BMT niyə vədlərini həyata keçirə bilmir?

BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasının ilk debatları kollektiv vədlərlə icrası təmin edilə bilən qərarlar arasındakı boşluğu üzə çıxarıb. Əsas sual budur: hərəkət etmək gücünə malik dövlətlər razılığa gələ bilmədikdə BMT hansı nəticəni təmin edə bilər?

Çıxış böhranı təsvir edə bilər. Qətnamə mövqeyi təsbit edə bilər. Lakin bunların heç biri özlüyündə atəşkəsi təmin etmir.

Bu fərq BMT-nin müəyyən edilmiş məsuliyyətlərində də öz əksini tapır. BMT Nizamnaməsinin 24-cü maddəsi beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyəti Təhlükəsizlik Şurasına həvalə edir və bunun məqsədinin çevik və effektiv fəaliyyət olduğunu bildirir.

Baş Assambleyanın 81-ci sessiyasının ilk debatları bu mandatla onun icrası arasındakı fərqi yenidən gündəmə gətirib. Rəcəb Tayyib Ərdoğan sentyabrın 22-də çıxışında təşkilatın sülh və təhlükəsizlik missiyasını yerinə yetirə bilmədiyini bildirib və Təhlükəsizlik Şurasında islahatlara çağırıb.

Məsələ isə hər hansı bir çıxışdan daha genişdir: böhranın həllinə görə məsuliyyət daşıyan qurum hərəkətə keçmək üçün zəruri razılığı əldə edə bilmədikdə nə baş verir?

İcra boşluğu məhz budur. Müzakirə, siyasi dəstək və icra ayrı-ayrı mərhələlərdir. Birinci mərhələdə irəliləyiş sonuncu mərhələdə də irəliləyiş olacağına zəmanət vermir. 

Səs çoxluğu kifayət etmir

Təhlükəsizlik Şurasının səsvermə qaydaları problemin bir hissəsini izah edir. Mahiyyət üzrə qətnamənin qəbul edilməsi üçün azı doqquz səs tələb olunur və beş daimi üzvdən heç biri veto qoymamalıdır. Daimi üzv bitərəf qala və qətnamənin qəbuluna mane olmaya bilər, lakin onun əleyhinə səs verməsi qətnamənin qəbulunu bloklayır.

Baş Assambleyada sistem fərqlidir: hər üzv dövlətin bir səsi var. Assambleya münaqişələri müzakirə edə və tövsiyələr verə bilər. Lakin daha çox ölkənin həmin tövsiyələri dəstəkləməsi onlara Təhlükəsizlik Şurasının malik olduğu icra səlahiyyətlərini qazandırmır.

Bu, kollektiv fəaliyyət üçün konkret məhdudiyyət yaradır. Hər hansı mövqe geniş diplomatik dəstək qazana bilər, lakin bu, onun icrası təmin edilə bilən Təhlükəsizlik Şurası qərarına çevrilməsi demək deyil. Bir mövqeyi dəstəkləyən hökumətlərin sayı ilə həmin mövqeyi həyata keçirmək səlahiyyəti eyni deyil.

1950-ci ildə qəbul edilmiş “Sülh naminə birlik” mexanizmi Təhlükəsizlik Şurasında qərar bloklandıqda Baş Assambleyaya kollektiv tədbirləri nəzərdən keçirmək imkanı verir. Lakin Assambleyanın tövsiyə etdiyi tədbirlər məcburi qərarlara çevrilmir. BMT-nin hüquqi izahına əsasən, Baş Assambleya bu sahədə Təhlükəsizlik Şurasını tam əvəz edə bilməz.

Müzakirənin başqa orqana keçirilməsi məsələnin gündəmdən çıxmasının qarşısını ala bilər. Lakin bu, qərarın icrası qarşısındakı maneəni aradan qaldırmır. Təşkilat müzakirəni davam etdirə bilər, amma fəaliyyət üçün tələb olunan qərar yenə də qəbul edilməyə bilər. 

Diplomatiya icra demək deyil

BMT-də danışıqlar aparmaqla BMT vasitəsilə danışıqlar aparmaq arasında mühüm fərq var. Baş Assambleya həftəsində keçirilən ikitərəfli görüş hökumətlərə razılığa gəlməkdə kömək edə bilər. Lakin görüşün keçirildiyi məkan şərtləri kimin müəyyənləşdirdiyini, resursları kimin təmin etdiyini və razılaşmanın icrasına kimin zəmanət verdiyini müəyyən etmir.

Ukrayna və Yaxın Şərqlə bağlı məsələlər icranın nələri əhatə etdiyini göstərir. Razılaşmaya kim nəzarət edəcək? Humanitar yardıma çıxışı kim təmin edəcək? Zəmanətləri kim verəcək? Öhdəliklər pozularsa, nə baş verəcək? Dəstəyin bəyan edilməsi bütün bu suallara cavab vermir.

Bu, hər bir razılaşmanın yalnız BMT çərçivəsində müzakirə edilməli olduğu anlamına gəlmir. Birbaşa diplomatiya, regional vasitəçilik və daha məhdud danışıqlar formatları da razılaşmanın əldə olunmasına töhfə verə bilər. Burada əsas analitik məqam nəticənin kimə və ya nəyə aid edilməsidir: hökumətləri bir araya gətirmək və icrası təmin edilə bilən nəticə əldə etmək fərqli nailiyyətlərdir.

Nizamnamə Təhlükəsizlik Şurasına yalnız məsləhətçi rol vermir. 25-ci maddəyə əsasən, üzv dövlətlər Şuranın qərarlarını Nizamnaməyə uyğun olaraq qəbul etməyi və yerinə yetirməyi öhdələrinə götürürlər. Buna görə qərara gələ bilməməyin ciddi nəticələri var: təşkilatın səlahiyyəti mövcuddur, lakin ondan istifadə zəruri razılığın əldə edilməsindən asılıdır.

Atəşkəsin elan edilməsi ilə onun davamlı şəkildə təmin olunması icranın fərqli göstəriciləridir. Mülki şəxslərin müdafiəsi ilə bağlı öhdəlik və bu müdafiəni faktiki təmin edən mexanizm də eyni deyil. Görüşlərin və ya bəyanatların sayını hesablamaq sonrakı mərhələlərin həyata keçirilib-keçirilmədiyini göstərmir. 

İslahatın qarşısında da veto maneəsi var

Donald Tramp sentyabrın 22-də çıxışında ABŞ-nin suverenliyini vurğulayıb və fəaliyyətinə etiraz etdiyi beynəlxalq qurumları tənqid edib. Ərdoğanın çıxışı isə Təhlükəsizlik Şurasında səlahiyyətlərin bölüşdürülməsinə və beş daimi üzvün yaratdığı məhdudiyyətlərə yönəlib.

Bu mövqelər eyni deyil. Onlar milli səviyyədə sərbəst qərarvermə, təmsilçilik və beynəlxalq institutların səlahiyyətləri ilə bağlı fərqli məsələlər qaldırır. Onları sadəcə BMT-ni dəstəkləyən və ya ona qarşı çıxan mövqelər kimi təqdim etmək bu fərqləri nəzərə almamaq demək olardı.

Əsas institusional məsələ isə razılaşdırılmış dəyişikliyin necə həyata keçiriləcəyidir.

Rusiyanın mövqeyi təmsilçiliyin genişləndirilməsi ilə səsvermə səlahiyyətlərinin dəyişdirilməsi arasındakı fərqi göstərib. Sentyabrın 22-də Kreml Təhlükəsizlik Şurasına yeni daimi üzvlərin əlavə edilməsini dəstəkləyib, lakin mövcud veto sisteminin saxlanmasını istəyib. Bu, Şuranın genişləndirilməsinə dəstəkdir, mövcud veto səlahiyyətinin ləğvinə deyil.

Nizamnamə struktur islahatları üçün də ciddi şərtlər müəyyən edir. 108-ci maddəyə əsasən, dəyişikliklər Baş Assambleyanın üçdəiki səs çoxluğu ilə qəbul edilməli və BMT üzvlərinin üçdəikisi, o cümlədən Təhlükəsizlik Şurasının bütün daimi üzvləri tərəfindən ratifikasiya edilməlidir.

Beləliklə, mövcud səlahiyyətlərə sahib dövlətlər həmin səlahiyyətlərin dəyişdirilib-dəyişdirilməyəcəyinin müəyyən edilməsində həlledici rola malikdir. İslahatı dəstəkləyən böyük səs çoxluğu özlüyündə kifayət etmir.

Müzakirə məhz burada bürokratiya məsələsindən kənara çıxır. Daha səmərəli katiblik, daha qısa iclas və ya yenilənmiş inzibati prosedur özlüyündə səsvermə qaydalarını dəyişmir. İnstitusional və inzibati islahatlar fərqli problemlərin həllinə yönəlib.

Hətta yeni üzvlərin əlavə edilməsi də başqa suallar doğurur. Yeni üzvlər hansı səlahiyyətlərə malik olacaq? Eyni qərarlar yenə də eyni veto imkanları ilə üzləşəcək? Daha geniş təmsilçilik fəaliyyət şərtlərini dəyişəcək, yoxsa əsasən müzakirənin iştirakçı tərkibini genişləndirəcək? 

Zəmanətsiz təmsilçilik

İnstitusional gərginlik üç məsələ ilə bağlıdır: hərəkət etmək imkanları, qərar qəbul etmək səlahiyyəti və qərara beynəlxalq legitimlik qazandırmaq üçün tələb olunan dəstək. BMT-də bunlar həmişə eyni tərəflərin əlində cəmləşmir.

Beş daimi üzvə daxil olmayan ölkələr üçün Baş Assambleya səsvermə hüququ və mövqelərini ifadə etmək imkanı verir. Lakin bu, orada dəstəklənən mövqenin Təhlükəsizlik Şurasının qərarına çevriləcəyinə zəmanət vermir.

Bu, daha geniş təmsilçilik tələbi ilə vahid Qlobal Cənub bloku anlayışını fərqləndirməyin səbəblərindən biridir. Daha çox təsir imkanına malik olmaqda ortaq marağın olması təhlükəsizlik, ticarət və ya texnologiya ilə bağlı bütün məsələlərdə razılıq demək deyil. Bir məsələ ətrafında yaradılan koalisiya növbəti məsələdə davam etməyə bilər.

Çətinlik sadəcə daha çox dövlətə söz haqqı verən formulun tapılması deyil. Əsas məsələ maraqlar toqquşduqda həmin söz haqqının nəyi dəyişdirdiyini müəyyən etməkdir. Daha geniş təmsilçilik iştirak imkanlarını artıra bilər, lakin icra boşluğunu aradan qaldırmaya bilər.

Müdafiə axtaran hökumət üçün diplomatik çoxluğun dəstəyi ilə real təminat iki fərqli vasitədir. Birincisi ikincinin formalaşmasına kömək edə bilər, lakin onu avtomatik təmin etmir. 

Növbəti sınaq texnologiya sahəsindədir

Süni intellekt eyni problemi fərqli siyasət sahəsinə gətirir. Tramp çıxışında süni intellekt üzərində qlobal nəzarət sistemini açıq şəkildə rədd edib.

İnstitusional sual bundan ibarətdir: tənzimləmə ilə bağlı fərqli mövqeləri olan hökumətlər işlək mexanizmlər barədə necə razılığa gələ bilər? İştirakçı dövlətlər hansı məlumatları açıqlayacaq? Riskləri kim qiymətləndirəcək? Məlumatların düzgünlüyü necə yoxlanılacaq? Hökumət və ya şirkət əməkdaşlıqdan imtina etdikdə nə baş verəcək?

Məsuliyyətli texnologiya haqqında ümumi bəyanat özlüyündə bu prosedurların heç birini yaratmır. Müzakirələrdə geniş iştirak da hazırlanan sistemlər üzərində təsir imkanlarının bölüşdürülməsi demək deyil.

Bu, güc və təmsilçilik arasındakı fərqin başqa formasıdır. Müzakirə platformasında iştirak, texnologiyaya çıxış və onun istifadəsi üzərində səlahiyyət ayrı-ayrı məsələlərdir. Bunları birləşdirən razılaşdırılmış mexanizm olmadan BMT mövcud icra problemini yeni sahədə də təkrarlaya bilər. 

Azərbaycan üçün nəticələr

Azərbaycan üçün əsas praktiki fərq mövqenin beynəlxalq səviyyədə tanınması ilə həmin mövqeyi dəstəkləmək üçün lazım olan əlaqə və imkanlar arasındadır. Nə hüquqi arqument, nə də diplomatik iştirak özlüyündə real təminat verir.

Nəqliyyat bağlantıları icradan asılı olan əməkdaşlığın konkret nümunəsidir. Dünya Bankının Orta Dəhlizlə bağlı qiymətləndirməsində Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstan dəhlizin üç əsas ölkəsi kimi göstərilir, koordinasiya, logistika və infrastruktur investisiyalarının əhəmiyyəti vurğulanır.

Burada nəticə şərtidir: işlək nəqliyyat əlaqələri başqa məsələlərdə fikir ayrılığı yaşayan tərəfdaşlar arasında ortaq maraqlar yarada bilər. Lakin əsas dəyər dəhlizin sadəcə elan edilməsində deyil, etibarlı fəaliyyətində, həyata keçirilə bilən razılaşmalarda və davamlı əməkdaşlıqdadır.

Eyni fərq beynəlxalq institutlara da aiddir. Hüquqi tanınma, siyasi dəstək və icra yalnız zəruri mexanizmlər mövcud olduqda bir-birini gücləndirir. Kiçik və orta gücə malik dövlətlər üçün bunların arasındakı boşluq dünya nizamı haqqında abstrakt müzakirə deyil. Bu, beynəlxalq öhdəliklərin praktikada hansı nəticəni təmin edə biləcəyinə təsir göstərir. 

Səsvermədən sonra nə baş verir?

Buradakı tənqid BMT-nin kollektiv siyasi fəaliyyət mexanizminə aiddir və təşkilatın bütün fəaliyyətinin eyni meyarla qiymətləndirilməli olduğu anlamına gəlmir. Lakin Nizamnamədə nəzərdə tutulan çevik və effektiv fəaliyyət yalnız hökumətlərin BMT iclaslarında iştirakını davam etdirməsi ilə qiymətləndirilə bilməz.

İlk debatlar islahat məsələsinin niyə gündəmdə qaldığını göstərir. Dövlətlər beynəlxalq institutların nə qədər səlahiyyətə malik olması, bu səlahiyyətlərin necə bölüşdürülməsi və hansı qərarları qəbul etməyə hazır olmaları məsələsində fikir ayrılığı yaşayırlar. Eyni öhdəliklərin daha güclü ifadələrlə təqdim edilməsi bu fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmır.

İcranın əsas sınağı bundan sonra başlayır: razılaşmanın işləməsi üçün zəruri səlahiyyət, resurs və əməkdaşlığın olub-olmaması, icraya nəzarətin necə aparılması və öhdəlik yerinə yetirilmədikdə hansı tədbirlərin görülməsidir.

Qətnamə razılaşdırılmış mövqeyi rəsmiləşdirir. Növbəti sual isə budur: onu kim həyata keçirəcək və öhdəlik yerinə yetirilməsə, nə baş verəcək?

Teqlər

Beynəlxalq təhlükəsizlik qüvvələri BMT Təhlükəsizlik Şurası Qərarların icrası BMT islahatı Veto hüququ Diplomatiya Qətnamə BMT Baş Assambleyası