir.

Bab əl-Məndəb artıq nəzəri risk deyil

Yəməndə baş verən son hadisələr təhlükəni daha da yaxınlaşdırıb.

Strateji mövqeyə malik Perim adası uğrunda mübarizə kiçik ərazilərin belə nə qədər böyük iqtisadi əhəmiyyət daşıya biləcəyini göstərir.

Ada Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirən Bab əl-Məndəb boğazında yerləşir.

Süveyş kanalı vasitəsilə Asiya ilə Avropa arasında hərəkət edən gəmilər üçün bu ərazi ikinci dərəcəli marşrut deyil, əsas keçid nöqtəsidir.

Hörmüz boğazında hərəkətin məhdudlaşdığı bir vaxtda Bab əl-Məndəbin əhəmiyyəti daha da artır. Körfəzdə daşımaların pozulması halında mümkün addımlardan biri Səudiyyə Ərəbistanından ixrac olunan xam neftin daha böyük hissəsini ölkənin qərbindəki ixrac terminallarına və Qırmızı dəniz istiqamətinə yönəltməkdir.

Bəs alternativ marşrutun özü də təhlükəsiz deyilsə, nə baş verər?

Formalaşmaqda olan böhranın əsas xüsusiyyəti məhz budur. Əvvəllər müxtəlif coğrafi marşrutlardan istifadə etməklə azaldılması mümkün olan risklər indi üst-üstə düşməyə başlayır.

Nəticədə əsas marşrutlardan biri sıradan çıxdıqda sistemi işlək saxlaya biləcək alternativ imkanlar azalır.

Neftin 120 dollara çatması artıq ekstremal ssenari deyil

“Brent” markalı neftin bir barelinin 110 dollara yaxınlaşmasını, WTI neftinin isə yenidən 100 dollar həddinə yüksəlməsini geosiyasi gərginliyin yaratdığı növbəti müvəqqəti qiymət sıçrayışı kimi qiymətləndirmək olmaz.

Neftin bir barelinin 120 dollara çatması artıq ehtimalı çox aşağı olan ssenari deyil.

Hörmüz boğazından neft daşımaları məhdud olaraq qalarsa, Səudiyyə Ərəbistanının ixracı əvvəlki səviyyəsinə qayıtmazsa və Bab əl-Məndəb ətrafında təhlükəsizlik vəziyyəti pisləşərsə, qiymətlər gözləniləndən daha tez 120 dollara çata bilər.

Buna Qara dənizdə neft daşımalarının ciddi şəkildə pozulması da əlavə olunarsa, bir barelin qiymətinin 130–150 dollara çatması real ssenariyə çevrilə bilər.

Hətta bu qiymətlər də ən böyük iqtisadi zərərin ilk növbədə harada özünü göstərəcəyini tam əks etdirməyə bilər.

Dizel yanacağına diqqət yetirin.

Enerji bazarları ilə iqtisadiyyatın kəsişdiyi əsas sahələrdən biri məhz dizeldir.

Dizel yük avtomobillərinin, traktorların, mədən və tikinti texnikasının, generatorların işləməsini, eləcə də beynəlxalq logistika sisteminin böyük hissəsinin fəaliyyətini təmin edir. Buna görə onun çatışmazlığının təsiri neft emalı zavodlarından yükdaşıma tariflərinə, kənd təsərrüfatına, istehsala və nəticədə ərzaq qiymətlərinə sürətlə yayılır.

Siyasətçilər xam neft bazarında baş verənləri tam dərk etməzdən əvvəl növbəti inflyasiya dalğasının təsiri supermarketlərdə hiss oluna bilər.

Qara dənizdəki risk yetərincə qiymətləndirilmir

Qara dəniz də yetərincə diqqət yetirilməyən potensial risk mənbəyidir.

Rusiya və Qazaxıstan nefti Novorossiysk ətrafındakı terminallar vasitəsilə əhəmiyyətli həcmdə beynəlxalq bazarlara çıxarılır. Təkcə Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu (CPC) gündəlik təxminən 1,5 milyon barel, əsasən Qazaxıstana məxsus xam neft nəql edir.

Terminallara davamlı hücumlar, infrastruktura ziyan dəyməsi, sanksiyaların sərtləşdirilməsi və ya tanker operatorlarının burada neft yükləməkdən çəkinməsi Aralıq dənizi regionundakı neft emalı zavodlarına qısa müddətdə təsir göstərə bilər.

Bundan əlavə, Qara dənizdən daşınan neft və neft məhsullarının böyük hissəsi daha sonra Türkiyə boğazlarından keçməlidir.

Bu isə Türkiyənin enerji sistemindəki rolunun yalnız idxalçı olmaqla məhdudlaşmadığını göstərir.

Türkiyə Avrasiyanın əsas enerji tranzit mərkəzlərindən biridir.

Buna görə Qara dənizdə ciddi gərginlik Ankara üçün eyni vaxtda xarici siyasət, enerji təhlükəsizliyi və dəniz təhlükəsizliyi böhranına çevrilə bilər.

Lakin daha çox diqqət tələb edən başqa bir nəticə də var.

Belə vəziyyət Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

Azərbaycan getdikcə əsas enerji körpüsünə çevrilir

Uzun illər Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) boru kəməri əsasən postsovet dövrünün enerji diplomatiyasının uğuru kimi qiymətləndirilib.

İndi isə bu yanaşma BTC-nin əhəmiyyətini tam əks etdirmir.

Kəmər getdikcə enerji təhlükəsizliyinin mühüm elementinə çevrilir.

BTC Xəzər neftinin Rusiya ərazisindən, Qara dənizdən və Türkiyə boğazlarından keçmədən Aralıq dənizinə çıxmasına imkan verir. Novorossiysk marşrutunun təhlükə altında olduğu, Rusiya marşrutlarının sanksiyalarla üzləşdiyi və strateji dəniz keçidlərinin getdikcə daha az etibarlı olduğu bir şəraitdə BTC-nin coğrafi üstünlüyü daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Qazaxıstan neftinin daha böyük həcmləri Xəzər dənizi vasitəsilə qərbə daşınaraq Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə dəhlizinə yönəldilərsə, BTC-nin əhəmiyyəti daha da arta bilər.

Artıq söhbət yalnız Azərbaycan neftindən getmir.

Əsas məsələ Xəzər nefti üçün alternativ ixrac sisteminin yaradılmasıdır.

Qazaxıstanın Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu (CPC)–Novorossiysk sistemindən həddindən artıq asılılığını azaltmaq üçün kifayət qədər səbəbi var. Azərbaycan isə əsas enerji körpüsünə çevrilmək üçün zəruri infrastruktura, kommersiya əlaqələrinə və əlverişli coğrafi mövqeyə malikdir. Türkiyə Ceyhan vasitəsilə Aralıq dənizinə çıxışı təmin edir.

Nəticədə Xəzər hövzəsini Aralıq dənizi ilə birləşdirən daha mühüm enerji dəhlizi formalaşa bilər.

Bunun mühüm siyasi və iqtisadi tərəfi də var.

SOCAR-ın fəaliyyəti artıq Azərbaycanla məhdudlaşmır. Şirkət hasilat, nəql və ticarətlə məşğul olmaqla yanaşı, beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətli investora çevrilib. Türkiyə Azərbaycan kapitalının əsas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycan qazı isə artıq Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdırılır.

Növbəti mərhələdə bu sahələr daha sistemli şəkildə əlaqələndirilməlidir: neft, qaz, elektrik enerjisi, bərpaolunan enerji, ticarət, saxlama infrastrukturu, neft-kimya sənayesi və gələcəkdə kritik minerallar.

Başqa sözlə, Azərbaycan yalnız enerji təchizatçısı kimi qiymətləndirilməməlidir.

Ölkə Avrasiyanın enerji risklərini müxtəlif marşrutlar üzrə bölüşdürməyə imkan verən infrastrukturun getdikcə daha mühüm hissəsinə çevrilir.

Ceyhanın əhəmiyyəti daha da arta bilər

Türkiyə yaranan imkanı dəyərləndirməlidir.

Ceyhan uzun illərdir Aralıq dənizinin əsas enerji mərkəzlərindən birinə çevrilmək üçün əlverişli coğrafi mövqeyə malik olsa da, bu potensial indiyədək tam reallaşmayıb.

Enerji daşımalarında yaranan problemlər Ceyhan üçün yeni imkan yaradır.

İraqın cənub və şimalından gələn xam neft, BTC vasitəsilə daşınan Azərbaycan nefti, Xəzər üzərindən nəql olunan Qazaxıstan neftinin artan həcmləri və gələcəkdə regiondan digər enerji axınları Aralıq dənizinin şərqində daha şaxələndirilmiş ixrac və ticarət sistemində birləşə bilər.

Bu, Hörmüz boğazı ilə bağlı riskləri aradan qaldırmayacaq.

Lakin Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazlarından, Qara dənizdən və ya Rusiya ərazisindən keçmədən beynəlxalq bazarlara çata bilən hər əlavə barel qlobal enerji sisteminin böhranlara davamlılığını artırır.

Məhz burada Azərbaycan və Türkiyənin ənənəvi qardaşlıq anlayışından daha geniş ortaq strateji maraqları ön plana çıxır.

İki ölkənin enerji tərəfdaşlığı getdikcə beynəlxalq iqtisadi təhlükəsizliyin mühüm elementinə çevrilir.

Növbədə Malakka var

Qlobal enerji sistemi üçün ən böyük təhlükə şərqdə — Malakka boğazındadır.

2026-cı ilin ikinci rübündə Malakka boğazından gündəlik təxminən 16,6 milyon barel neft və neft məhsulları daşınıb. Bu, Türkiyə boğazlarından keçən həcmdən təxminən dörd dəfə çoxdur.

Çin uzun illərdir “Malakka dilemması”ndan narahatdır.

Dəniz yolu ilə Çinə çatdırılan neftin böyük hissəsi Hind okeanından və dar dəniz dəhlizindən keçməlidir. Bu ərazidə isə ABŞ güclü hərbi-dəniz imkanlarına malikdir.

Lakin məsələnin başqa bir tərəfi də var. Söhbət neft ehtiyatlarından gedir.

Tutaq ki, Pekin Hörmüz, Bab əl-Məndəb və Qara dəniz ətrafındakı problemlərin müvəqqəti olmadığı qənaətinə gəlir və strateji, eləcə də kommersiya ehtiyatlarını daha sürətlə artırmağa qərar verir.

Bu halda dünyanın ən böyük xam neft idxalçısı onsuz da təklifin məhdud olduğu bazarda ehtiyatlarını artırmaq üçün alışları əhəmiyyətli dərəcədə artırar.

Qiymətlər yalnız bazara çıxarılan neft həcminin azalmasına görə yüksəlməz.

Hökumətlərin enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün neft uğrunda rəqabətə başlaması da qiymətləri yüksəldər.

Bu isə qiymətlərin daha kəskin dəyişməsinə səbəb ola bilər.

Hörmüz boğazında daşımalar məhdudlaşa, Bab əl-Məndəbdə təhlükəsizlik riskləri arta, Qara dənizdə daşımalar pozula, Çin neft ehtiyatlarını sürətlə artıra və ardınca Malakka boğazında hərbi və ya gəmiçiliklə bağlı insident baş verə bilər.

Dünya belə bir vəziyyətə siyasətçilərin qəbul etmək istədiyindən daha yaxındır.

Türkiyəyə neft qiyməti proqnozu deyil, böhranlara davamlılıq lazımdır

Türkiyə üçün neftin qiymətinin 117, 132, yoxsa 148 dollarda pik həddə çatacağını proqnozlaşdırmağa çalışmaq əsas məsələ deyil.

Əsas sual daha sadədir. Neftin bir barelinin qiyməti 150 dollara çatıb bu səviyyədə qalarsa, Türkiyə iqtisadiyyatı normal fəaliyyətini davam etdirə bilərmi?

Belə vəziyyətə hazır olmaq üçün enerji təhlükəsizliyinə fərqli yanaşma lazımdır.

Qara dənizdə və Türkiyənin cənub-şərqində kəşfiyyat işləri də daxil olmaqla, ölkə daxilində neft və qaz hasilatının artırılması sürətləndirilməlidir.

Lakin yalnız ölkə daxilində kəşfiyyat işlərinə arxalanmaq kifayət deyil.

Türkiyə digər iri enerji istehlakçıları kimi Azərbaycan, İraq, Qazaxıstan, Afrika və digər bölgələrdəki hasilat aktivlərində pay sahibi olmağa daha çox diqqət yetirməlidir.

Bir partiya neft almaq neft yatağında pay sahibi olmaqla eyni deyil.

Strateji ehtiyatlara yanaşmaya da yenidən baxılmalıdır. Türkiyə kimi enerji təchizatı baxımından həssas ölkə üçün təxminən 90 günlük xalis idxala bərabər ehtiyat maksimum deyil, minimum hədd hesab edilməlidir.

Strateji ehtiyatların 120 günlük səviyyəyə çatdırılması ciddi şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.

Bu ehtiyatlar yalnız xam neftdən ibarət olmamalıdır.

Dizel və təyyarə yanacağının ayrıca ehtiyatlarının yaradılması getdikcə daha vacibdir. Çünki böhran zamanı ölkənin xam neftə çıxışı olsa belə, kifayət qədər emal gücü, tanker, sığorta təminatı və ya ehtiyac duyulan çeşiddə neft məhsulları olmaya bilər.

Nəhayət, Ankara Bakı və Astana ilə birlikdə daha iddialı Xəzər enerji təhlükəsizliyi strategiyası üzərində işləməlidir.

Xəzər üzərindən daha çox Qazaxıstan nefti daşınmalıdır. Qərb istiqamətində mövcud infrastrukturdan daha geniş istifadə edilməli, kommersiya baxımından məqsədəuyğun olduğu halda onun imkanları artırılmalıdır. Ceyhanda neftin saxlanması və ticarəti imkanları genişləndirilməli, SOCAR ilə Türkiyə arasında enerji sahəsində inteqrasiya dərinləşdirilməlidir. Xəzər üzərindən və Qafqaz vasitəsilə elektrik bağlantıları genişləndirilməli, Orta Dəhlizin nəqliyyat marşrutu ilə yanaşı enerji dəhlizinə çevrilməsi üçün əlaqələndirilmiş addımlar atılmalıdır.

Bu addımlar strateji baxımdan “enerji mərkəzinə” çevrilmək barədə növbəti bəyanatdan daha dəyərli olardı.

Məqsəd ucuz neft deyil, böhranlara davamlılıqdır

Əvvəllər enerji siyasəti əsasən səmərəlilik və qiymət üzərində qurulurdu.

Yeni reallıq üçüncü meyarı da ön plana çıxarır — böhranlara davamlılığı.

Ən ucuz neft həmişə ən dəyərli seçim deyil. Neft emalı zavoduna çatmazdan əvvəl üç geosiyasi risk zonasından keçməlidirsə, aşağı qiymət onun əsas üstünlüyü sayıla bilməz.

Siyasi baxımdan etibarlı və şaxələndirilmiş marşrutla çatdırılan bir qədər bahalı neft isə ənənəvi iqtisadi modellərdə nəzərə alınmayan əlavə təhlükəsizlik üstünlüyü yarada bilər.

Məhz buna görə Azərbaycanın mövqeyi yenidən qiymətləndirilməlidir.

Otuz il əvvəl Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) boru kəmərinin əsas məqsədi Xəzər neftini dünya bazarlarına çıxarmaq idi.

Bu gün isə BTC daha böyük strateji rol oynayır. O, böhranlar zamanı beynəlxalq enerji sisteminin fəaliyyətini davam etdirməsinə kömək edən alternativ marşrutlardan birinə çevrilir.

Növbəti böyük enerji böhranı dünyada neftin tükənməsi ilə başlamaya bilər.

Böhran neftin ehtiyac duyulan yerdə olmaması, gəmilərin onu daşıya bilməməsi, sığorta şirkətlərinin təminat verməkdən imtina etməsi, bankların neft ticarətini maliyyələşdirməkdə tərəddüd etməsi və hökumətlərin ehtiyat toplamağa başlaması ilə yarana bilər.

Hörmüz və Bab əl-Məndəb boğazları, Qara dəniz və Malakka boğazı eyni vaxtda ciddi risklərlə üzləşirsə, artıq söhbət təkcə neft bazarındakı problemdən getmir.

Söhbət qlobal iqtisadiyyatın fəaliyyətini təmin edən əsas enerji damarlarından gedir.

Türkiyə və Azərbaycan üçün bu vəziyyət həm xəbərdarlıq, həm də fürsətdir.

Gələcəkdə enerji sahəsində ən mühüm ölkələr yalnız böyük neft və qaz ehtiyatlarına malik olanlar olmayacaq.

Əsas rolu isə digər marşrutlarda problemlər yarandıqda enerji tədarükünün davamlılığını təmin edə bilən ölkələr oynaya bilər.

Teqlər

Hörmüz boğazı Qlobal iqtisadiyyat Astana Bab əl-Məndəb boğazı Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft qiyməti