BRICS genişlənir: Vədlərini yerinə yetirə biləcək?

BRICS-in miqyas problemi var. Məsələ birliyin kiçik olmasında deyil, siyasi ambisiyalarının ortaq fəaliyyət imkanlarını qabaqlamasındadır.

12–13 sentyabrda Yeni Dehlidə keçirilən BRICS-in 18-ci Sammiti birliyin nə qədər böyük inkişaf yolu keçdiyini göstərib. Hindistanın sədrliyi ilə keçirilən sammitdə 11 üzv dövlət enerji və ərzaq təhlükəsizliyi, ticarət, investisiya, texnologiya, maliyyə əməkdaşlığı və qlobal idarəetmənin islahını müzakirə edib.

Sammit siyasi, iqtisadi və institusional məsələlər üzrə ortaq prioritetləri müəyyən edən Yeni Dehli Bəyannaməsinin qəbulu ilə başa çatıb.

İlk baxışda bütün bunlar BRICS-in beynəlxalq nüfuzunun getdikcə artdığını göstərir.

Lakin miqyas həmrəylik demək deyil.

BRICS hazırda böyük əhaliyə, zəngin resurslara, geniş bazarlara və ciddi geosiyasi çəkiyə malik dövlətləri bir araya gətirir. Bununla yanaşı, strateji maraqları, ABŞ və Avropa ilə münasibətləri, həllini tapmamış ikitərəfli mübahisələri və BRICS-in gələcəyi ilə bağlı baxışları fərqlənən ölkələri də eyni platformada birləşdirir.

Məhz bu ziddiyyət birliyin inkişafının növbəti mərhələsini müəyyən edə bilər.

Artıq BRICS-in əhəmiyyəti mübahisə mövzusu deyil.

Daha mürəkkəb məsələ bu əhəmiyyəti üzv dövlətlərin artan gözləntilərini doğrulda biləcək institutlara və ortaq fəaliyyət mexanizmlərinə çevirməkdir.

Qaydaları qəbul edənlərdən qaydaları formalaşdıranlara

Hindistan Yeni Dehli sammitində BRICS-i Qlobal Cənubun daha güclü səsi kimi təqdim edib.

Baş nazir Narendra Modi inkişaf etməkdə olan ölkələrin qlobal idarəetmədə qaydaları qəbul edən tərəfdən onları formalaşdıran tərəfə çevrilməli olduğunu bildirib. Yeni Dehli Bəyannaməsində də BMT və onun Təhlükəsizlik Şurası daxil olmaqla beynəlxalq institutlarda islahatların aparılmasına, inkişaf etməkdə olan ölkələrin və yüksələn iqtisadiyyatların daha geniş təmsilçiliyinə çağırış edilib.

Bu, BRICS üçün yeni mövqe deyil.

Dəyişən isə bu mövqenin siyasi çəkisidir.

Birliyin genişlənməsi onun demoqrafik, iqtisadi və siyasi çəkisini artırıb. Çin, Hindistan, Rusiya, Braziliya, İran, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Efiopiya, İndoneziya və Cənubi Afrika kimi fərqli maraqlara malik ölkələr artıq eyni platformada təmsil olunur.

Bu, BRICS-in beynəlxalq nüfuzunu və təsirini artırır.

Eyni zamanda, ortaq mövqeyə gəlməyi çətinləşdirir.

BRICS bəzən Qərbin təsirini tarazlaşdıran yeni güc mərkəzi kimi təqdim olunur. Lakin bu yanaşma təşkilatın mahiyyətini tam əks etdirmir. Hindistan, BƏƏ və bir sıra digər üzvlər Qərb ölkələri ilə geniş iqtisadi və strateji əlaqələr saxlayırlar. Çin və Rusiyanın beynəlxalq nizamla bağlı öz baxışları var. İranın Vaşinqtonla münasibətləri isə BRICS-in bir çox digər üzvünün ABŞ ilə münasibətlərindən əsaslı şəkildə fərqlənir.

BRICS məhz üzvlərindən vahid geosiyasi mövqe tələb etmədiyi üçün fəaliyyət göstərə bilir.

Lakin genişlənməni mümkün edən bu çeviklik eyni zamanda inteqrasiyanı məhdudlaşdırır.

Fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, dialoq platforması

Yeni Dehli sammiti BRICS-in artıq mühüm rol oynadığı sahələrdən birini — diplomatiyanı önə çıxarıb.

Narendra Modi ilə Çin Prezidenti Si Cinpin arasında keçirilən görüş özlüyündə əhəmiyyətli idi. Hindistan və Çin strateji rəqib olaraq qalır. İki ölkə arasında sərhəd mübahisəsi ilə bağlı gərginlik də davam edir. Buna baxmayaraq, iki lider sammitdə sabitlik və dialoqun vacibliyini, fikir ayrılıqlarının qarşıdurmaya çevrilməməsi prinsipini vurğulayıb.

BRICS belə danışıqlar üçün platforma yaradır.

Bu rol yeni qlobal nizamla bağlı iddialarla müqayisədə təvazökar görünə bilər, lakin onun əhəmiyyətini azaltmaq olmaz.

Beynəlxalq təşkilatın faydalı olması üçün geosiyasi rəqabəti aradan qaldırması vacib deyil. Bəzən onun əsas rolu rəqiblər arasında dialoqun davam etməsini təmin etməkdir.

BRICS genişləndikcə bu xüsusiyyət daha böyük əhəmiyyət qazanır. Üzv dövlətlər arasında regional təhlükəsizlik, ticarət, sanksiyalar, Vaşinqtonla münasibətlər və beynəlxalq maliyyə sisteminin quruluşu ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları var.

Buna görə müxtəliflik BRICS-in həm zəif, həm də güclü tərəflərindən biridir.

Bu platformada razılıq əldə etmək çətindir, çünki iştirakçı ölkələr təbii müttəfiq deyillər.

İqtisadi ambisiyalar mövcud mexanizmləri qabaqlayır

Lakin BRICS üçün əsas sınaqlardan biri iqtisadi sahədədir.

Üzv ölkələr dəfələrlə milli valyutalarla ticarətin genişləndirilməsini, alternativ ödəniş mexanizmlərinin gücləndirilməsini və Qərb institutlarının üstünlük təşkil etdiyi maliyyə infrastrukturundan asılılığın yaratdığı risklərin azaldılmasını müzakirə ediblər.

Bu yanaşmanın cəlbediciliyi başadüşüləndir.

Sanksiyalar, ikinci dərəcəli sanksiyalar, tariflər və geosiyasi parçalanma maliyyə infrastrukturunu strateji məsələyə çevirib. Ödəniş sistemləri artıq yalnız banklar arasında pul köçürməyə xidmət edən texniki vasitələr deyil. Onlar getdikcə milli iqtisadi təhlükəsizliyin mühüm elementinə çevrilir.

BRICS-in bir sıra üzvləri artıq inkişaf etmiş sürətli ödəniş sistemlərinə malikdir. Hindistanın UPI və Braziliyanın Pix sistemləri milli ödəniş infrastrukturunun maliyyə əməliyyatlarını qısa müddətdə köklü şəkildə dəyişə biləcəyini göstərir.

Bu sistemlərin ölkələr arasında əlaqələndirilməsi gələcəkdə əməliyyat xərclərini azalda və ticarətdə milli valyutalarla birbaşa hesablaşmaları genişləndirə bilər.

Lakin sistemlərin qarşılıqlı işləməsi barədə müzakirələrlə BRICS miqyasında işlək ödəniş sisteminin yaradılması arasında böyük fərq var.

Texniki standartları kim müəyyənləşdirəcək? Valyutalar üzrə hesablaşmalar hansı qaydada aparılacaq? Likvidliyi hansı qurumlar idarə edəcək? Mübahisələr hansı qaydada həll olunacaq? İştirakçı ölkələr fərqli sanksiya rejimlərinə məruz qaldıqda sistem necə işləyəcək?

Ən əsası isə, ortaq sistemin işləməsi üçün hökumətlər suverenliklərinin hansı hissəsindən güzəştə getməyə hazırdırlar?

Bunlar ikinci dərəcəli məsələlər deyil.

Məhz bu məsələlərin həlli belə bir sistemin əsasını təşkil edir.

Bu suallar cavablandırılmayınca, BRICS-in ortaq ödəniş sistemi ideyası strateji əhəmiyyət daşısa da, institusional baxımdan natamam qalacaq.

Dedollarlaşma ani proses deyil

BRICS və “dedollarlaşma” ilə bağlı müzakirələrə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Dolların beynəlxalq maliyyə sistemindəki mövqeyi yalnız siyasi seçimlə müəyyənləşmir. Bu mövqe inkişaf etmiş kapital bazarlarına, yüksək likvidliyə, maliyyə infrastrukturuna, formalaşmış institusional təcrübəyə və onilliklər ərzində beynəlxalq istifadənin yaratdığı güclü şəbəkə effektinə əsaslanır.

Ölkələr dolları qlobal maliyyə sisteminin əsas valyutası kimi əvəz etmədən də milli valyutalarla hesablaşmaları artıra bilərlər.

Bunlar iki fərqli prosesdir.

BRICS mövcud sistemdə kəskin dəyişiklik yaratmadan daha çoxşaxəli beynəlxalq maliyyə mühitinin formalaşmasına töhfə verə bilər.

Bu fərq mühümdür.

Ən real dəyişiklik bir maliyyə sisteminin digəri ilə əvəzlənməsi deyil, dövlətlərə daha çox seçim imkanı verən paralel mexanizmlərin tədricən yaradılması ola bilər.

Geosiyasi baxımdan belə seçimlərin mövcudluğu dövlətlərin mövqeyini gücləndirə bilər.

Genişlənmə təsiri artırır, ziddiyyətləri də gücləndirir

BRICS genişləndikcə onun əsas paradoksu daha aydın görünür.

Hər yeni üzv birliyin qlobal təsir dairəsini genişləndirir.

Eyni zamanda, hər yeni üzv ortaq siyasətin formalaşdırılmasını çətinləşdirə bilər.

Təkcə Çin və Hindistan bu ziddiyyəti aydın göstərir. Hər iki ölkə yüksələn iqtisadiyyatların beynəlxalq institutlarda daha böyük təsirə malik olmasını istəyir, lakin həll olunmamış fikir ayrılıqları fonunda strateji rəqib olaraq qalırlar.

Rusiya və İran sanksiyaları əsas strateji həssaslıq mənbələrindən biri hesab edir. BRICS-in digər üzvləri isə birtərəfli iqtisadi təzyiqlərə qarşı çıxa bilsələr də, ABŞ və Avropanın maliyyə bazarları ilə sıx bağlı qalırlar.

Enerji ixracatçıları ilə idxalçılarının maraqları həmişə üst-üstə düşmür.

İri istehsal sektoruna malik ölkələrlə xammaldan asılı dövlətlərin maraqları da eyni deyil.

BRICS bu fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, konsensus əsasında bəyannamələr qəbul edə bilər. Lakin həmin bəyannamələri məcburi öhdəliklərə və ya əlaqələndirilmiş siyasətə çevirmək xeyli çətindir.

Bu, mütləq uğursuzluq əlaməti deyil.

Avropa İttifaqının mövcud institusional quruluşunun formalaşması onilliklər çəkib. Daha dərin inteqrasiyaya baxmayaraq, üzv dövlətlər mühüm məsələlərdə hələ də fərqli mövqelər tuturlar.

BRICS başqa bir Avropa İttifaqına çevrilməyə çalışmır.

Lakin bu müqayisə əsas bir prinsipi göstərir: siyasi ambisiyaların həyata keçirilməsi üçün işlək institusional mexanizmlər lazımdır.

Bəyannamələr istiqaməti göstərə bilər.

Real irəliləyişi isə işlək institutlar təmin edir.

Hindistan icradakı boşluğu aradan qaldırmağa çalışır

Yeni Dehli sammitində diqqət çəkən məqamlardan biri Hindistanın təşəbbüslərin davamlılığına və qərarların icrasına xüsusi önəm verməsi olub.

Sammitdə institusional inkişaf istiqamətində işlərin davam etdirilməsi, o cümlədən onlayn arxiv məlumat bazasının yaradılması və BRICS çərçivəsində götürülən öhdəliklərin növbəti sədr ölkələrin rəhbərliyi dövründə yerinə yetirilməsini izləmək üçün mexanizmlərin hazırlanması dəstəklənib.

Bu, ilk baxışda bürokratik məsələ kimi görünə bilər. Lakin strateji baxımdan mühüm ola bilər.

BRICS-də sədr ölkə növbəli qaydada dəyişir. Hər yeni sədr öz prioritetlərini, təşəbbüslərini və diplomatik gündəliyini müəyyənləşdirir. Güclü davamlılıq mexanizmləri olmadıqda yeni layihələr irəli sürüldükcə onların icrası geri qala bilər.

Risk aydındır.

Birlik çoxsaylı sammitlər keçirə, bəyannamələr qəbul edə, işçi qrupları yarada və yeni təşəbbüslər irəli sürə bilər. Lakin zaman keçdikcə elan edilənlərlə həyata keçirilənlər arasındakı fərq arta bilər.

Buna görə institusional yaddaş vacibdir.

Hesabatlılıq da eyni dərəcədə vacibdir.

BRICS-in qlobal idarəetmədə təsiri elan etdiyi təşəbbüslərin sayı ilə deyil, onların sammitdən sonra nə dərəcədə həyata keçirilməsi ilə ölçüləcək.

Əsl sınaq Yeni Dehlidən sonra başlayır

BRICS-in 18-ci Sammiti birliyin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərib.

Onun əhəmiyyətini görməzdən gəlmək getdikcə çətinləşir.

BRICS üzvləri arasında iri enerji istehsalçıları və istehlakçıları, böyük əhaliyə malik ölkələr, qlobal ticarətdə mühüm yer tutan iqtisadiyyatlar və ənənəvi Qərb institutlarından kənarda mühüm təsirə malik dövlətlər var.

Bu ölkələri qlobal idarəetmədə təmsilçilik, sanksiyaların tətbiqi, maliyyə həssaslığı və bugünkündən xeyli fərqli beynəlxalq sistem üçün yaradılmış institutlarda güc bölgüsü ilə bağlı narahatlıqlar da birləşdirir.

Lakin mövcud nizama narazılıq onu əvəz edəcək sistem barədə öz-özünə ortaq mövqe yaratmır.

BRICS-in əsas çətinliyi də budur.

Üzv dövlətlər beynəlxalq sistemin daha geniş təmsilçiliyə əsaslanmalı olduğu barədə razılaşa, lakin mövcud nizamı konkret olaraq nəyin əvəz etməli olduğuna dair fərqli mövqelər tuta bilərlər.

Onlar milli valyutalardan daha geniş istifadəni dəstəkləyə, lakin ortaq maliyyə mexanizmləri barədə razılığa gəlməyə bilərlər.

Daha dərin iqtisadi əməkdaşlıq istəyə, eyni zamanda bir-biri ilə rəqabət apara bilərlər.

Onlar BRICS-i məhz bütün bu ziddiyyətlərin eyni platformada mövcudluğuna imkan verdiyi üçün dəyərli hesab edə bilərlər.

Buna görə Yeni Dehli sammitini BRICS-in vahid geosiyasi bloka çevrilməsi baxımından qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Buna ehtiyac da yox idi.

Daha mühüm sınaq fərqli maraqlara malik dövlətlərin siyasi baxımdan vahid mövqeyə gəlmədən praktiki əməkdaşlıq qura bilməsidir.

Bu, yeni dünya nizamının qurulması ilə müqayisədə daha təvazökar nailiyyət olardı.

Lakin nəticələri daha əhəmiyyətli ola bilər.

BRICS artıq genişlənmək, üzvlərini bir araya gətirmək və mövcud beynəlxalq sistemin müəyyən elementlərindən narazılığını ifadə etmək bacarığını nümayiş etdirib.

İndi isə daha çətin mərhələ başlayır.

BRICS nə qura bilər?

BRICS-in növbəti mərhələsində əsas meyar sammitdə iştirak edən liderlərin sayı deyil, onların görüşündən sonra əldə olunan nəticələrin davamlılığı olacaq.

Teqlər

BRICS qlobal idarəetmə geosiyasət Beynəlxalq münasibətlər Çoxtərəflilik Beynəlxalq maliyyə sistemi iqtisadi əməkdaşlıq