Anaklia limanı üçün yeni model: Gürcüstan strateji limana nəzarəti niyə öz üzərinə götürür?

Anaklia dərin dəniz limanı layihəsi Gürcüstanın strateji gündəminə tamamilə yeni model əsasında qayıdıb. Bu addım Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müdaxiləsindən sonra Gürcüstanın Orta Dəhlizdə artan rolunun əhəmiyyətini göstərir.

Layihə ilk dəfə 2016-cı ildə Gürcüstan-Amerika Anaklia İnkişaf Konsorsiumuna həvalə edilmişdi. Lakin illərlə davam edən gecikmələr və fikir ayrılıqlarından sonra hökumət 2020-ci ildə müqaviləni ləğv edib.

2024-cü ildə Çin-Sinqapur konsorsiumu üstünlük verilən özəl tərəfdaş kimi müəyyən edilib. Belçikanın “Jan De Nul” şirkəti isə dibdərinləşdirmə və dalğaqıranın tikintisi işləri üçün müqavilə əldə edib. Lakin konsorsiumla yekun investisiya sazişi heç vaxt imzalanmayıb. Hökumət artıq tək bir əsas investora söykənən modeldən imtina edib.

İyulun 6-da iqtisadiyyat naziri Mariam Kvrivişvili Gürcüstan dövlətinin Anaklia limanını inşa edəcəyini və ona sahiblik hüququnu qoruyacağını açıqlayıb. Beynəlxalq şirkətlər və tərəfdaş ölkələr terminal operatorları və kommersiya tərəfdaşları kimi layihəyə cəlb olunacaq. Lakin onlar limanın əsas infrastrukturunun sahibi olmayacaqlar.

Bu qərar 2026-cı ilin aprelində “Port Consultant Rotterdam” şirkətinin sifarişi ilə aparılan araşdırmadan sonra qəbul edilib. Araşdırmada mövcud baş plana alternativlər, o cümlədən layihənin tam dövlət tərəfindən həyata keçirilməsi variantı nəzərdən keçirilib. Gürcüstan artıq dövlətin əsas rol oynadığı modeli seçib.

“Landlord” modeli nəyi dəyişir?

“Landlord” liman modelinə əsasən, dövlət torpaq sahəsinə, dalğaqırana, giriş kanalına və digər əsas dəniz infrastrukturuna sahib olur. Dövlət həmçinin limanın ölkənin nəqliyyat sisteminə inteqrasiyası üçün zəruri olan avtomobil və dəmir yolu bağlantılarını təmin edir. Özəl operatorlar isə uzunmüddətli müqavilələr əsasında ayrı-ayrı terminallara sərmayə yatırır, onları təchiz edir və idarə edirlər.

Bu bölgü mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, Gürcüstana strateji infrastruktura nəzarəti saxlamaqla yanaşı, müxtəlif beynəlxalq tərəfdaşlardan kapital, təcrübə və yük axını cəlb etməyə imkan verir. Hökumət Anaklianın gələcəyini tək bir səhmdardan asılı etmək əvəzinə, Çin, Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və digər Orta Dəhliz ölkələrindən operatorlar və yük sahibləri ilə eyni vaxtda əməkdaşlıq edə bilər.

Bu model Anaklia limanının kommersiya imkanlarını da gücləndirə bilər. Limanlar yalnız beton töküldüyü və kranlar quraşdırıldığı üçün uğur qazanmır. Onların uğuru yük sahiblərinin, gəmiçilik şirkətlərinin, dəmir yolu operatorlarının və terminal şirkətlərinin bu limandan uzunmüddətli istifadə etməkdə maraqlı olmasından asılıdır. Daha geniş tərəfdaşlıq modeli daha çox ölkəyə Anaklia vasitəsilə yük daşınmasında birbaşa maraq yarada bilər.

Anaklia niyə Orta Dəhliz üçün əhəmiyyətlidir?

Anaklia layihəsi Avrasiya ticarət marşrutlarının müharibə, sanksiyalar və daha geniş geosiyasi dəyişikliklər fonunda uyğunlaşdığı bir dövrdə getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanıb. Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirir. Bu marşrutun əhəmiyyəti Rusiyadan keçən marşrutlara alternativ təqdim etdiyi üçün artıb.

Gürcüstanın Qara dəniz limanları bu dəhlizin qərb qapısı rolunu oynayır. Anaklia limanının dərin su imkanları ölkəyə mövcud limanların qəbul edə bilmədiyi daha böyük gəmiləri və daha çox yük həcmini idarə etməyə imkan verə bilər. Lakin liman bu rolu yalnız Gürcüstanın dəmir yolları, avtomobil yolları və digər dəniz marşrutları ilə səmərəli şəkildə əlaqələndirildiyi halda yerinə yetirə bilər.

Hökumət 2032-ci ilə qədər strateji nəqliyyat infrastrukturuna təxminən 7 milyard dollar sərmayə yatırmağı planlaşdırdığını bildirir. Proqrama Anaklia layihəsi, Gürcüstan Dəmir Yollarının modernləşdirilməsi və əsas avtomobil yollarının tamamlanması daxildir. Bu genişmiqyaslı investisiya mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki liman təcrid olunmuş obyekt kimi fəaliyyət göstərə bilməz. Onun dəyəri arxasındakı nəqliyyat şəbəkəsinin sürəti və etibarlılığından asılıdır.

Hökumət Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və Çindən investisiyaların cəlb olunmasını xüsusilə dəstəkləyib. Bu ölkələrin iştirakı kommersiya baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Çünki onlar yalnız potensial investorlar deyil, eyni zamanda böyük yük mənbələri və regional əlaqələndirmə imkanlarına malik ölkələrdir. Onların idarəetmə strukturuna cəlb edilməsi Anaklianı milli tikinti layihəsindən ortaq regional logistika mərkəzinə çevirə bilər. 

Dəyişməyən məqamlar

Liman üçün ümumi investisiya dəyəri təxminən 1,1 milyard dollar olaraq qalır. Lakin məsuliyyət bölgüsü dəyişir. Dövlət dalğaqıranın, dibdərinləşdirmə işlərinin, dəmir yolu bağlantısının və giriş avtomobil yolunun maliyyələşdirilməsini və nəzarətini davam etdirəcək. Beynəlxalq və özəl investorların isə konteyner, toplu yük və digər terminal infrastrukturlarının inkişafında iştirakı gözlənilir.

Hökumət həmçinin bildirib ki, limandakı səhmlər satılmayacaq. Beynəlxalq şirkətlər əsas liman şirkətində pay sahibi olmaq əvəzinə, terminal idarəçiliyi və əməliyyat müqavilələri vasitəsilə layihəyə qoşulacaqlar.

Dəniz tikinti işləri artıq davam edir. Gürcüstan ilkin olaraq dibdərinləşdirmə və dalğaqıran işləri üçün “Jan De Nul” şirkəti ilə təxminən 203,9 milyon dollar dəyərində müqavilə imzalayıb. 2026-cı ildə hökumət layihənin texniki göstəricilərini dəyişmədən aparılan yenidən danışıqlar nəticəsində xərclərin təxminən 52,5 milyon dollar azaldıldığını açıqlayıb.

Əvvəlki modelə əsasən, dövlətin layihədə 51 faiz paya, özəl investorun isə 49 faiz paya sahib olması nəzərdə tutulurdu. Yeni struktur bu birgə sahiblik modelini dəyişərək strateji infrastrukturun tam dövlət mülkiyyətində qalmasını, özəl tərəfdaşlığın isə terminal səviyyəsində həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.

Hökumət niyə yanaşmanı dəyişdi?

Bu dəyişiklik həm iqtisadi təcrübə, həm də geosiyasi ehtiyatlılıqla bağlıdır. Əvvəlki inkişaf modelləri əsas məsuliyyəti tək bir özəl konsorsiumun üzərinə qoyurdu. Maliyyələşmə, siyasi münasibətlər və ya müqavilə danışıqları dayandıqda, bütün layihə də dayanırdı.

“Landlord” liman modeli bu riskləri bölüşdürür. Dövlət əsas infrastrukturu və strateji istiqaməti təmin edir, müxtəlif operatorlar isə fərqli kommersiya sahələrində iştirak edə bilirlər. Danışıqlardan biri uğursuz olarsa, bu, bütün layihənin dayanmasına səbəb olmaya bilər.

Bu model daha geniş bir suala da cavab verir: Gürcüstanın iqtisadi və geosiyasi mövqeyinə onilliklər ərzində təsir göstərə biləcək infrastruktura kim nəzarət etməlidir?

Dövlət sahiblik hüququnu qorumaqla milli maraqları müdafiə edə, giriş imkanlarını tənzimləyə və tək bir xarici səhmdardan asılılığın qarşısını ala bilər.

Lakin dövlət mülkiyyəti özü-özlüyündə uğurun təminatı deyil. Dövlət nəzarəti suverenliyi qoruya bilsə də, layihəni büdcə məhdudiyyətləri, satınalma proseslərində gecikmələr, siyasi müdaxilə və zəif kommersiya idarəçiliyi riskləri ilə üz-üzə qoya bilər. Əsas amil yalnız sahiblik deyil, idarəetmə olacaq.

Anaklia şəffaf satınalma prosedurları, peşəkar liman idarəçiliyi, investorlar üçün sabit qaydalar və ardıcıl hökumətlərin uzunmüddətli etibarlı öhdəliklərini tələb edəcək.

Bu təminatlar olmadan “landlord” liman modeli yarımçıq qalmış layihənin ətrafında formalaşan növbəti inzibati çərçivəyə çevrilə bilər.

Gürcüstan üçün strateji sınaq

Anaklia artıq sadəcə liman tikintisi layihəsi deyil. Bu, Gürcüstanın dövlət nəzarətini beynəlxalq iştirakla, milli strategiyanı isə kommersiya məntiqi ilə uzlaşdırıb-uzlaşdıra bilməyəcəyini göstərən sınaqdır. 

Yeni model rəsmi Tbilisiyə fərqli maraqlar arasında daha çevik balans yaratmaq imkanı verir. Gürcüstan bütün layihəni Çin rəhbərliyindəki konsorsiuma həvalə etmədən Çin investisiyalarını qəbul edə bilər. Eyni zamanda, Azərbaycan və Mərkəzi Asiya tərəfdaşlarını yük sahibləri və operatorlar kimi limanın inkişafına cəlb edə, Avropa və digər beynəlxalq şirkətlər üçün də imkanları qoruya bilər.

Bu çeviklik modelin ən böyük üstünlüyünə çevrilə bilər. Orta Dəhliz heç bir ölkəyə məxsus deyil və Anaklia da yalnız bir tərəfdaşdan asılı olmamalıdır. Onun gələcəyi bir neçə ölkə və şirkətin etibarlı tranzitdə ortaq maraqlarını birləşdirən platformaya çevrilməsindən asılıdır.

Hökumət strateji sahibliyi qorumaqla yanaşı, kommersiya iştirakını genişləndirməyə imkan verən modeli seçib. Bu modelin uğuru isə həyata keçirilmədən asılı olacaq: infrastrukturun maliyyələşdirilməsi, nəqliyyat bağlantılarının tamamlanması, etibarlı operatorların cəlb olunması və davamlı yük axınının təmin edilməsi.

Əgər Gürcüstan bu sınaqlardan uğurla keçərsə, Anaklia yalnız ölkənin tranzit mərkəzi kimi mövqeyini deyil, eyni zamanda daha geniş Orta Dəhlizin əhəmiyyətini də gücləndirə bilər. Əks halda, model dəyişikliyi limanın uzunmüddətli gecikmələr tarixində sadəcə daha bir fəsil olaraq qala bilər.

Teqlər

Gürcüstan Qara dəniz Orta Dəhliz Çin liman Cənubi Qafqaz Azərbaycan logistika Yükdaşımalar