Hörmüzdən sonra növbəti qlobal gərginlik ocağı Malakka boğazı ola bilərmi?

Hörmüzdən sonra növbəti qlobal gərginlik ocağı Malakka boğazı ola bilərmi?
AnewZ

Geosiyasi gərginliyin dünyanın mühüm enerji marşrutlarını təhdid etdiyi bir vaxtda Malakka boğazı Çin və ABŞ arasında strateji rəqabətin ən həssas nöqtələrindən birinə çevrilir. Qlobal ticarətdə növbəti böyük böhran Asiya sularında baş verə bilərmi?

Qlobal iqtisadiyyat düşündüyümüzdən daha kövrək coğrafi təməllər üzərində qurulub.

Trilyonlarla dollarlıq investisiyalar, nəhəng sənaye kompleksləri, süni intellekt infrastrukturu, neft emalı zavodları və milyardlarla insanın gündəlik həyatı bir neçə dar dəniz keçidindən asılıdır.

Hörmüz və Malakka boğazları, Bab əl-Məndəb boğazı, Süveyş və Panama kanalları, Türkiyə boğazları.

Bunlar sadəcə su yolları deyil. Onlar qlobal iqtisadiyyatın əsas damarlarıdır və getdikcə geosiyasi nüfuz uğrunda mübarizədə potensial qarşıdurma ocaqlarına çevrilirlər.

Onilliklər ərzində enerji təhlükəsizliyi əsasən neft və qaz ehtiyatlarına kimin nəzarət etməsi, onları kimin hasil etməsi və hansı qiymətə satması ilə müəyyənləşirdi.

Bu gün isə başqa bir sual da eyni dərəcədə əhəmiyyət qazanıb: enerji resurslarını və strateji əhəmiyyətli xammalı təyinat yerinə təhlükəsiz, fasiləsiz və məqbul xərclə çatdırmaq mümkündürmü?

Resurslara sahib olmaq bir məsələdir, onları bazarlara çatdırmaq isə tamam başqa.

Hörmüz: Dünya enerji bazarının həssas keçidi

Hörmüz boğazı Fars körfəzini beynəlxalq enerji bazarları ilə birləşdirir və qlobal enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk yarısında Hörmüz boğazından gündə təxminən 20,9 milyon barel neft və neft məhsulları daşınıb. Bu, dünyada gündəlik neft və neft məhsulları istehlakının təxminən beşdəbirinə bərabərdir.

Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və İran neft ixracında bu keçiddən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Qətərin mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracı da boğazda yarana biləcək təhlükələrdən ciddi şəkildə təsirlənə bilər.

Boğazda daşımaların ciddi şəkildə məhdudlaşmasının təsiri Fars körfəzindən çox uzaqlarda da hiss oluna bilər.

Neftin qiyməti kəskin arta, dəniz daşımaları üzrə sığorta xərcləri yüksələ, tankerlər isə alternativ marşrutlar axtarmağa məcbur qala bilər. İnflyasiya təzyiqi sənaye, nəqliyyat və istehlak bazarlarına yayıla, hətta mərkəzi bankların qərarlarına da təsir göstərə bilər.

Əsas məqam odur ki, iqtisadi zərərin yaranması üçün boğazın tamamilə bağlanması vacib deyil. Raket təhdidləri, dənizdə hücumlar, gəmiçiliyin təhlükəsizliyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik və ya sığorta şirkətlərinin xidmətlərini dayandırması ticarət daşımalarını pozmaq üçün kifayət edə bilər.

Müasir iqtisadi müharibələrdə təkcə birbaşa blokada deyil, daşımaların dayandırılması təhlükəsinin özü də güclü təzyiq vasitəsinə çevrilir.

Malakka boğazı: Çinin strateji həssaslığı

Hörmüz boğazı siyasi risklərin ən yüksək olduğu enerji marşrutlarından biridirsə, Malakka boğazında yarana biləcək böhran strateji baxımdan daha ağır nəticələrə səbəb ola bilər.

Malayziya, İndoneziya və Sinqapur arasında yerləşən Malakka boğazı Hind okeanını Cənubi Çin dənizi ilə birləşdirən və Sakit okean regionuna çıxışı təmin edən mühüm dəniz yoludur.

2025-ci ilin ilk yarısında bu marşrutla gündə təxminən 23,2 milyon barel neft və neft məhsulları daşınıb. Bu, Hörmüz boğazından daşınan həcmdən çoxdur.

Lakin Malakka boğazının əhəmiyyəti yalnız neft daşımaları ilə məhdudlaşmır.

Bu dəniz yolu Çinin istehsal müəssisələrini, Yaponiyanın sənaye sektorunu, Cənubi Koreyanın ixrac sahələrini və Cənub-Şərqi Asiyanın ticarət şəbəkələrini Yaxın Şərq, Afrika və Avropadakı enerji təchizatçıları və bazarlarla birləşdirir.

Pekin üçün bu asılılıq ciddi strateji risk yaradır.

Çində uzun illərdir “Malakka dilemması” kimi tanınan problem müzakirə olunur. Bu anlayış Çinin təhlükəsizliyini tam təmin edə bilmədiyi dəniz marşrutlarından asılılığı ilə bağlı riskləri ifadə edir.

ABŞ Yaponiya, Avstraliya və Filippinlə hərbi ittifaqları, Sinqapurla isə təhlükəsizlik tərəfdaşlığı sayəsində Hind-Sakit okean regionunda güclü hərbi dəniz mövcudluğunu qoruyur.

Lakin bu, Vaşinqtonun istədiyi vaxt Malakka boğazını bağlaya biləcəyi anlamına gəlmir. Belə bir addım ciddi hüquqi, diplomatik, hərbi və iqtisadi nəticələr doğura bilər.

Bununla belə, böyükmiqyaslı qarşıdurma zamanı Çinin dəniz yolu ilə enerji təchizatı və ticarət daşımaları ciddi təzyiqlə üzləşə bilər.

Pekin bu riskləri azaltmaq üçün alternativ marşrutları inkişaf etdirir.

Myanmadan keçən neft və qaz kəmərləri, Pakistanın Qvadar limanına yatırılan investisiyalar, Rusiya və Mərkəzi Asiya ilə quru yolları vasitəsilə enerji əlaqələrinin gücləndirilməsi, eləcə də Çin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sürətlə genişləndirilməsi eyni strateji məqsədə xidmət edir.

Çin iqtisadi gələcəyinin tək bir dəniz keçidindən asılı olmasını istəmir.

Malakka növbəti qarşıdurma məkanına çevrilə bilərmi?

Malakka boğazının mütləq hərbi qarşıdurma ocağına çevriləcəyini söyləmək olmaz.

Lakin nəzərə alınmalı bir neçə mümkün ssenari var.

Tayvan ətrafında genişmiqyaslı qarşıdurma Sakit okeanın qərb hissəsində gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təhdid edə bilər. Cənubi Çin dənizində, xüsusilə Filippinlə bağlı ərazi mübahisələrinin kəskinləşməsi əlavə risklər yarada bilər. ABŞ və Çin arasında daha genişmiqyaslı münaqişə isə Hind okeanındakı dəniz ticarəti marşrutlarını da strateji rəqabətin bir hissəsinə çevirə bilər.

Belə bir vəziyyətin nəticələri yalnız Çinlə məhdudlaşmaz.

Yaponiya, Cənubi Koreya və digər Asiya ölkələrinin iqtisadiyyatları da Malakka boğazından əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. Burada dəniz daşımalarının ciddi şəkildə pozulması təkcə Çinə deyil, ABŞ-nin müttəfiqlərinə və qlobal təchizat zəncirlərinə də zərər vura bilər.

Bu isə geosiyasi baxımdan ziddiyyətli vəziyyət yaradır.

Malakka boğazını həssas edən iqtisadi qarşılıqlı asılılıq, eyni zamanda, tərəfləri təmkinli davranmağa sövq edən mühüm amildir.

Hindistanın mövqeyi də məsələnin strateji əhəmiyyətini artırır. Ölkənin Hind okeanındakı coğrafi mövqeyi, genişlənən hərbi dəniz imkanları, ABŞ, Rusiya və Fars körfəzi ölkələri ilə inkişaf edən əlaqələri Yeni Dehlinin dəniz təhlükəsizliyində rolunu getdikcə gücləndirir.

Hind okeanında nüfuz uğrunda rəqabət neft hasil edən regionlarda təsir imkanları uğrunda mübarizə qədər əhəmiyyətli ola bilər.

Qırmızı dənizdəki böhran qlobal ticarətə necə təsir etdi?

Bab əl-Məndəb boğazı və Süveyş kanalı vasitəsilə həyata keçirilən dəniz daşımalarında yaranan fasilələr göstərib ki, nisbətən məhdud hərbi imkanlarla belə qlobal ticarətə ciddi iqtisadi zərər vurmaq mümkündür.

Raket və dron hücumları bəzi gəmiçilik şirkətlərini marşrutlarını dəyişərək Afrikanın cənubundakı Ümid burnundan keçməyə məcbur edib.

Marşrutların uzanması daha çox yanacaq sərfiyyatına, əməliyyat xərclərinin artmasına, yüklərin gec çatdırılmasına və təchizat zəncirlərində əlavə çətinliklərə səbəb olur.

Bu xərclər istehsalçıların, ixracatçıların və son nəticədə istehlakçıların üzərinə düşür.

Qloballaşma uzun müddət səmərəlilik, sürət və aşağı nəqliyyat xərcləri prinsipləri üzərində inkişaf edib.

İndi isə şirkətlər dayanıqlılığa, təhlükəsizliyə və sabit, proqnozlaşdırıla bilən şəraitə daha çox üstünlük verməyə məcbur qalırlar.

Qlobal iqtisadiyyat maksimum səmərəliliyə yönəlmiş modeldən əlavə xərclər tələb etsə də, dayanıqlılığa üstünlük verən modelə keçir.

Türkiyə üçün strateji imkan

Dəniz ticarətində baş verən dəyişikliklər fonunda Türkiyə strateji mövqeyə malikdir.

Türkiyə boğazları Qara dənizi Aralıq dənizi ilə birləşdirir və enerji resurslarının, taxılın, sənaye xammalının və digər ticarət yüklərinin daşınmasında mühüm rol oynayır.

Bu boğazların əhəmiyyətini yalnız daşınan neftin həcmi ilə ölçmək olmaz.

Montrö Konvensiyası Türkiyəyə hərbi gəmilərin boğazlardan keçidini tənzimləmək üçün xüsusi səlahiyyətlər verir və müəyyən öhdəliklər qoyur. Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı bu səlahiyyətlərin əhəmiyyəti bir daha özünü göstərib.

Lakin əlverişli coğrafi mövqe öz-özlüyündə strateji nüfuz və iqtisadi rifah təmin etmir.

Türkiyə dəniz yollarındakı strateji mövqeyini daha geniş enerji və logistika siyasəti ilə əlaqələndirməlidir.

Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, TANAP, “Türk axını”, Qara dənizdə qaz hasilatı, mayeləşdirilmiş təbii qaz terminalları, qaz anbarları, Orta Dəhliz və “İnkişaf Yolu” layihəsi regional nəqliyyat və enerji sisteminin bir-birini tamamlayan hissələri kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Məqsəd yalnız tranzit ölkə olmaqla məhdudlaşmamalıdır.

Türkiyə enerji ticarətində, enerji resurslarının saxlanmasında, qiymətlərin formalaşmasında, logistika və sığorta xidmətlərində, eləcə də sərhədlərarası infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsində daha böyük rol oynamağa çalışa bilər.

Dünya ölkələrinin təchizat marşrutlarını şaxələndirməyə çalışdığı bir dövrdə etibarlı nəqliyyat dəhlizlərinin əhəmiyyəti getdikcə artacaq.

Yeni “Böyük oyun” dənizlərə keçir

XIX əsrdə “Böyük oyun” əsasən Britaniya və Rusiya imperiyaları arasında Mərkəzi Asiyada gedən geosiyasi rəqabət idi.

XXI əsrdə isə geosiyasi rəqabət eyni vaxtda quruda, dənizdə, kosmosda və rəqəmsal mühitdə gedir.

Neft tankerləri, mayeləşdirilmiş təbii qaz daşıyan gəmilər, konteyner gəmiləri, sualtı rabitə kabelləri və strateji əhəmiyyətli mineral xammalın təchizat zəncirləri artıq bu rəqabətin bir-biri ilə əlaqəli hissələrinə çevrilib.

Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü, ABŞ-nin dəniz təhlükəsizliyi sahəsində qurduğu ittifaqlar, Hindistanın Hind okeanındakı strateji hədəfləri və Avropanın alternativ ticarət dəhlizləri axtarışı eyni geosiyasi dəyişikliklərin müxtəlif təzahürləridir.

Artıq əsas məsələ təkcə strateji resursların kimə məxsus olması deyil, həm də onların təhlükəsiz daşınmasını kimin təmin edə biləcəyi və bu daşımaları kimin dayandırmaq imkanına malik olmasıdır.

Dünən diqqət Bab əl-Məndəb boğazına və Süveyş kanalına yönəlmişdi. Bu gün isə müzakirələrin mərkəzində Hörmüz boğazı dayanır. Sabah Malakka boğazı və ya Tayvan ətrafındakı sular növbəti böhranın mərkəzinə çevrilə bilər.

Lakin geosiyasi riskləri əvvəlcədən qiymətləndirmək münaqişənin qaçılmaz olduğunu söyləmək demək deyil.

Əsas vəzifə böyük güclər arasındakı rəqabətin beynəlxalq ticarəti iflic etməsinin qarşısını almaq və dünya iqtisadiyyatının məhdud sayda strateji dəniz keçidindən asılılığını azaltmaqdır.

Türkiyə də daxil olmaqla, regional güclər üçün bu, enerji təchizatını şaxələndirmək, alternativ nəqliyyat dəhlizləri yaratmaq, dəniz təhlükəsizliyini gücləndirmək və strateji dayanıqlılığa sərmayə yatırmaq deməkdir.

Qlobal iqtisadiyyat böyüyür, texnologiyalar inkişaf edir və ölkələr arasında iqtisadi əlaqələr genişlənir. Buna baxmayaraq, dünya iqtisadiyyatı hələ də məhdud sayda strateji dəniz keçidindən asılıdır.

Hörmüzdən sonra növbəti böhran Malakkada baş verə bilərmi?

Bunu heç kim dəqiq deyə bilməz.

Lakin tarix göstərir ki, dünyada hadisələrin gedişini dəyişmək üçün heç də həmişə irimiqyaslı hərbi hücumlara və ya səs-küylü siyasi bəyanatlara ehtiyac yoxdur.

Bəzən bir tankerin dar dəniz keçidindən keçə bilməməsi belə qlobal miqyasda ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Teqlər