Müasir müharibədə əsas məsələ arsenalı bərpa etməkdir

Hərbi güc adətən ölkənin döyüş təyyarələrinin, tanklarının, hərbi gəmilərinin, raket sistemlərinin və sursat ehtiyatlarının sayı, eləcə də müdafiə büdcəsinin həcmi ilə ölçülür. Bu göstəricilər hələ də vacibdir. Lakin son müharibələr bu yanaşmanın kifayət etmədiyini göstərib.

Bu rəqəmlər ordunun hazırkı imkanları barədə təsəvvür yaradır. Ancaq intensiv döyüşlər aylarla davam edərsə, ordunun gücünü nə qədər qoruya biləcəyini göstərmir.

Müasir ordu qabaqcıl silahlar və böyük ehtiyatlarla müharibəyə başlaya bilər. Lakin əsas silahlar sənayenin onları əvəz edə biləcəyindən daha sürətlə istifadə olunarsa, bu üstünlüyü uzun müddət qorumaq çətinləşər.

Burada hərbi güclə uzunmüddətli döyüş qabiliyyəti arasındakı fərq ortaya çıxır. Hərbi güc ordunun hazırda malik olduğu qüvvə və silahlara əsaslanır. Uzunmüddətli döyüş qabiliyyəti isə istehsal xətlərindən, təchizat zəncirlərindən, ixtisaslı işçilərdən, maliyyədən və döyüş zamanı itirilən silah və vasitələri əvəz etmək imkanından asılıdır.

Son müharibələr göstərib ki, artıq bu amili nəzərə almamaq mümkün deyil.

İstifadə ilə bərpa arasındakı fərq

Problem sadədir: silah və sursatlar istehsal olunduğundan daha sürətlə istifadə edilə bilər.

Ukraynadakı müharibə bunu artilleriya sursatları nümunəsində göstərdi. Sülh dövrünün tələbatına uyğun qurulmuş istehsal sistemi birdən-birə böyük həcmdə mərmi tələb edən intensiv müharibə ilə üzləşdi. Buna cavab olaraq Atlantikanın hər iki tərəfində tədbirlər görüldü. Avropa İttifaqı sursat istehsalını artırmaq üçün proqramlar başlatdı. ABŞ isə 155 millimetrlik mərmilərin istehsalını müharibədən əvvəlki səviyyə ilə müqayisədə xeyli artırdı. Bu təcrübə göstərdi ki, ehtiyatların həcmi onların hansı sürətlə istifadə olunduğu və bərpa edildiyi ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Sonrakı döyüşlər problemin yalnız artilleriya ilə məhdudlaşmadığını göstərdi. Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun 2026-cı ilin martında dərc etdiyi təhlilə görə, koalisiya qüvvələri İran müharibəsinin ilk 16 günündə 11 mindən çox sursatdan istifadə edib. Təhlildə xüsusilə bahalı hava hücumundan müdafiə raketlərinə və yüksək dəqiqlikli zərbə vasitələrinə diqqət çəkilib. Çünki müharibə zamanı sürətlə istifadə olunan bu silahları əvəz etmək daha çətindir.

Ehtiyatların tükənmə sürəti silah sistemlərinə görə dəyişir. Buna görə bütün sursat növlərini eyni dərəcədə az və ya əlçatmaz hesab etmək düzgün deyil. Bəzi silahları böyük həcmdə istehsal etmək mümkündür. Digərləri isə xüsusi komponentlərdən və genişləndirilməsi illər çəkən istehsal xətlərindən asılıdır.

Bu fərq vacibdir. Ehtiyat sadəcə müəyyən sayda silah və sursat demək deyil. O, istifadə, itki və bərpa prosesinin bir hissəsidir. Sənaye isə bu prosesin davamlılığını təmin etməlidir.

Əsas sual bu tarazlığın uzun müddət pozulmasının hansı nəticələrə səbəb olacağıdır.

Ölkə müharibəyə rəqibindən daha böyük arsenalla başlaya bilər. Lakin vacib silah sistemlərini kifayət qədər sürətlə əvəz edə bilməsə, onun hərəkət imkanları tədricən məhdudlaşar. 

Arsenalı təmin edən zavodlar

Buna görə hərbi güc qiymətləndirilərkən ölkənin sənaye imkanları da nəzərə alınmalıdır.

ABŞ artıq bir sıra mühüm sursat növlərinin istehsalını artırmağa çalışır. Lakin bunun üçün yalnız əlavə vəsait ayırmaq kifayət etmir.

Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) 2026-cı ilin iyulunda dərc etdiyi qiymətləndirməyə görə, ABŞ-də bir sıra mühüm silahların sifariş verilməsindən təhvilinədək olan müddət 25–51 ay arasında dəyişir. Pentaqon buna görə istehsalçılarla daha uzunmüddətli müqavilələr bağlayır. Məqsəd şirkətlərə zavodlara, təchizatçılara və əlavə istehsal gücünə sərmayə yatırmaq üçün sabit şərait yaratmaqdır.

“Patriot” sistemlərində istifadə olunan PAC-3 MSE raketləri buna nümunədir. Mövcud planlara əsasən, illik istehsal gücünün təxminən 600 raketdən 2030-cu ilədək 2 000 raketə çatdırılması nəzərdə tutulur. CSIS, həmçinin THAAD, “Tomahawk”, SM-6 və digər sursat növlərinin istehsalının artırılmasının planlaşdırıldığını bildirir.

Bu, böyük artımdır. Lakin nəzərdə tutulan müddət prosesin nə qədər çətin olduğunu göstərir. Hökumətlər müdafiə xərclərini bir büdcə dövründə artıra bilər. Yeni istehsal imkanlarının yaradılması isə adətən daha uzun vaxt tələb edir.

Zavodlara yeni avadanlıq lazımdır. Yeni işçilər işə götürülməli və hazırlanmalıdır. Təchizatçılar uzunmüddətli və sabit sifarişlər almalıdır. İstehsal üçün partlayıcı maddələr, elektron avadanlıq, hərəkətverici sistemlər və xüsusi materiallar tələb oluna bilər. Bunların təchizatını isə qısa müddətdə artırmaq həmişə mümkün deyil.

Deməli, müdafiə büdcəsinin artırılması avtomatik olaraq hərbi imkanların genişlənməsi demək deyil. Maliyyə bunun üçün imkan yaradır, lakin bu imkanın nə qədər tez real hərbi gücə çevriləcəyini sənaye potensialı müəyyən edir.

Müharibədə zaman amili

Bütün bunlar ehtiyatların öz əhəmiyyətini itirməsi demək deyil. Əksinə, kifayət qədər ehtiyatı olmayan dövlət böyük müharibə başlayanda zavodların problemi həll etməsi üçün illərlə gözləyə bilməz. Xüsusilə müharibənin ilk mərhələsində böyük həcmdə raket, sursat və ehtiyat hissələrinin olması vacibdir.

Texnologiya da mühüm rol oynayır. Bəzi hallarda az sayda, lakin daha təsirli silah çox sayda zəif sistemdən daha yaxşı nəticə verə bilər.

Məsələ istehsalın texnologiyanı və ya ehtiyatları əvəz etməsi deyil. Əsas məsələ müharibə uzandıqca bunların rolunun dəyişməsidir.

Müharibənin onuncu günündə ordunun gücü əsasən döyüşlərdən əvvəl toplanmış arsenaldan asılı ola bilər. Onuncu ayda isə vəziyyəti daha çox müharibə başlayandan sonra təmir olunan, bərpa edilən və istehsal olunan silah və hərbi vasitələr müəyyən edir.

Bu, istehsalı uzun vaxt aparan mürəkkəb sistemlər üçün xüsusilə vacibdir. Bir neçə dəqiqə ərzində atılan raketin əvəz edilməsi aylarla, bəzən isə daha uzun çəkə bilər. Bu, ordunun mütləq silahsız qalacağı demək deyil. Lakin onun imkanlarını məhdudlaşdıra və sayca azalan sistemlərin harada istifadə ediləcəyi ilə bağlı çətin qərarlar verməsini zəruri edə bilər.

Beləliklə, zaman hərbi balansın mühüm amilinə çevrilir. Yalnız təyyarələrin, gəmilərin və raketlərin sayını müqayisə etmək tam mənzərəni əks etdirmir. Müharibə uzandıqca sənaye imkanlarının əhəmiyyəti artır.

Müttəfiqlər istehsal yükünü də bölüşməlidir

Eyni problem hərbi ittifaqlar səviyyəsində də ortaya çıxır.

NATO daxilində yükün bölüşdürülməsi ilə bağlı müzakirələr əsasən hər bir üzvün müdafiəyə ayırdığı vəsaitə yönəlib. Müdafiə büdcələri mühüm əhəmiyyət daşısa da, Alyans artıq sənaye istehsalını da kollektiv təhlükəsizliyin əsas elementlərindən biri hesab edir.

NATO-nun 2026-cı ilin iyulunda qəbul etdiyi Sənaye–NATO Əməkdaşlığı Strategiyasında istehsalın qısa müddətdə artırılmasına imkan verən potensialın yaradılması nəzərdə tutulur. Sənəddə müdafiə təchizatı zəncirlərinin gücləndirilməsinə, strateji ehtiyatların yaradılmasına və böhran zamanı istehsalın artırılmasına çağırış edilir. Strategiyaya əsasən, Alyansın istehsalı sürətlə artırmaq qabiliyyəti təlimlər zamanı da yoxlanılmalıdır.

Bu yanaşma NATO-nun mümkün hücumların qarşısını alma imkanlarını genişləndirir.

İttifaq yalnız orduları deyil, zavodları, təchizatçıları, texnologiyaları, logistika və maliyyə imkanlarını da birləşdirir.

İstehsal sahəsində vəzifələr də bölüşdürülə bilər. Bir ölkə sursat, digəri hava hücumundan müdafiə sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları, sensorlar və ya radioelektron mübarizə vasitələri istehsal edə bilər. Başqa ölkələr isə komponentlər, texniki xidmət mərkəzləri və ya nəqliyyat infrastrukturu təmin edə bilər. Beləliklə, istehsal da müttəfiqlər arasında yük bölgüsünün bir hissəsinə çevrilir.

Bu məsələ eyni vaxtda bir neçə böhran baş verdikdə daha da vacib olur. Eyni raketə və ya hava hücumundan müdafiə vasitəsinə Avropada, Yaxın Şərqdə və Hind-Sakit okean regionunda ehtiyac yarana bilər. Sənaye imkanlarını strateji öhdəliklərlə eyni sürətlə genişləndirmək isə həmişə mümkün deyil.

İstehsal bütün tələbatı ödəyə bilmədikdə hökumətlər seçim qarşısında qalır: Hansı ehtiyatlar ilk növbədə bərpa edilməli, məhdud sayda olan sistemlər hansı bölgələrə göndərilməli və yeni istehsal müəssisələri harada qurulmalıdır? Bu mərhələdə istehsal siyasəti artıq yalnız texniki məsələ deyil. O, xarici və təhlükəsizlik siyasətinin bir hissəsinə çevrilir.

Arsenalın bərpası

Bu arqumenti şişirdərək qabaqcıl Qərb ordularının silah ehtiyatlarının tükəndiyini və ya sənaye məhdudiyyətlərinin texnoloji üstünlüyü əhəmiyyətsiz etdiyini iddia etmək olar. Lakin mövcud faktlar bunların heç birini təsdiqləmir.

ABŞ və müttəfiqləri texnologiya, maliyyə və sənaye sahələrində böyük üstünlüyə malikdir. Silah istehsalı da artırılır. Lakin NATO-nun sənaye strategiyası göstərir ki, müdafiəyə ayrılan vəsait böhran zamanı sürətlə artırıla və uzun müddət saxlanıla bilən istehsal gücünün yaradılmasına yönəldilməlidir.

Nəticə sadədir.

Hərbi güc yalnız müharibənin əvvəlində mövcud olan imkanlardan ibarət deyil. O, həm də arsenalın arxasındakı sistemə — zavodlara, təchizat zəncirlərinə, işçilərə, texniki xidmətə və istehsalın davamlılığını təmin edən uzunmüddətli maliyyələşməyə əsaslanır.

İllərdir əsas sual bu olub: Arsenal nə qədər böyükdür?

İndi başqa bir sual da eyni dərəcədə vacibdir: Arsenalı nə qədər tez bərpa etmək olar?

Qısamüddətli müharibənin nəticəsini arsenalın həcmi müəyyən edə bilər. Müharibə uzandıqca isə arsenalın hansı sürətlə bərpa oluna bilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Müəllif haqqında

Kənan Heydərov Bakıda yaşayan analitik və müəllifdir. O, geosiyasət, beynəlxalq münasibətlər, təhlükəsizlik və müdafiə məsələləri, eləcə də geoiqtisadi proseslər üzrə yazır. Məqalələrində qlobal və regional təhlükəsizlik tendensiyalarını, dövlətlərarası münasibətləri və geosiyasi proseslərin iqtisadi təsirlərini təhlil edir. Onun analitik məqalələri “The Defence Horizon Journal”da dərc olunub.

Teqlər

hərbi güc müdafiə sənayesi Silah istehsalı Nato ABŞ Hərbi arsenal Raket istehsalı Hərbi strategiya Qlobal təhlükəsizlik