ABŞ–Danimarka–Qrenlandiya sazişi: Hərbi hüquqlar və suverenlik

ABŞ, Danimarka və Qrenlandiya arasında imzalanmış yeni təhlükəsizlik sazişi Vaşinqtonun Arktikadakı hərbi mövcudluğunu genişləndirməyi nəzərdə tutur. Bununla belə, razılaşma Qrenlandiya üzərində suverenliyin ABŞ-yə verilməsi demək deyil.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın 18 sentyabr 2026-cı ildə elan etdiyi saziş sentyabrın 22-də Nyu-Yorkda, BMT Baş Assambleyasının sessiyası çərçivəsində imzalanıb.

Trampın sözlərinə görə, razılaşma Vaşinqtona Qrenlandiyanın təhlükəsizliyi üzərində daimi nəzarət imkanı verir. Danimarka və Qrenlandiya rəhbərləri isə sazişin Danimarka Krallığının suverenliyini və ərazi bütövlüyünü, eləcə də Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu qoruduğunu vurğulayıblar.

ABŞ-nin Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu genişləndirməsi adanın ABŞ-nin nəzarətinə keçməsi demək deyil.

Razılaşmanın əsas mahiyyəti

Saziş ABŞ-yə Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu artırmaq, əlavə hərbi təyinatlı ərazilər yaratmaq və mövcud hərbi infrastrukturunu genişləndirmək imkanı verir.

Razılaşma NATO üzvü olmayan dövlətlərin Qrenlandiyadakı hərbi fəaliyyətinə və bəzi xarici investisiyalara məhdudiyyətlər qoyulmasını nəzərdə tutur.

ABŞ-nin hərbi mövcudluğunun genişləndirilməsi

Sazişə əsasən, ABŞ Narsarsuaq və Mestersviqdə iki əlavə hərbi təyinatlı ərazi yarada, mövcud “Pituffik” kosmik bazasını isə genişləndirə bilər. Yeni obyektlərin yaradılmasının texniki şərtləri tərəflər arasında razılaşdırılmalıdır.

Razılaşma ABŞ-nin hərbi təyyarələrinə Qrenlandiyanın hava məkanından istifadə etmək və ərazisinə enmək hüququ verir. ABŞ-nin dövlət gəmilərinə Qrenlandiyanın ərazi sularında sualtı hərəkət etmək hüququ da verilir. Gəmilərin digər hərəkət hüquqları isə tərəflər arasında ayrıca razılaşdırılmalıdır.

Bu hüquqlar həyata keçirilərkən Qrenlandiya əhalisinin həyat tərzinə, o cümlədən ovçuluq, balıqçılıq və digər ənənəvi fəaliyyətlərinə mümkün qədər hörmət edilməlidir.

Rusiya və Çinin strateji fəaliyyətinə məhdudiyyətlər

Saziş NATO üzvü olmayan dövlətlərin Qrenlandiyada hərbi obyektlər yaratmasını və daimi hərbi qüvvələr yerləşdirməsini qadağan edir. Yalnız tərəflərin qarşılıqlı razılığı əsasında istisnalara yol verilə bilər.

NATO-nun və ya Avropa İttifaqının üzvü, yaxud alyansın tərəfdaşı olmayan ölkələrin və həmin ölkələrdən olan investorların strateji əhəmiyyətli sahələrdə nəzarət və ya əhəmiyyətli təsir imkanları əldə etməsinə məhdudiyyətlər qoyulması nəzərdə tutulur.

ABŞ bu tədbirləri xüsusilə Rusiya və Çinin Arktikadakı hərbi və iqtisadi fəaliyyətləri ilə əlaqələndirir.

Uzunmüddətli təhlükəsizlik razılaşması

Tramp razılaşmanı “Infinite Life” (Sonsuz ömür) adlandırıb.

Sazişin bitmə tarixi müəyyən edilməyib. Sənədə yalnız tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə dəyişiklik edilə bilər.

Razılaşma Qrenlandiyanın gələcəkdə müstəqillik qazanması ehtimalını da nəzərə alır. Sənədə əsasən, Danimarka və Qrenlandiya müstəqil Qrenlandiya dövlətinin NATO-da qalmasını, zərurət yaranarsa, üzvlük üçün ayrıca müraciət etməsini və saziş üzrə Danimarkanın hüquq və öhdəliklərini üzərinə götürməsini təmin etməlidir.

Qrenlandiyanın suverenliyi qorunur

Saziş Danimarka Krallığının suverenliyini və ərazi bütövlüyünü, həmçinin Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu tanıyır.

Bu müddəalar Trampın əvvəllər Qrenlandiyanı ABŞ-nin tərkibinə qatmaq barədə səsləndirdiyi niyyətdən fərqlənir.

Razılaşma ABŞ-nin hərbi fəaliyyət imkanlarını genişləndirsə də, adanın Vaşinqtonun mülkiyyətinə keçməsini nəzərdə tutmur.

Mövcud müdafiə sazişləri ilə əlaqə

ABŞ-nin Qrenlandiyadakı hərbi mövcudluğu 1951-ci ildə Danimarka ilə imzalanmış müdafiə sazişinə əsaslanır.

2004-cü il İqaliku sazişi bu hüquqi çərçivəyə dəyişiklik və əlavələr edərək Danimarka və Qrenlandiya hakimiyyət orqanları ilə məsləhətləşmə mexanizmlərini təkmilləşdirib.

Yeni razılaşma mövcud müdafiə əməkdaşlığını genişləndirir və ABŞ-nin Arktikadakı hərbi fəaliyyətinə əlavə imkanlar yaradır.

Sazişin qüvvəyə minməsi

Saziş 22 sentyabr 2026-cı ildə imzalansa da, qüvvəyə minməsi üçün Danimarka və Qrenlandiyada zəruri parlament prosedurları tamamlanmalıdır.

Sənəd bu prosedurların başa çatdığını ABŞ-yə bildirən diplomatik notanın təqdim edildiyi tarixdə qüvvəyə minəcək.

Nəticə

ABŞ–Danimarka–Qrenlandiya sazişi Vaşinqtonun Arktikadakı hərbi fəaliyyət imkanlarını genişləndirir və NATO üzvü olmayan dövlətlərin bölgədəki hərbi mövcudluğuna məhdudiyyətlər nəzərdə tutur.

Razılaşma ABŞ-yə əlavə hərbi hüquqlar versə də, Danimarka Krallığının suverenliyini və Qrenlandiya xalqının öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu qoruyur.

Sazişin qüvvəyə minməsi tələb olunan parlament prosedurlarının tamamlanmasından asılıdır.

Teqlər

ABŞ Danimarka Qrenlandiya Donald Tramp Təhlükəsizlik sazişi Hərbi əməkdaşlıq Beynəlxalq münasibətlər